Fćrsluflokkur: Menning og listir

Framlengda gúrkan

Langa fornleifagúrkan

Fornleifagúrkan hefur nú fengiđ veglega framlengingu og ţađ langt fram á haust. Ađ venju er gúrkan óćt, og full af rugli og vitleysu. Ţó er ekki veriđ ađ rugla um stćrsta klaustur í heimi nú, stuđ fyrir landnám í Stöđvarfirđi, eskimóakonur í klaustri, eđa ólögulegan stein úr setlögum sem einhver hefur fengiđ ađ vita úr ćvintýraheimi ađ sé forn kross.

Nei, nú ríđur gúrkunni inn meinti kumlverji í Víkurgarđi, sem fornleifafrćđingar bera ábyrgđ á, en hafa enn ekki svipt hulunni af. Kumlverjinn er greinilega orđinn ađ leynigesti sumarsins og Svavar Gestsson stjórnar ekki einu sinni gamninu.

Nú eru andans menn einnig farnir ađ leika fornleifafrćđinga í ellinni, ţví ekki nćst í Völu Flintstone Garđarsdóttur sem fann haugverjann.

Í Fréttablađinu í dag fer Séra Ţórir Stephensen í andaglas og er greinilega í beinu sambandi viđ Ingólf Arnarson. Lesiđ á bls. 8 í Fréttablađinu. Ţórir hefur ţar eftir aflóga ţjóđminjaverđi ađ "kuml" í Víkurgarđi geti ekki tilheyrt bćjarrústum sem fundist áđur viđ Ađalstrćti og Ingólfstorg. Ef rétt er haft eftir Ţór Magnússyni, er fjarlćgđin frá skálanum sem fannst í fyrra viđ Lćkjargötu heppilegri fyrir kumlbúann í Víkurgarđi. En síđan hvenćr varđ Ţór Magnússon sérfrćđingur í kumlum? Engin lög, og sjáanleg regla er til eđa ţekkt fyrir fjarlćgđ kumla frá bć. Á mađur sem ekki gat stjórnađ fjármálum Ţjóđminjasafns nú ađ vera dómari um slíkt?

Hvernig vćri nú ađ dómbćrir fornleifafrćđingar, sem unniđ hafa viđ rannsóknir á haugfé eđa endurútgáfu á Kuml og Haugfé Eldjárns, en ekki prestar og lögleg gamalmenni, fái ađ sjá hvers kyns var í kumlinu. Kuml eru oftast miklu lengra frá bćjum en meint kuml í Víkurgarđi er frá skálunum sem fundist hafa í Víkinni

Seiđkarl

Síra Ţórir sćrir upp Ingólf Víking í baráttu sinni viđ hótelin. Rökleysa hans gćti í versta falli orđiđ vatn á myllu lögfrćđinga hótelspekúlantanna. Ţađ eru svo sem fordćmi fyrir ţví ađ dómstólar hafi gerst sérfrćđingar í fornleifamálum. Ljósmynd úr Fréttablađinu 11.10.2017. bls. 8.

Ef gripir hafa fundist í gröf í Víkurgarđi, ţarf ţađ ekki nauđsynlega ađ ţýđa ađ sá sem greftrađur hefur veriđ kristinn mađur. Gripir, hnífar, skartgripir, talnabönd, krossar eđa myntir hafa hafa fundist í kristnum gröfum viđ fornar kirkjur á Norđlöndum og öđrum svćđum. Stundum gleymdist ađ taka veraldlegar eigur af fólki ţegar ţađ var lagst til eilífrar hvílu fram ađ dómsdegi.

Sömuleiđis er hugsanlegt ađ menn hafi haldiđ lengur í hefđir og viljađ hafa eitthvađ af hinum gamla siđ međ og ekki fylgt bođum kirkjunnar um greftrun ađ í einu og öllu. Ţađ sýnir ađeins vanţekkingu fornleifafrćđinga, ef ţeir álíta ađ persónulegir gripir fólks geti ekki á stundum endađ međ ţví í kristnum gröfum ţegar kristinn siđur hefur nýlega veriđ tekinn upp. Hafi hins vegar fundist fallegur ţórshamar sem örugglega er hćgt ađ segja ađ hafi veriđ lagđur í gröf en ekki endađ ţar úr öđrum lögum, ţá stöndum viđ frammi fyrir kumli og einstaklingi sem var "heiđinn". En hćttum vangaveltunum.

Fornleifafrćđingarnir í Víkurgarđi verđa ađ láta rök fylgja orđum sínum svo mark sé á takandi. Annars er aliđ á vitleysum í fjölmiđlum hjá auđtrúa og veikgeđja fólki.

Greinilegt er ađ gođsögnin um Ingólf er fjári seig, en megum viđ ţessi heiđnu vera laus viđ vangaveltur kristmanns eđa krossmanns í ţessum efnum.

Vandamálin međ hóflausar hótelbyggingar og siđleysi auđmanna á Íslandi er eitt. Landnámiđ í Reykjavík er allt annađ. Ţessi vandamál eru algjörlega óskyld, ţó svo ađ Sigmundur Davíđ hafi flutt Ţjóđmenninguna međ sér í forsćtisráđuneytiđ og ćtlađ ađ gera Ţjóđminjavörđ ađ prófessor.

Bendi ég svo á grein mína um Víkurgarđ hér á blogginu í gćr.


Kirkjugarđspistill

Dómkirkjan Mackenzie

Svo allur dagurinn í dag fari ekki í fótboltamikilmennskukjaftćđi og kosningageđklofa langar mig ađ benda mönnum á ađ lesa góđa fréttaskýringu eftir Guđmund Magnússon fyrrv. settan ţjóđminjavörđ í Morgunblađinu (bls. 15). Ţar greinir Guđmundur frá ţeim athugasemdum sem bárust viđ deiliskipulag vegna fyrirhugađrar hótelbyggingar í Víkurgarđi hinum forna.

Besta röksemdin fyrir ţví, ađ ekki sé mögulegt ađ byggja hótel á ţví svćđi sem hinn forni kirkjugarđur var á, er bann ríkistjórnar Íslands áriđ 1966 viđ ađ stćkka hús og raska garđinum. Ţađ bann var sett áriđ 1966. Ţađ fylgir ţó ekki sögunni, hvort ríkisstjórnin hafi ţá vitađ hve stór reiturinn var. En ţađ skiptir sennilega engu máli. Ţađ bann er enn í gildi nema ađ finnist skjal sem sýni ađ ákvörđunin hafi veriđ dregin til baka.

Allir heilvita menn ţurfa ekki ađ heyra frekari rök. Ekkert hótel getur risiđ á ţessum stađ, ef fariđ er ađ landsins lögum. En ţađ er nú fariđ ađ verđa ć sjaldgćfara - líkt og ţegar siđareglur á Íslandi virđast ekki gilda fyrir ţá sem ţćr búa til.

Í fréttadálk viđ hliđina á skýringu Guđmundar Magnússonar er haft eftir síra Ţóri Stephensen, ađ "kirkjugarđar séu bćnastađir" og ađ "helgi grafreita sé alţekkt í flestum trúarbrögđum og á öllum tímum." Vafalust er ţađ rétt, nema ţađ sem menn bera lík út á stikur og bíđa ţess ađ illfygli kroppi í sig leifarnar sem ekki fara til guđs/-a. Hrćgammarnir sjá víst líka um ađ fljúga međ sálina til guđanna. Ţađ er ţví ekki bara á Íslandi ađ hrćgammar eru taldir gera gagn.

IMG_8433

Ónákvćm rista af fyrstu dómkirkjunni í Reykjavík. Kirkjan var vígđ var áriđ 1796. Teikningin birtist hugsanlega fyrst í dagblađinu Daily Mirror í Lundúnum, en ţessi rista er gerđ eftir henni og birtist í hollenskri bók sem kom út áriđ 1848 og sem  langalangafi minn átti. Kirkja ţessi, sem var mjög illa byggđ, var rifin ţegar núverandi dómkirkja var byggđ áriđ 1848. Áđur en ţessi kirkja var reist var lítil kirkja í miđjum Víkurkirkjugarđi. Hún var rifin áriđ 1789. Ţessi mynd  er líklega gerđ međ hliđsjón af eldri ristu, líklega ţeirri sem fremst er í ţessari grein. Hún birtist í bók Georges Steuarts Mckenzies, Travels in the Island of Iceland, in the Year of 1810, sem út kom áriđ 1814.

Lítiđ fer nú fyrir ţeirri helgi nú orđiđ t.d. í lútherskum löndum, t.d. Norđurlöndunum, ţar sem heilu kirkjugarđarnir eru ruddir í burtu og leiđi afhelguđ og nýtt fyrir nýja "kúnna" ţegar ţeir deyja Drottni sínum.

"Character indelebilis" sem á Íslensku ţýđir "óafmáanlegt kennileiti" er nú fyrst og frem kaţólska, sem meira segja kaţólikkar fylgja ekki ađ fullu. Ţví međal kaţólikka ríkir tvískinnungurinn um grafarhelgi einnig. Međal eingyđismanna framfylgja gyđingar einir helgi grafreita 100% međ örfáum undantekningum. Ţeir líta á grafreiti sína sem Beit Chaim, hús lífsins, ađ eilífu. Fólk sem tilheyrir öđrum trúarbrögđum í Evrópu hefur hins vegar veriđ iđiđ viđ ađ eyđileggja grafreiti gyđinga. Í Litáen vilja yfirvöld byggja mikla Evrópu-ráđstefnuhöll ofan á helsta grafreit gyđinga í Vilníus og brjóta ţannig helgan grafarrétt gyđinga. En ţeir keyptu sér afnot af á grafreitnum til eilífđarnóns. Litáar, sem margir eru kaţólikkar, vita greinilega ekki hvađ character indelebilis er.

Reykjavík 1801Reykjavík sýnd á korti Ohlsens og Aanums. Dómkirkjan fyrri er lituđ rauđ efst á myndinni og merkt međ sem númer 1. Víkurgarđ sjá menn í sinni stćrđ áriđ 1801 á ljósgrćna reitnum sem ber númeriđ 26. Ţó hann virđist ekki stór ţarna miđađ viđ stćrđ frekar lítillar 1. dómkirkju er ekki útilokađ ađ hann hafi veriđ stćrri á fyrra stigi.

Character indelebilis var á Miđöldum fyrst og fremst kaţólska í reynd, og getur ţví vissulega átt viđ marga ţá einstaklinga sem grafnir eru í Víkurgarđi sem greftrađir voru fyrir siđbót. Samt finnst mér ađ íslenska ţjóđkirkjan eđa prestar hennar ćttu nú síst ađ vera ađ gera sig ađ siđapostulum hvađ varđar kirkjugarđa og grafarhelgi, međan ţeir hafa til fjölda ára stađiđ í ţví ađ slétta kirkjugarđa, ţannig ađ íslenskir garđa minna einna mest á kirkjgarđa viđ bćnahús ofsatrúarmanna á sléttum Bandaríkjanna. Međ ţeirri sléttunarherferđ sem fariđ hefur fram međ blessun fjölda biskupa og annarra innvígđra klíkukalla og kvenna á Ísland er í raun veriđ ađ trufla hinn heilaga grafarfriđ. Character indelebilis er ţví ekki viđ lýđi á Íslandi eins og sr. Ţórir Stephensen álítur.

Ţótt fornleifafrćđingar hafi grafiđ í kirkjugarđinn og fjarlćgt ţađan  bein, er ekkert ţví til fyrirstöđu  ađ ţau verđi grafin ţar aftur ađ lokinni ítarlegri rannsókn á beinunum , sem yfirvöld verđa ađ framfylgja hiđ fyrsta međ tilheyrandi kostnađi. Ţess var t.d. krafist í York á Englandi ţar sem fannst grafreitur gyđinga frá miđöldum. Gyđingar mótmćltu strax rannsókninnir og truflun grafarfriđarins. Ţví var ekki sinnt og olli ţađ miklu fjađrafoki. Ađ lokum var beinunum komiđ aftur fyrir í gröfunum, en ţau voru rannsökuđ mjög ítarlega en ekki tókst ađ fá leyfi fyrir DNA-rannsóknum. Ađ kvöldi ţess dags sem beinin voru aftur lög til hinstu legu, undir bílastćđahúsi sem ţar átti ađ rísa, varđ eldsvođi í Dómkirkjunni í Jórvík sem olli ţó nokkrum skemmdum. Hafđi breski fornleifafrćđingur Philip Ratz ţađ á orđi ađ "ţar hefđu sumir taliđ ađ hefnd gyđinganna í garđinu vegnar röskunar á friđi ţeirra hafi brotist út í ljósum logum ".

Sömuleiđis er frekar fyndiđ ađ sjá ađ á međal andmćlanda hótelbyggingarinnar er einn af helstu framleiđendum gervihúsa í "gömlum stíl", Hjörleifur Stefánsson. Í túristaklondćk miđborgar Reykjavíkur, ţar sem annađ hvert hús er hótel, eru til mörg slys eftir hann. Ţađ eru húsaskrípi sem minna á endurgerđir húsa í DDR eftri Síđara stríđ. Ţjóđverjar endurreistu gjarna mjög groddalega ţađ sem ţeir áttu fyrir stríđ. Íslendingar hafa nú byggt svo mörg gervifortíđarhús ađ halda mćtti ađ hér hefđi nýlega geisađ borgarstyrjöld.

Sama hvađ örlögum Reykjavíkur líđur og nauđgun miđbćjarins. Ţá er ekki hćgt ađ fara fram hjá ákvörđun Ríkisstjórnarinnar frá 1966 sem bannar frekari byggingar í Víkurgarđsreit.

Ţar fyrir utan verđur ađ teljast eđlilegt ađ íslenskir arkitektar fari ađ nú ađ lćra listrćna sýn, ćstetik, og fá auga fyrir sjónsköđum sem margar byggingar ţeirra valda. Ţessi hótelfjandi  sem sumir vilja trođa niđur viđ Austurvöll eins og of stórum Legó-kubbi sem ekki kemst fyrir, svo og ađrir hótelkassar sem er veriđ ađ reisa út um allan bć, eru úr ALGJÖRU samhengi viđ ţađ sem fyrir er.  Gervihús endurreisnar-Hjörleifs falla ađ minnsta kosti oft ađ heildarmynd bćjarins, en  glerhallirnar eru ađskotahlutir, sem er mjög sárt ađ sjá eyđileggja sál hins litla miđbćjar Reykjavíkur og jafnvel skyggja á útsýniđ til Esju.

Svo er ţađ Grágás

Ađ lokum langar ritstjórn Fornleifs ađ benda mönnum sem takast á um Víkurgarđ, á ţá stađreynd ađ Grágásarákvćđi um flutning beina eiga víst einnig enn viđ ađ vissu marki ţó smalar séu nú í ráđhúsi Reykjavíkur en ekki ađ grafa upp mannabein til flutnings, enda voru ekki til hótel eđa japanskir ferđamenn ţegar Kristinna Laga ţáttur Grágásar var tekinn saman:

Ţar er mađur vill bein fćra, og skal landeigandi kveđja til búa níu og húskarla ţeirra, svo sem til skipsdráttar, ađ fćra bein. Ţeir skulu hafa međ sér pála og rekur. Hann skal sjálfur fá húđir til ađ bera bein í, og eyki til ađ fćra. Ţá búa skal kveđja er nćstir eru ţeim stađ er bein skal upp grafa, og hafa kvatt sjö nóttum fyrr enn til ţarf ađ koma, eđa meira mćli. Ţeir skulu koma til í miđjan morgun. Búandi á ađ fara og húskarlar hans ţeir er heilindi hafa til, allir nema smalamađur. Ţeir skulu hefja gröft upp í kirkjugarđi utanverđum, og leita svo beina sem ţeir mundu fjár ef von vćri í garđinum. Prestur er skyldur ađ fara til ađ vígja vatn og syngja yfir beinum, sá er bćndur er til. Til ţeirrar kirkju skal bein fćra sem biskup lofar gröft ađ. Ţađ er rétt hvort vill ađ gera eina gröf ađ beinum eđa fleiri...(Byggt á Grágásarútgáfu Vilhjálms Finsens 1852). (sjá meira hér).

Deginum ljósara er, ađ gleymst hefur ađ stenkja vígđu vatni á beinin sem flutt voru úr Víkurgarđi af fornleifafrćđingum. - Hver skrambinn? Vonandi verđur sá tćknilegi galli ekki til ţess ađ hótelspekúlantar misnoti Grágás í röksemdafćrslum sínum viđ borgaryfirvöld.

Nei, ćtli ţađ?? Peningarnir hafa ţegar talađ og Dagur Draumur er löngu orđinn ađ nátttrölli peningaaflanna eins og ađrir íslenskir vinstrismenn? Ég hugsa oft til grćđginnar í ţeim arkitektum sem teikna hús í gömlum stíl á ţremur hćđum međ tvöföldu gleri. Í höfđi ţeirra er listin ađ grćđa hćrri öllum kúnstum. Ást ţeirra á ţeim dauđu er ţó athyglisverđ ţegar haft er í huga ađ flestir eru ţessir pótentátar algjörlega gvöđlausir svona dags daglega.


Ró á Austurvelli

Wood nr. 15 Fornleifur copyright

Númer 15 er fundin! Laterna magica skyggnumyndina hér ađ ofan, sem er handlituđ, fann skyggnubirgir minn á Englandi nýlega í ruslakistu sinni. Sú kista reynist honum drjúg tekjulind, enda situr hann á miklum fjársjóđ sá góđi mađur.

Myndin er úr röđinni góđu sem sem Riley Brothters og E.G.Wood framleiddu í samráđi viđ menn á Íslandi og Skotlandi, og sem ég skrifađi um á Fornleifi fyrra í 10 köflum. Ţessi mynd var framleidd af E.G. Wood.

Myndin er af virđulegu ţinghúsi okkar ţar sem allt er nú í uppnámi nú vegna alls konar óra í sjórćningjum og ćringjum. Einnig má sjá dómkirkju höfuđstađarins. Ţessi mynd var tekin af Sigfúsi Eymundssyni og er t.d. ţekkt á Ţjóđminjasafni í tveimur gerđum (sjá hér ; Lpr-380 í lélegu ástandi.  Hina (Lpr-1152-9) er ađ finna í ljósmyndabók af ljósmyndastofu Sigfúsar Eymundssonar. Bókin lá frammi á stofunni og gátu viđskiptavinir pantađ myndir úr henni. Margar myndir úr ţessari ágćtu bók sendi Sigfús líklega til ţeirra sem framleiddu laterna magica skyggnur. Ljósmyndin er af Ţjóđminjasafni sögđ vera tekin 1882-1883.

Austurvöllur Sigfús

Nokkuđ merkilegt er ađ ná í ţetta og ég bíđ eftir tveimur myndum til viđbótar, sem sagt verđur frá viđ tćkifćri á Fornleifi.

Drengurinn sem hallar sér upp ađ girđingunni viđ Austurvöll er Daníel Benedikt Daníelsson (1866-1933), sem var ćttađur  norđan  úr Húnavatnssýslu. Hann var skráđur sem smali á Ţóroddstöđum í Stađarsókn um 1880. Miklu síđar gerđist hann bóndi í Brautarholti í Kjós. Starfađi einnig sem ljósmyndari, kaupmađur og veitingamađur á Selfossi og ađ lokum sem dyravörđur í Stjórnarráđinu. Frćgar eru Kleppsvísur í Speglinum sem fjalla um ţegar hann reiđ sem sendill Hriflu-Jónasar međ uppsagnarbréf handa Helga Tómassyni lćkni á Kleppi (sjá hér).  Ef myndin hefur veriđ tekin 1882-83 hefur Daníel ekki veriđ eldri en 17-18 ára gamall.

Daniel Ben Danielsson

Myndin á skyggnunni hefur veriđ skorin ađeins ţannig ađ ekki sést t.d. í styttuna af Bertel Thorvaldsen sem ţá stóđ á Austurvelli.

Mér ţykir sjálfum afar gaman ađ sjá ţessa mynd af Alţingishúsinu nýbyggđu. Langalangafi minn Sigurđur Bjarnason sem fluttist úr Skagafirđi vegna fátćktar (hann var ţađ sem í dag er kallađ flóttamađur) og sonur hans Ţórđur (sem unglingur) unnu báđir viđ byggingu Alţingishússins.

Alţingishúsiđ 1883 b

Ţegar Sigfús tók ţessa mynd stóđ hann ekki langt frá hinum mjög svo umtalađa Víkurgarđi sem allir vildu bjargađ hafa. Ţar telja fornleifafrćđingar sig hugsanlega hafa fundiđ heiđnar grafir undir ţeim kristnu. Ég leyfi mér ađ efast um ţađ ţar til ég sé sannfćrandi sönnunargögn ţví til stuđnings.

Ég tel persónulega ađ međ eins mikla byggđ og nú hefur veriđ sýnt fram á í kvosinni á víkingaöld, hafi kuml landnámsmanna og afkomenda ţeirra, sem ekki voru kristnir, veriđ ekki mjög langt undan. Ég leyfi mér ađ benda á mjög merka ljósmynd í fórum Ljósmyndasafns Ţjóđminjasafnsins OKKAR, sem tekin var  áriđ 1868 og einnig af Sigfúsi Eymundssyni. Tel ég myndina sýna stađinn ţar sem Ingólfur og hinir íbúarnir í Víkinni voru heygđir. Ţarna á ţúfunum (kumlunum) er löngu búiđ ađ byggja hús. En hver veit – í garđi rússneska sendiráđsins eđa ađeins sunnan viđ hann gćti veriđ ađ kuml fyrstu "víkinga" Víkur séu enn ađ finna undir reynitrjánum.

Reykjavík 1868

Ţegar Hótel Kirkjugarđi verđur plantađ niđur í Víkurgarđ - ţví menningarlegu peningavöldin, sem stjórna boginni nú, eru afhuguđ menningu - ćtla ég nú rétt ađ vona ađ hótelhaldarar verđi ţjóđlegir og hafi myndir í römmum af beinum úr garđinum og nćrmyndir af holdsveikum í morgunverđarsalnum. Ţađ er áhugavert fyrir ferđamenn ađ stúdera slíkt ţegar ţeir borđa árbítinn, innifalinn eđa óinnifalinn. Ég er til í ađ láta hóteleigendum í té litmynd af Austurvelli frá 1889! til ađ hafa yfir kaffivélinni, en ţađ mun vitaskuld kosta ţá dýrt.

Menning kostar nefnilega, en ţađ er svo billegt ađ eyđa henni.


Pavlova hittir Vilhjálm á Grand

Pavlova stolen of course

Pavlova er nafn á miklum eftirrétt sem Fornleifur fékk í fyrsta sinn á ćvi sinni fyrir um tveimur árum síđan hjá íslensku vinafólki sem ég heimsótti í sumarhúsi hér í Danmörku.

Oft hafđi ég áđur heyrt um ţennan desert og séđ í breskum matreiđsluţáttum. Ég taldi víst ađ ţetta vćri gríđar gómsćtur réttur, hlađinn umframorku. Ţađ reyndist rétt vera. Slíkir réttir henta eiginlega ekki ballettdönsurum, miklu frekar sjómönnum. Eftirrétturinn ber reyndar nafn frćgra ballettdansmeyjar, Önnu Pavlovu (1881-1931), en ef ballettmćr borđa slíkan mat er dansferlinum vćntanleg rústađ eftir fyrstu skál. Ţessi frćgi desert samanstendur mest af sykri, eggjahvítu og rjóma. Ţađ einasta sem hollusta er í eru berin, og ţá helst jarđaber, sem stráđ er ójafnri og ónískri hönd efst á pavlóvuna.

Margt er á huldu um ţennan eftirrétt. Ástralir og Nýsjálendingar, sem áđur fyrr ţóttu afar óábyggilegar heimildir hafa rifist um ţađ í áratugi, hver ţjóđanna hafi fundiđ ţennan rétt upp fyrstar. Báđar ţjóđir vilja nefnilega eigna sér eftirrétt ţennan sem hefur fengiđ mikla heimsútbreiđslu.

Báđum ber saman um ađ hann hafi veriđ búinn til til heiđurs Önnu Pavlóvu ballettdansmeyju, ţegar hún heimsótti löndin tvö áriđ 1926. Og nú er desertinn vćntanlega orđinn frćgari en Pavlova sjálf. En í međförum fornmatgćđinga vandast nú málin, ţví engar uppskriftir eđa heimildir geta sannađ tilurđ ţessa réttar áriđ 1926 og dagbćkur dansarans svipta ekki hulunni af neinu, ţví ţar er hann hvergi nefndur. Fyrstu uppskriftirnar ađ réttinum eru frá 4. áratugnum og voru prentađar bćđi á Nýja Sjálandi og í Ástralíu.

Chaplin et PavlovaHér verđur ekki séđ hver er eftirrétturinn eđa forrétturinn. Bćđi ţekktu hins vegar lítiđ til föđur síns.

Áriđ 1926 var reyndar gefin út í Ástralíu uppskrift ađ ávaxtahlaupi, fjarri ólíku ţeirri Pavlóvu sem flestir tengja nafni ballettdansmeyjunnar. Svo halda ađrir ţví fram ađ ţessi blessađi réttur sé bara kominn međ innflytjendum frá Ţýskalandi til landanna tveggja í neđra. Ekki ćtla ég ađ skera úr um upprunann, ţví laktósaóţol mitt sem uppgötvađist er ég var fimmtugur, sem og menningarvömbin fína, valdar ţví ađ ég verđ ađ halda mig frá slíku lostćti nema í hófi. En góđ er hún hún Pavlóva.

Jafn dularfullur og uppruni pavlóvukökunnar er, var uppruni Önnu Pavlovu dansstjörnu ţađ einnig. Hún var dóttir fátćkrar ţvottakonu í Sankti Pétursborg sem ekki gat eđa vildi gefa upp nafn föđur barnsins. Dóttirin Anna fékk síđar nafn manns sem móđir hennar giftist og hét Pavlov ađ eftirnafni. Anna Pavlova andađist úr lungabólgu í den Haag í Hollandi áriđ 1931, ađeins fimmtug ađ aldri (svo dans er kannski ekki eins hollur fyrir líkamann og oft er haldiđ fram). Minning hennar lifir enn í hinni girnilegu köku (sem menn geta brennt smá fitu viđ sjálfir ađ leita uppskriftinni fyrir). Ţó er ég hrćddur um ađ svitinn leki ekki af ykkur viđ leitina. Pavlóvurétturinn er nefnilega orđinn ţekktari en dansmćrin. En muniđ ađeins í hófi, annars verđiđ ţiđ ekki deginum eldri en Anna Pavlova varđ sjálf.

Anna Pavlov kemur til den Haag í Hollandi

Ţess verđur ađ geta ađ einn Íslendingur fékk tćkifćri til ađ hitta Önnu Pavlóvu. Ţađ var enginn annar en Vilhjálmur Finsen, einn af feđrum Morgunblađsins. Eftir Morgunblađsárin starfađi hann löngum sem blađamađur í Noregi, ţar sem hann stofnađi fjölskyldu. Áriđ 1927 kom Anna Pavlova til Oslóar og leyfi ég mér hér ađ birta frásögn Finsens sem út kom í fyrri ćvisögu hans Alltaf á heimleiđ (1953).

Anna Pavlova

Í maímánuđi 1927 kom ballettdansmćrin Anna Pavlova til Oslóar í fylgd međ 36 konum og körlum, ţađ féll í minn hlut ađ taka á móti henni á járnbrautarstöđinni og eiga tal viđ hana fyrir „Oslo Aftenavis“.

Önnu Pavlovu hefur veriđ líkt viđ flamingó, sem líđur eđa svífur áfram fremur en gengur, og ţessi lýsing áttir mjög vel viđ hana, ţví ađ hún var svo létt og yndisleg í hreyfingum, er hún leiđ fyrir slitinn stöđvarpallinn, grönn og mjóslegin, međ dásamleg djúp svört augu í fölu andliti, ađ mađur varđ hálfhrćddur um ađ hún mundi fljúga burt.

Á brautarstöđinni vildu hún ekkert segja viđ okkur blađamennina, en hún bađ okkur koma međ sér upp á Grandhóteliđ, og ţar átti ég viđtal viđ hana, á međan teiknarinn teiknađi hana. 

„Hvernig hugsiđ ţér til ţess ađ sýna list yđar hér? Skandínavar eru sagđir svo kaldlyndir,“ sagđi ég.

„Fólki, sem kemur fram á leiksviđi,“ sagđi frúin, „hćttir til ađ halda, ađ ţađ hafi ekki komizt í ákjósanlegt samband viđ áhorfendur, ef ţeir láta ekki hrifningu sína óspart í ljós. Ég fyrir mitt leyti kann vel viđ ţess konar áhorfendur, ţví ađ ég ţekki ótt manna viđ ađ láta tilfinningar sínar í ljós. Ţađ eru hinar ţöglu bylgjur frá hjarta til hjarta, sem allt veltur á.“

Anna Pavlova2b

Teiknari Aftenavisen i Osló náđi Pavlovu vel. Hún er međ sama hattinn og í den Haag. Myndin birtist í bók Vilhjálms Finsens Alltaf á Heimleiđ, sem út kom áriđ 1953.

Ég spurđi hana um álit hennar á nýtízkudansi.

„Mér er í rauninni vel viđ allt nýtt, en viđ verđum ađ virđa hiđ gamla, siđvenjurnar. En nýtízkudansar, „black bottom“ og hinir, eru hrćđilegir. Fólk lítur út ein og ţađ vćri vitskert, međan ţađ er ađ dansa. Dansinn virđist óheflađur, klunnalegur og trylltur.“

Orđum Pavlovu fylgdu hrífandi hreyfingar handa og axla, og svipur hinna djúpu augna og andlitsdrćttirnir voru síbreytilegir. Hin eldsnöggu og leiftrandi hugbrigđi hennar og hrífandi framkoma voru ógleymanleg. Ofurlítil handahreyfing varđ svo mikilvćg og áhrifarík, ađ ţađ var eins og hún svifi ein í rúminu. Ţađ var ekki ađ ástćđulausu, ađ Pavlova var kölluđ „geđţekkasta kona heimsins“.

Kvöldiđ eftir naut ég ţeirrar ánćgju ađ sjá hana dansa, og er ţađ eitt fegursta, sem ég hef séđ á ćvinni.“

Vihjálmur Finsen, sem bráđnađi eins og klaki í Kenýa undan sjarma Önnu Pavlovu, greinir ekki frá neinum eftirrétti sem bar nafn hennar, enda hefur hann vart veriđ búinn ađ ná útbreiđslu alla leiđ til Noregs ári eftir ađ hann á ađ hafa orđiđ til. Í Noregi nútímans er hann hann hins vegar í hávegum hafđur, löngu eftir ađ hann naut sem mestra hylli á Bretlandseyjum og í Danmörku á 8. Og 9. áratug 20. aldar.

Ađ minnsta kosti 667 uppskriftir munu vera til af Pavlóvu. Prófessor Helen Leach viđ háskólann í Otago á Nýja Sjálandi hefur safnađ ţeim saman úr 300 heimildum, og ber bókin heitiđ The Pavlova Story: A Slice of New Zealand‘s Culinary History. Helen Leach telur öruggt ađ pavlova eins og hún er best ţekkt í dag sé fyrst lýst í riti á Nýja Sjálandi áriđ 1929, en ađ Ástralar hafi ekki skrifađ neitt ađ viti um eftirréttinn fyrr en 1935.  

Núvitiđiţađ. Ef ţiđ fitniđ getiđ ţiđ dansađ black bottom, Svartrass, dansinn sem Pavlovu var hugleikinn í Osló áriđ 1927.


Ţýfi foreldra íslenskra landnámsmanna rćnt á safni í Bergen

20819513_10154584367626755_7790838702937153905_o (2)

”Kćmpeskandale” er nú í uppsiglingu í Noregi. Menn spyrja sig af hverju Háskólasafniđ í Björgvin var ekki betur variđ en ađ ţjófar gátu fariđ inn um glugga á 7. hćđ hússins međ ţví ađ fara upp á byggingapalla sem utan á húsinu eru vegna viđgerđa á ţví. Ţjófarnir gátu nokkuđ auđveldlega komist inn á safniđ inn um glugga á stigaturni byggingarinnar sem hýsir safniđ - og út fóru ţeir svo međ ţjóđargersemar Noregs. Ţjófavarnarkerfiđ fór reyndar í gang tvisvar sinnum, en vaktmenn fyrirtćkis úti í bć, sem sjá um vöktun og eftirlitiđ sáu ekkert grunsamlegt og fóru jafnóđum af vettvangi. Greinilega eru ekki mikil not af slíkum fyrirtćkjum ţegar virkilega ţarf á ţeim ađ halda. Viđvörunarkerfin fara svo oft í gang vegna mistaka og tćknigalla, ţví ţannig ţéna fyrirtćkin meira en umsamiđ er. En ţegar virkilega ţarf á ţeim ađ halda, halda vaktmennirnir ađ ţađ ţađ sé "sama gamla bilunin" í kerfinu.

Ţjófarnir rćndu, ađ ţví er fréttir herma, meira en 245 gripum frá járnöld og víkingaöld, og ţar á međal gersemum úr sumum af helstu kumlum víkingaaldar í Noregi.

Norđmönnum hefur ţví greinilega ekki tekist ađ varđveita ţann menningararf og ţýfi sem forfeđur Íslendinga stálu á Bretlandseyjum um 850 e.Kr. áđur en haldiđ var til Íslands.

T.d. gersemar Vélaugar Hrappsdóttur sem heygđ var í Gauseli á Rogalandi, /sjá ljósmynd af litlum hluta haugfjár hennar efst). Gröf hennar innihélt trogarfylli af illa fengnu en kristilegu írsku bling er brćđur hennar og fađir höfđu rćnt á Írlandi. Gudda er formóđir flestra bankaútrásarţjófanna á Íslandi. Sjá Íslendingabók til ađ sjá hugsanlega ćttartengsl ykkar viđ Vélaugu eđa írsku blingprinsessurnar sem brćđur hennar börnuđu í Dyflini.

Á smettiskruddu Háskólasafnsins í Björgvin, má nú lesa ţessa frekar aumu yfirlýsingu á ensku, ţví eins og Íslendingar búast Norđmenn viđ ţví ađ útlendingar séu á bak viđ öll misyndisverk :

ENGLISH: Monday morning, 13th of August, employees at the University Museum discovered that there had been a burglary at the Historical Museum. It looks like people have entered the seventh floor from the scaffolding outside the museum tower.

Several important objects from the Norwegian cultural heritage are missing. Irreplaceable pieces of history are gone. For a museum, there is hardly anything worse than have objects stolen.

Now we only have one wish; to get as many as possible of the stolen objects returned to us.
So we need people's help. In this group we will continuously post pictures of objects we miss.

You can post pictures of objects, ask questions, share things and discuss. Of course you can share photos from our album with others.

Do you know someone who may be interested in helping us? Invite them in by pressing "Add Friend".

Contact us here, by PM or email if you think you have found or seen parts of our common heritage.

Hjálpum nú frćndum okkar ef einhver býđur ykkur ţýfiđ til kaups. Gripina má sjá hér ađ einhverjum hluta til, svo hćgt sé ađ velja bestu gripina til ađ bjóđa í. Hér er einnig áhugaverđ frétt um máliđ.


Woody og ég á Amákri

Fornleifur og Woody Allen eru samanlagt langt yfir íslenskum fornleifaaldri. Friđađir og friđlýstir og náttúruminjar ađ auki. Ţess vegna tel ég mig hafa ćrna ástćđu til ađ blogga um Woody. Hér verđur ţó ekkert ritađ um Rosemary´s Baby eđa annađ sem gleđur Íslendinga sem vilja drepa fólk sem ţegar hefur veriđ dćmt eđa hefur veriđ boriđ er ósönnuđum ásökunum. Leggist út í rennusteininn eđa syndiđ í Skituvík Dr. Dags til ađ leita frétta af slíku. Ţiđ munuđ örugglega finna blóđugt bindi eđa skitiđ blađ viđ ykkar hćfi.

IMG_8160 bFoto. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 2017.

Ég var svo heppinn hér um daginn ađ hljóta bestu afmćlisgjöf sem ég hef fengiđ í langan tíma og ţađ fyrirfram. Kona mín bauđ mér fyrr í vikunni á tónleika međ Woody Allen og Eddy Davis New Orleans Jazz Band. Hún hafđi keypt sćti á besta stađ í Amager Bio, ţar sem Woody og félagar léku á Jazzhátíđinni í Kaupmannahöfn.

Woody and band

Foto. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Tónleikarnir voru frábćrir, ég var í sćluvímu í ađ minnsta kosti tvo daga eftir tónleikana, og eins og ég skrifađi á FB mína: What an evening! Finally, I discovered that Woody is taller than I thought. He might not play like Benny Goodman, and even at times he plays like Elmer Fudd on the goose flute. But what a night. The guys in the band gave Jazz relief. They love what they are doing and everyone loves them. This was the best Birthday present (in advance) in ages. Kiss mmmah Irene.

Já mađur verđur svo sentímental ţegar árin líđa. Ţiđ ţekkiđ ţetta. Hér deili ég međ ykkur sneiđ af afmćliskökunni minni, fyrirfram (ég er alltaf ađ heiman á deginum) og nokkrar myndir sem ég tók á tónleikunum. 

Ég gat ţví miđur ekki spurt Woody, hvort hann myndi taka upp nćstu mynd sína á Íslandi … en ég tel ţađ mjög sennilegt. Titillinn verđur A Summer in Shitvik.


Dysnes, Dalvík og Dys

DMR-160516 2

Mjög ánćgjulegt var í sl. mánuđi ađ fylgjast í fréttum međ rannsókn á kumlateignum viđ Dysnes í Eyjafirđi. Ţađ er enn án nokkurs vafa fundur sumarsins og skákar hann útstöđinni sem byggđ hefur veriđ fyrir landnám í höfđi dr. Bjarna F. Einarssonar.  Á Dysnesi voru rannsökuđ bátskuml, ţví ţar vilja hugaróramenn sem dreymir vota drauma um heimshitnun reisa alţjóđlega höfn ţar sem Eyfirđingar geta gerst auđmjúkir ţjónar ţeirra sem sigla um ísfrí norđurhöf framtíđarinnar.

DMR-164262 2

Ţótt fréttir vćru fullar af kjaftćđi, t.d ţess hljóđandi ađ Dysnes vćri eins og allir ađrir minjastađir viđ ströndina, ađ fara á kaf eđa brotna í sjó fram af öldugangi, er ljóst ađ ţessi stađur var alls ekki í neinni hćttu af náttúrunnar völdum.

Eina hćttan sem steđjađi ađ honum, áđur en fornleifafrćđingar fundu kumlateiginn, var grćđgi manna sem sjá gull og grćna skóga í hafnarstćđi sem mun endanlega gera út af viđ allt líf í Eyjafirđi.

Fréttinni af kumlunum sem voru í hćttu var svarađ fjálglega af pólitískum amlóđa úr vinstrigrćnum sem hrópađi í fjölmiđlum ađ fornleifafrćđinga (les: sjálfseignar- og einkafyrirtćkiđ Fornleifastofnun Íslands) vantađi 300.000.000 króna til ađ skrá allar strandminjar á Íslandi. Menn komast greinilega í einhverja vímu á sumrin. Ungstalínistinn úr VG, sem hefur látiđ sig heillast af fornleifabissness, vill láta ríkiđ gefa prívatfyrirtćki úti í bć skitnar 300.000.000 til ađ hćgt verđi ađ reisa fullt af höfnum viđ heimskautabaug án ţess ađ rekast á fornleifar. Já, ţegar RÚV flytur ađeins fréttir af Pútín, Trump og örfáum gargandi vitlausum múslímum í gúrkutíđinni, kćta fornleifafrćđingar fréttastofurblćkur međ hverri sensasjóninni á fćtur annarri.

Kumblin á Dysnesi eru reyndar hinar áhugaverđustu fornleifar og verđur spennandi ađ bíđa ţess hvađ fćst úr frekari rannsókn á bátskumlunum, sem í ćsingi leiksins urđu ađ skipakumblum hjá blađamannasauđunum syđra. Kumlin minna mjög á kuml frá 9. og 10. öld í Norđur Noregi, og á skosku eyjunum sem og í Sebbersund viđ Limafjörđ í Danmörku.

DB83vLMXgAEZVVp

Ég skođađi fallegar uppgraftarmyndir frá rannsókninni á Twitter-síđu Hildar Gestsdóttur sem ber sama nafn og varđa ein forn sem vísađi mönnum leiđ yfir hálendiđ fyrir langalöngu. Beinakerling heitir síđa nútímafornleifafrćđingsins Hildar, og vísar víst til kunnáttu hennar í sjúkleika beina, en forđum bar varđan Beinakerling annađ nafn sem var anus (í kvenkyns beygingu). Mig klćjađi í fingurna ţegar ég sá myndirnar á anusi Hildar og gladdist yfir ţví hve miklu betur Hildur grefur en afi hennar hann Gísli frá Hala gerđi. Ég minntist einnig Dalvíkurkumlanna sem fundust ekki langt fjarri fyrir 108 árum síđan og voru rannsökuđ af danska liđsforingjanum og landkönnuđinum Daniel Bruun.

DCTNsTcXcAELYwr

Myndin efst á ţessu bloggi sýnir burstadreng Daniels Bruuns, líklega strák frá Dalvík, sem hefur fengiđ heiđurinn ađ vinna viđ merkan fornleifagröft. Hann komst ţó aldrei í blöđin. Nú var Bruun ekki fornleifafrćđingur en kunni samt dável til verka og árangurinn af ţví ţekkjum viđ frá frábćrum verkum hans um Ísland og Grćnland, ţó hann sé kannski nú orđiđ ţekktastur fyrir rannsóknir sínar í Suđur-Túnis.

Svo skemmtilega vildi til ađ međan Dysnes var rannsakađ af kollegum mínum, komst ég sjálfur í lok júní í návígi viđ dysjar á nesi litlu um klukkustundarakstur frá Reykjavík. Ég var á ferđ međ góđum vini, konu minni og syni. Nesiđ ađ arna heitir einfaldlega Dys.

IMG_7806 (2)

Dys

Mér sýndist ég sjá ađ minnsta kosti fjögur kuml á stađnum og sex ef ég vćri haldin ótemjandi ímyndunarafli "fóstru grćnlensku kvennanna á Skriđu". Er ekki tilvaliđ ađ byggja höfn ţarna viđ nesiđ? Jafnvel fríhöfn ţar sem ţađ besta sem Íslendingar eiga: súkkulađirúsínur, Tommaborgarar og SS-pylsur verđa seldar á uppsprengdu verđi og opnađur verđur almennilegur unisex hórukassi, Fjallkonan Fríđ, svo ţeir sem sigla um brćdda póla geti létt á ţungri pyngju sinni, áđur en ţeir eygja uppsveitir Vladivostok, Ósaka eđa Shanghć, eftir ađ ţau bćli hafa fariđ undir ímyndunarvatn, og halda ţví áfram sem fyrst og fremst hefur drifiđ farmenn til dáđa í aldanna rás.


Dellufornleifafrćđi í tímaritinu Sögu

konan_a_klukkunni (2)

Fyrir tćplega tveimur árum var hér á Fornleifi gagnrýnd afar viđvaningsleg túlkun á merkum grip fornum, sem enn er notađur í Helgafellskirkju. Ţađ er kirkjuklukka frá 16. öld (á klukkunni er steypt áriđ 1547), en gagnrýni mín var sett fram í tengslum viđ klausturverkefni undir stjórn Steinunnar Kristjánsdóttur prófessors viđ HÍ. Sjá meira í grein minni frá 2015 sem ber heitiđ Klausturrannsóknin undir smásjá Fornleifs.

Ég sendi í ágúst 2015 Steinunni grein mína og álit á hlekk í tölvupósti, en setti einnig hlekkinn á smettiskruddu klausturverkefnisins sem kallast afar furđulegu nafni á ensku, Monasticism in Iceland.

Ég fékk ţví miđur engin viđbrögđ frá Steinunni, hvorki svör á blogginu ellegar á Facebook. Greinilega trúir Steinunn ruglinu í sjálfri sér líkt og svo oft áđur, ţví hún endurtók villurnar í greinarstúfi sem nýveriđ gaf út ásamt Völu Gunnarsdóttur í tímaritinu Sögu (LV:2017). Ţar er hvergi minnst á gangrýni mína á túlkun hennar (sem reyndar var upphaflega kölluđ uppgötvun nemanda hennar Völu Gunnarsdóttur) á klukkunni í Helgafellskirkju, sem höfundarnir skilgreina sem bjöllu.

Kirkjuklukkan nú sögđ spćnsk og sýna heilaga Barböru

Steinunn heldur ađ lítil mynd sem á klukkunni er, sem hún hefur ákveđiđ ađ sé spćnsk og ţađ án nokkurra haldbćrra raka, sýni tengsl viđ Katrínu af Aragóníu en ađ dýrlingurinn á myndinni sé heilög Barbara.

... en fyrst var ţađ Katrín (Catalina) af Aragon

Steinunn Kristjánsdóttir hélt hins vegar eftirfarandi fram áriđ 2015 á FB klaustursverkefnisins, sem einnig var til vonar og vara sett á FB Ţjóđminjasafnsins: 

Aftur á móti virđist sem ađ konan á myndinni eigi ađ vera Catherine af Aragon sem var drottning á Englandi árin 1509-1533. Hún var gift Henry VIII, en blómiđ á myndinni er merki Tudor ćttarinnar - Tudor rósin. Ţađ sem líkist ávexti er granatepliđ frá Granada og er ţađ skjaldarmerki ćttar Catherine. Catherine var mjög vinsćl drottning međal almennings á Englandi og var heittrúađur kaţólikki. Hún sýndi trú sína vel ţegar hún neitađi ađ skilja viđ Henry VIII ţegar hann hafđi hug á ađ giftast Anne Boyelin. Ađ lokum afneitađi Henry völdum páfans á Englandi og fékk hjónabandinu viđ Catherine lýst sem ógildu.

Katrín af Aragóníu hefur aldrei hlotiđ helgi. Konan á myndinni á bjöllunni gat ţví á engan hátt veriđ Katrín ţó Steinunn héldi ţví fyrst fram. Ţađ var ekki fyrr en 2011 ađ leikari og uppistandari í Georgíu í Bandaríkjunum hafđi samband viđ erkibiskup bandarískan og stakk upp á ţví ađ Katrín af Aragóníu yrđi tekin í dýrlinga tölu. Mađurinn, sem var atvinnulaus leikari, var greinilega ađ vekja athygli á sjálfum sér frekar en Katrínu (sjá hér). Katrín af Aragóníu hefur aldrei boriđ geislabaug á neinum myndum af henni. Ţađ hefđu Steinunn og Vala geta gengiđ úr skugga um án ţess ađ vera hiđ minnsta menntađar í miđaldafornleifafrćđi.

Í greininni í Sögu LV -1 2017 hefur sagan hins vegar umbreyst og ţróast örlítiđ í međförum óvenjufrjós ímyndunarafls Steinunnar, ţví nú heldur Steinunn ţví fram ađ dýrlingurinn á myndinni sé engin önnur en heilög Barbara. En Steinunn gleymir ţví, ţó hún hafi sjálf fundiđ hollenska Barbörumynd úr pípuleir í brotum á Skriđuklaustri, ađ heilög Barbara var iđulega sýnd međ pálmagrein í hćgri hendi. Ţađ fer nú lítiđ fyrir henni á myndinni á bjöllunni frá Helgafelli. Hvađ varđ af pálmagreininni Steinunn?

Granatepliđ í tengslum viđ Katrínu af Aragon.

Juan_de_Flandes_002

Höfundar greinarinnar um kirkjuklukkuna í Helgafellskirkju, Steinunn og Vala, héldu ţví upphaflega fram ađ granatepliđ sem sést á kirkjuklukkunni ađ Helgafelli sé hluti af ćttarskildi ćttar Katrínar. Enn er vađiđ í villu. Ţćr gleyma einnig ađ nefna ađ Katrín var fyrst lofuđ og gefin Artúri, bróđur Hinriks VIII. Foreldrar Katrínar voru Ferdinand II af Aragoníu (Aragónía liggur á norđaustur-Spáni víđs fjarri Granada) og Ísabella (Elísabet 1) af Castillíu.

Eftir ađ herir ţeirra hjóna höfđu endanlega ráđiđ niđurlögum á veldi Nasrid konunganna múslímsku (Imarat Gharnatah í Al-Andaluz sem stofnađ var 1230 e.Kr.), tóku hjónin sér af og til búsetu í höllinni Alhambra.

Nafn borgarinnar og hérađsins umhverfis var ekki Granada á tímum Nasrid ćttarinnar - heldur Gárnata (Karnatha) sem ţýđir hćđ útlendinganna á arabísku og vísar til ţess ađ gyđingar, sem fyrir múslímunum voru ávallt útlendingar og óćđri músílmönum, bjuggu í miklum mćli á ţeirri hćđ sem borgríkiđ fćr nafn sitt af. Borgin var reyndar einnig nefnd Gárnata al-Yahud á arabísku. Gyđingar í Granada, sem síđar flýđu í miklum mćli undan Ferdínandi og Ísabellu, m.a. til Portúgals og síđar til Hollands, voru rétt mátulega ţolađir af múslímum, ţví ţekking ţeirra, lćrdómur og hagleikur kom sér vel fyrir hina múslímsku herfursta, sem keyptu sér ţađ sem hugurinn girntist.

Granada var ţví ađeins hljóđmyndun af nafninu Gárnada. Ferdínand hinn kaţólski og Isabella spúsa hans, foreldrar Katrínu litlu og ófríđu, voru í furđu ćđiskenndu gyđingahatri sínu eftir ađ múslímar höfđu veriđ hraktir á brott úr Gárnata. Ţau hjónin gerđi allt til ađ koma ţeim í burtu og m.a. ţess vegna varđ Gárnata al-Yahud ađ Granada, fyrst og fremst međ vísun til Maríu Meyjar og ávaxtar hennar Jesús, og táknađi grantepliđ la granada á trénu el granado, á myndmáli miđalda og endurreisnartímabilsins ađ María sé ţunguđ. Granatepliđ var einnig tákn eđa allegoría fyrir kirkjuna sem safnar sama ţeim sem trúa (međ vísun til berjanna/frćjanna í frćbelgnum), og á síđmiđöldum er granatepliđ stundum sýnt í hendi Jesúbarnsins og táknar hiđ nýja líf sem fórnađ er fyrir mannkyniđ. Hins vegar var granatepliđ ađeins lítill hluti af skjaldamerki ćttar Katrínar áriđ 1492.

aragonhorenbout1

Katrín hljóp í spik sem hústrú Hinriks og fćddi honum engan karlkyns erfingja

Ţess ber ađ geta ađ ţegar Hinrik VIII var ađ reyna ađ losa sig viđ Katrínu, ţví hún gat ekki fćtt honum annađ en lífvana drengi og stúlkur en ađeins eina lifandi stúlku (Maríu). Karlstaulinn var einnig farinn ađ dađra viđ ađrar konur. Hann taldi ađ hjónabandiđ međ Katrínu vćri undir álögum og ađ bróđir hans Artúr hefđi í raun átt samfarir viđ Katarínu og ađ hún hafi alls ekki veriđ hrein mey ţegar Hinrik tók viđ henni og kvćntist.

Hinrik VIII leitađi m.a. ráđa hjá sefardískum (spćnskum) rabbínum búsettum í Modena á Ítalíu til ađ losast undan hjúskaparheitunum. Hann taldi gyđinga geta lagt til frumkristin rök fyrir ţví ađ hann fengi veittan skilnađ. Í guđfrćđi Sefaradim-gyđinga var fjölkvćni leyft og skilnađur gerđur auđveldari en hjá ţýskum gyđingum. En hann gat ekki kallađ til Englands gyđinga ţví ţeir höfđu veriđ bannađir ţar í landi síđan 1290. Ţess vegna lét hann kalla til Englands guđfrćđing einn, kristnađan gyđing Marco Raphael ađ nafni, til ađ fćra sér ţćgileg rök úr lögmáliđ gyđinga. Hinrik útvegađi sér m.a. Talmúd til til ađ leita raka og vísdóms til ađ losa sig viđ Katrínu. Hann vissi greinilega hvađ fór í taugarnar á Katrínu af Aragon og foreldrum hennar (sjá t.d. hér), sem voru međal svćsnustu gyđingahatara, kaţólskra sem sögur fara af.

Ekki fór mikiđ fyrir granateplinu í skjaldamerki konungsćttar spćnsku. Fađir Ferdínands II var farin ađ kalla Granada hluta af spćnska konungsríkinu áriđ 1475. En sigur ţar var víst mest í munninum á kóngsa. Granatepliđ var ţó ekki tekiđ upp sem merki Granada-ríkisins fyrr en eftir fullnađarsigur sonarins yfir Nasrid konungunum. Ţá var ávexti Maríu Meyjar, komiđ fyrir í skjaldamerki konungsćttarinnar í mýflugumynd og reyndar fyrst á gullmynt, svo kölluđum exelentum /exelente de Granada), sem hafin var slátta á áriđ 1497. Hins vegar er ţađ alrangt ađ granatepliđ hafi veriđ skjaldamerki ćttar Katrínar líkt og Steinunn hélt upphaflega fram áriđ 2015.

2028605l

Granatepli á tveimur greinum var merki Granada eftir 1492 og sést fyrst neđst á hinum konunglega skildi á myntum frá 1497. Á Skjaldamerki Katrínar á Englandi, međan ađ hún var drottning, fór sömuleiđis lítiđ fyrir granateplinu, sem upphaflega var kaţólskt tákn fyrir Jesús, barn Maríu meyjar.

2000px-Coat_of_Arms_of_Catherine_of_Aragon.svg

 

Myndin á Helgafellsklukkunni sýnir í raun Maríu mey

Ég taldi til margt í grein minni áriđ 2015 sem útilokar ţađ algjörlega ađ konan á bjöllumyndinni sé Katrín af Aragon líkt og Steinunn hélt upphaflega fram. Ţađ helsta er ađ konan á myndinni sem ég tel vera Maríu mey er međ geislabaug. Hún er ţví helg kona. Rök mín fyrir ţví geta menn lesiđ í grein minni frá 2015, sem Steinunn afneitar. Ég tel einni ólíklegt ađ bjallan sýni heilaga Barböru.

En nú er Katrín, sem yfirmađur klaustursverkefnisins hélt upphaflega fram ađ vćri á myndinni á klukkunni, orđin ađ Barböru í heimatilbúinni dýrlínatölu Steinunnar Kristjánsdóttur. Eitt af táknun (attribútum) Barböru er vissulega turn. Ef ţađ er turn sem sést hćgra megin viđ dýrlinginn en ekki gosbrunnurinn sem oft er sýndur á helgimyndum af hinum umlukta garđi hortus conclusus, ţá gleymir Steinunn ţví sem ég ritađi henni til hjálpar fyrir tveimur árum síđan: Táknrćnn turn Davíđs konungs í Jerúsalem (Hebr. Mevo Dovid Melech) stendur einnig i hortus condlusus í miđaldamyndum af ţessum forláta garđi. Ţađ er ekki bara Barbara sem sýnd er međ turn. Stundum er turninn í garđi Maríu sýndur sem gosbrunnur.

Áletrunin á bjöllunni H C sem Steinunn les sem H G stendur fyrir Hortus Conclusus (sjá grein mína frá 2015). En Steinunn telur ţađ vera upphafsstafi klukkusteypumannsins - sem ţá hefur kannski veriđ einhver Hector Gonzalez, ţví Steinunn hefur nú gert bjölluna spćnska án nokkurra raka nema ţeirra ađ ónafngreindur ađili á Englandi hafi haldiđ ţađ.

Ađ bjallan sé spćnsk eins og Steinunn lćtur sér detta í hug í grein sinni í Sögu er út í hött. Íslendingar voru á engan hátt í verslunarsamböndum viđ Spánverja á 16. öld. Hlutir frá Spáni berast fyrst óbeint til Íslands á 17. öld. Ensk gćti bjallan veriđ, en engar hliđstćđur eru til á Bretlandseyjum. Líklegast er ađ bjallan sé úr Niđurlöndum eđa frá Ţýskalandi, en ekki er hćgt ađ útiloka Bretlandseyjar.

Í byrjun 16. aldar og um miđja öldinar voru majúsklar (stórir bókstafir á öllum bókstöfum orđa í áletrunum (epigrafíu) aftur komnir í tísku. Bjallan var einmitt steypt á ţeim tíma, áriđ 1547. Lag bjöllunnar minnir nokkuđ á bjöllur frá ţví fyrir og um 1200. Slíkt lag kom aftur í tísku um tíma í Ţýskalandi.

Í Ţýskalandi hafđi Lúther einnig gert bćnina sem hefst á orđunum DA PACEM DOMINE IN DIEBVS NOSTRIS (sem er ađ finna á bjöllunni á Helgafelli) ađ sínum orđum og samdi m.a. sálm sem hann kallađi Verleih uns Frieden gnädiglich, sem byggir á ţessari gömlu kaţólsku morgunbćn.

Tveir möguleikar eru hugsanlega fyrir ţví ađ prófessor viđ HÍ virđi ađ vettugi athugasemdir frá kollega sem er sérmenntađur í kirkjufornleifafrćđi og miđaldafrćđum, sem Steinunn er alls ekki.

Ţeir eru ađ:

1) Steinunn hafi afhent Sögu greinarstúf sinn áđur en ađ ég gagnrýndi skođun hennar og sendi henni.

2) Hún virđir ekki ţekkingu annarra og er enn á ţeirri skođun ađ hún hafi rétt fyrir sér um túlkun sína á kirkjuklukkunni á Helgafelli.

Ţađ skiptir einu hvađa skýringu mađur velur. Ritstjórn Sögu er til háborinnar skammar. Ritstjórarnir ćttu ađ hafa frćđilegt bolmagn til ađ sjá ađ greinin inniheldur fjölmargar villur, vangaveltur og stađhćfingar í stađ frćđilegra raka, og hefur greinin ţví takmarkađ frćđilegt gildi. Ritstjórar eiga vitaskuld ađ kynna sér hvort ađrir hafi ritađ um sama efni.

Tímaritiđ Saga virđist í einhverri frćđilegri lćgđ og getuleysinu er greinilega fagnađ međ ţví ađ setja greinarstúf međ alvarlegum rangfćrslum fremst í tímaritiđ og nota myndefniđ fyrir greinina sem kápumynd. Myndin á kápunni er álíka óskýr og tilgátur Steinunnar. Ljósmyndirnar međ greininni eru einnig í hrćđilega bágum gćđum. Spyrja mćtti, hvort ađ í tísku sé á Íslandi ađ hylla fáfrćđi og vitleysu, ţar sem ógrunduđ persónuleg skođun háskólaprófessors međ skáld í maganum sé meira virđi en frćđileg rök undirbyggđ međ dćmum?

Höfundar greinarinnar í Sögu vitna í blogg á vefsíđu The Museum of London, ţar sem Vala Gunnarsdóttir hefur sett inn fyrirspurn. Engin svör hafa borist Völu nema frá mér á ţeirri síđu (Sjá hér).

Greinilegt er ađ mýtufornleifafrćđi á upp á pallborđiđ á Íslandi (sjá t.d. grein mína hér á undan um túlkun fornleifa í Stöđvarfirđi). Ţađ er líkast til tímanna tákn á Íslandi. Formóđir fílamannsins og fóstra eskimóakvennanna og annars rugls (sjá t.d. hér, hér, hér um alla tíđ, hér, hér, hér og hér) hefur einnig hlotnast fálki međ slaufu. Ţađ er víst víđar verđbólga en í spilltum fjármálum Íslands eđa ferđamannaplokkinu.

Leitiđ, og ţér munuđ finna...

Ef Steinunn Kristjánsdóttir hefđi í raun og veru sökkt sér niđur í frćđin í stađ ţess ađ vera á eintómu fjölmiđlatrippi međ ţvćlukenndar tilgátur, hefđi henni, fyrir ritun hneisulegrar greinar sinnar í Sögu, veriđ kunnugt um prýđisgóđa frćđigrein eftir Hope Johnston:

CATHERINE OF ARAGON'S POMEGRANATE, REVISITED. Transactions of the Cambridge Bibliographical Society, Vol. 13, No. 2 (2005), pp. 153-173 (sjá  http://www.jstor.org/stable/41154945).

Ţá hefđi prófessorinn getgjarni vitađ ađ rós og granatepli voru myndmál margs annars á 16. öld en hjónabands Arthúrs og Katrínar - eđa síđar Hinriks og sömu Katrínar. Ţessa grein ćttu ritstjórar líka ađ hafa fundiđ og međ henni getađ bent Steinunni á villur hennar. Ţađ fer greinilega lítiđ fyrir frćđilegri getu á Sögu. Kannski kannast ritstjórarnir ekki viđ Google?

2017-07-07 (1)

Viđ látum hér í lokin meistara Bob biđja fyrir okkur og hringja klukkum sínum fyrir fremsta grillufangara íslenskrar fornleifafrćđi. Henni er vitaskuld leyfilegt ađ svara fyrir sig. En hingađ til hefur ekki veriđ neinn vilji hjá Steinunni ađ gera ţađ nema ţá á bak viđ tjöldin. Ţögnin og yfirklór hefur hentađ henni betur ţegar yfirlýsingarnar í fjölmiđlunum reyndust vera dómadags rugl. En nú hefur hún hins vegar fengiđ tímabundiđ sérleyfi á rugliđ í sér međ grein í hinu virta tímariti Sögu. Ţađ er allt annađ og mun alvarlegra mál en ađ vera međ delludreif í gúrkutíđinni á fjölmiđlum.

Bobbi á bjöllunni í Japan áriđ 1997. Ţetta er einfaldlega ekki hćgt ađ gagnrýna.

 

Sjá fyrri grein um efniđ hér


Stephan G. Stephansson á Íslandi 1917

stephan_og_or_ur

Ţann 16. júni sl. minntist RÚV ţess ađ eitt hundrađ ár voru liđin frá ţví ađ Stephan G. Stephansson, Fjallaskáldiđ, heimsótti Ísland í eina skiptiđ eftir ađ hann yfirgaf landiđ međ foreldrum sínum og systkinum. Hann hélt t.d. rćđu í Reykjavík ţann 17. júní, daginn eftir ađ hann kom til Reykjavíkur.

Ţađ kom fram í fréttum Útvarps, byggt á merkum frćđilegum rannsóknum, ađ honum hafi veriđ bođiđ til landsins af Ungmennasambandi Íslands, Guđmundi Finnbogasyni og Ágústi H. Bjarnarsyni. Ţađ er víst ekki allur sannleikurinn. Bođiđ hefur líklega ađeins náđ til ferđakostnađar og ferđa Stephans um Ísland. Stephan G. var á Íslandi fram í október 2017. Í Reykjavík bjó skáldiđ hins vegar á venjulegu alţýđuheimili, heimili langafa míns Ţórđar Sigurđssonar sjómanns. Hann bjó ţá á Nönnugötu 1 b í Reykjavík (síđar á Bergstađarstrćti 50 a).

Ţórđur og Stephan voru systrasynir, og engu líkara var en ađ ţeir vćru brćđur. Ţórđur var fćddur 1863, en Stephan 1853. Svo svipađir voru ţeir frćndur í útliti ađ međ ólíkindum ţótti. Ţórđur var ţó ekkert skáld og afar fámćltur mađur og hlédrćgur. Ég hef skrifađ um Ţórđ langafa minn hér áđur (sjá hér) fyrir ţađ sem hann var vel ađ sér í, ţótt mćlskan vćri kannski ekki hans sérgrein.

Ef einhver ţekkir til ljósmyndar af móđur Ţórđar, Sigríđi Hannesdóttur, sem fćddist á Reykjarhóli hjá Víđimýri áriđ 1824, ţćtti mér vćnt um ađ fá af myndinni skán. Myndin af langafa mínum sem birtist í Sjómanninum hékk ávallt á vegg hjá ömmu minni og afa. En skömmu fyrir andlát ömmu, sem var elsta dóttir Ţórđar, hefur hún lánađ einhverjum í fjölskyldunni myndina og viđkomandi hefur aldrei skilađ myndinni. Sá sem fékk myndina ađ láni er vinsamlegast beđinn um ađ skila henni til móđur minnar hiđ fyrsta.


Lakkspjöld ástar og hjónabands

L1020492 b

I.  Inngangur

Enn freista menn ţess ađ finna Gullskipiđ svonefnda á Skeiđarársandi, eđa öllu heldur á Skaftafellsfjöru, ţar sem skipiđ sökk nú ađ öllu heldur. Menn gefast oftast upp ađ lokum á vitleysunni og nú lítur út fyrir ađ síđasti hópur leitarmanna sé búinn ađ leggja árar sínar í bát.

Heimasíđu sjórćningjafyrirtćkis, sem kallađist eins og fyrirtćkiđ Anno Domini 1667 og sem fékk leyfi frá Minjastofnun Íslands til vitleysu og ćvintýramennsku, er ađ minnsta kosti búiđ ađ loka og lćsa. Hćtt er viđ ađ menn hafi rekist á lítiđ gull og vćntanlega enga geimsteina. Minjastofnun gerir oft vísindamönnum erfitt fyrir ađ fá leyfi til rannsókna, jafnvel vegna duttlunga, vanţekkingar og pólitískra tenginga starfsmannanna, en stofnunin gefur hiklaust leyfi til ađ grafa upp loftkastala í svörtum söndum Sunnanlands. Og ţegar vel liggur á er heimilađ ađ leita hins heilaga grals á örćfum Íslands. Ţađ er ekki laust viđ ađ íslensk ţjóđminjalög séu enn ófullkomin, ţrátt fyrir meira en 20 ára vinnu viđ ađ breyta ţeim til batnađar.

Eins og ég hef skrifađ um áđur, hefur „gulliđ“ úr Het Wapen van Amsterdam, einu af skipum Austurindíafélags Hollendinga, ţegar fundist. Menn verđa ađ sćtta sig viđ ţađ ađ annađ gull finnist ekki, og ađ ţeir hafi einfaldlega ekki veriđ lćsir á ţann menningararf sem skipiđ tilheyrir. Um ţađ hef ég fjallađ áđur (sjá hér og hér).

Hér mun ég aftur á móti ég fjalla um helstu dýrgripina sem nćr ugglaust eru úr skipinu. Ţar á međal eru hurđarspjöld og kistulok međ lakkverki. Öđrum gripum sem tengjast hugsanlega Austurindíafarinu Het Wapen van Amsterdam geri ég svo skil síđar.

Íslendingar hirtu gripina úr Het Wapen van Amsterdam sem rak á fjörur ţeirrar og endurnotuđu ţessa fáséđu gripi af mikilli ánćgju í kirkjum sínum. Annađ sökk í sandinn, riđlađist í sundur og um tíma brögđuđust sandormar af fínust karrýblöndu, sjófuglum til ómćldrar ánćgju. Er ekki laust viđ ađ sumir fuglar gargi enn "Karríkarríkarríkarrí". En gerumst nú ekki of skáldlegir á miđvikudegi og höldum okkur viđ efniđ.

Um er ađ rćđa:

1) Kistulok í Skógum

Kistulok, (sjá mynd efst) notađ sem sálmaspjald, sem varđveitt er á Byggđasafninu í Skógum undir Eyjafjöllum og sem ber safnnúmeriđ R-1870. Ţađ er komiđ í Skóga úr Eyvindarhólakirkju,  ţar sem ţar var notađ sem sálmaspjald. Ţar á undan hafđi lokiđ/spjaldiđ veriđ notađ sem altaristafla í Steinakirkju.

Lokinu er er lýst ţannig á Sarpi :

Spjald međ gylltu blómkeri, lakkerađ, kínverskt eđa austurlenskt, mun upphaflega " fulningsspjald" úr húsgagni, var lengi notađ sem altaristafla í Steinakirkju, síđar sem númeraspjald í Eyvindarhólakirkju. Svipuđ spjöld voru í nokkrum kirkjum í Skaftafellssýslu og kynnu ađ hafa borist hingađ til lands međ Austur-Indíafarinu, sem strandađi á Skeiđarársandi 1663 [Athugasemd Fornleifs: árstaliđ er rangt, skipiđ fórst 1667]. Afhent af sóknarnefnd Eyvindarhólakirkju.

Stćrđ: Stćrđ loksins var mćld af Andra Guđmundssyni starfsmanni Byggđasafnsins í Skógum ţann 7.12.2015. Safngripurinn R-1870 er 72,2  cm ađ lengd, 2,1 cm ađ breidd og 51,2 cm ađ hćđ.

Skógar E

Ţess ber ađ geta ađ um miđbik 19. aldar mun einnig hafa veriđ til spjald, sem notađ var sem sálmaspjald í kirkjunni ađ Dyrhólum í Mýrdal. Séra Gísli Brynjólfsson greinir frá ţví í grein í Lesbók Morgunblađsins áriđ 1971 er Helgi biskup Thordersen vísiterađi kirkjuna ađ Dyrhólum áriđ 1848:

„Biskup telur, eins og venjulega, alla muni kirkjunnar. Um ţá er ekkert sérstakt ađ segja. Fremur virđast ţeir hafa veriđ fátćklegir. Biskup getur um „fornt og lakkerađ slétt spjald, sem til forna var yfir altari en er nú brúkađ til ađ kríta á númer og er ei heldur til annars hćft."  Ţessi gripur hefur eflaust áskotnazt Dyrhólakirkju úr strönduđu skipi. Slíkt spjald er enn til í altarishurđinni í Kálfafellskirkju í Fljótshverfi.”

2) Spjald af hurđ frá Höfđabrekku

Fig. 4

Ljósmynd: Ţjóđminjasafn Íslands

Spjald í hurđ úr skáp sem varđveitt er á Ţjóđminjasafni Íslands (Ţjms. 11412/1932-122) og var áđur í kirkju ađ Höfđabrekku í Mýrdal í V-Skaftafellssýslu.

Hurđarblađinu er lýst á ţennan hátt af Ţjóđminjasafni á Sarpi:

Altarishurđ, 58,5 cm ađ hćđ og 39 cm ađ breidd, umgerđin úr rauđmáluđum furulistum, sem negldir eru međ tveimur trénöglum í hverju horni. Listarnir eru 6,9 - 7,5 cm breiđir.  Járnlamir eru hćgra megin á hurđinni, en lćsingar útbúnađur enginn.  Fyllingin, sem er 44 x 24,5 cm ađ stćrđ, er úr furu, sem sjá má á bakhliđinni, en framan á er lakkađ spjald međ fínu austurlenzku, listskrautverki.  Grunnurinn er svartur, en uppdrátturinn er blómsturker, sem stendur á ferköntuđum reit ( borđi?). Keriđ er brúnflikrótt og dálítiđ upphleypt, 12,7 cm ađ hćđ og 9.8 cm yfir um bolinn, útlínurnar gylltar og ţannig eru einnig blóm ţau öll, er upp ganga af kerinu.  Sum eru lögđ međ silfurlit, önnur gulls lit, ein/blađka er brúnskýjótt eins og keriđ, og efst í blómvendinum er stórt blóm međ rauđum krónublöđum.  Allt er skrautverk ţetta gert af hinum mesta hagleik og öryggi í handbragđi. Verkiđ er líklega japanskt eđa ef til vill austurindverskt, en ekki kínverskt.  Hugsanlegt er ađ gripur ţessi sé úr dóti ţví er á land rak, er Austurindiafar braut fyrir Skeiđarársandi áriđ 1669 [Athugsemd Fornleifs: Ţetta er rangt ártal og á ađ vitaskuld ađ vera 1667], sbr. Ísl. annála, ţađ ár.  Úr Höfđabrekkukirkju.(Framan viđ bogageymslu).

Takiđ eftir notkuninni á orđinu dót í skráningu Ţjóđminjasafns og sjá síđan skýringu sérfrćđinga á ţví orđi. Mađur trúir ţví nú vart ađ grip sem ţessum sé lýst sem dóti.

3) Spjald í hurđ á altarisskáp í Kálfafellskirkju

Kálfafellsspjald lilleLjósmynd: Kristján Sveinsson

Hurđin er enn notuđ í altarisskáp í Kálfafellskirkju í Fljótshverfi. Lakkmyndin á spjaldinu, sem er nú mjög illa farin og slitin, snýr nú inn í altarisskáp sem er frá 18. öld og sem  er undir altaristöflunni í kirkjunni, en taflan er greinilega frá 18 öld, ţótt einhver hafi reynt ađ spyrđa hana viđ 17. öldina. Spjaldiđ er svipađ ađ stćrđ og hurđarblađiđ frá Höfđabrekku, og međ sams konar mynd og er á spjaldinu í Ţjóđminjasafni og ţví sem hangir í Skógum (sjá neđar); ţađ er blómsturvasa sem á er einfalt skreyti: Hjarta sem upp úr logar efst og sem tvćr örvar stingast gegnum í kross ađ ofan.

Myndin og vinnan viđ vasann á spjaldinu en er greinileg unniđ af sama listamanni og spjaldiđ frá Höfđabrekku. Lásinn/skráin sem upphaflega hefur ugglaust veriđ á kistu er japanskur. Hespa af japönskum kistulás hefur veriđ settur á utanverđa altarisskápshurđin ţegar lakkmyndin var látin snúa inn í skápinn innanverđan. Hvort ţađ hefur gerst ţegar kirkjan var máluđ af Grétu Björnsson og eiginmanni hennar skal ósagt látiđ, en ţađ ţykir mér sennilegt. Spjaldsins er getiđ í vísitasíu áriđ 1714 og sneri ţá fram.

Ţví miđur hafđi láđst ađ taka málband međ í leiđangurinn til ađ skođa hurđina í janúar 2016 og verđa mál ađ bíđa betri tíma. Lakkmyndin á spjaldinu í Kálfabrekkukirkju er ţó ađ sömu stćrđ og lakkmyndin frá Höfđabrekku og eru myndirnar spegilmyndir hverrar annarrar.

L1020585 c

Hespa af lćsingu af japanskri kistu. Hespan hefur veriđ tekin af japönsku lásverki. Hćgt er ađ sjá notkunina á henni á myndunum hér fyrir neđan. Hluti hennar, ţ.e. spjaldiđ, var endurnotađ sem skráarlauf ţegar lakkspjaldiđ var sett í hurđarramman á altarisskápnum. Sćnskćttađa listakonan Gréta Björnsson (sem upphaflega hét Greta Agnes Margareta Erdmann) og eiginmađur hennar Jón Björnsson málarameistari máluđu skápshurđina eftir forskrift Önnu Jónsdóttur frá Moldgnúpi, sem og kirkjuna ađ innan í eins konar sćnskum "horror vacuii-stíl" međ tískulitum 8. áratugar 20. aldar. Hugsanlegt er ađ ţau hafi sett gulllakk á hespuna og shellakk yfir ţađ, ţannig ađ bronshespan hafi varanlega, gyllta áferđ. Hjónin Jón og Gréta skreyttu ófáar íslenskar kirkjur ađ innan. Ljósmynd Kristján Sveinsson.

Hespur á Namban b

Hér sést hvernig hespur eins og sú sem er á altarishurđinni ađ Kálfafelli, voru festar á lok kistla og skrína og var hlutinn af lásafyrirkomulaginu. Myndir ţessar eru af netinu og hespurnar og lásarnir á Namban-lakkverki međ perlumóđurskreyti frá lokum 16. aldar og byrjun ţeirrar 17, listmunum sem Portúgalar sóttu mjög í. Namban var ţađ heiti sem Japanar gáfu Portúgölum og ţýđir Namban einfaldlega Suđrćnir barbarar. Barbararnir höfđu ţó sćmilega smekk og voru sólgnir í listiđnađ Japana - og gátu borgađ fyrir sig međ međ gulli sem ţeir höfđu ruplađ í Suđur-Ameríku. Ţessir lásar héldust ţó áfram í notkun langt eftir 17. öldinni á kistum jafnt sem á kistlum og smćrri skrínum. Myndir fundnar á veraldarvefnum.

II.  Rannsóknarferđ á Gullskipsslóđir ţann 23.janúar 2016

Laugardaginn 23. janúar 2016 svifu ţrír ţjóđlegir menn á besta aldri langt austur í sveitir í sćnskum eđalvagni eins ţeirra. Slíkur fararskjóti er vitanlega viđ hćfi ţegar menn fara ađ vitja gulls og gersema úr Austurindíafarinu Het Wapen van Amsterdam, Skjaldamerki Amsterdamborgar. Samferđarmenn mínir eru oft miklar frćđilegar hjálparhellur fyrir ritstjóra Fornleifs.

Verđriđ var međ ólíkindum gott, enginn snjór á láglendi, sólskin upp úr hádegi og hlýtt. Fyrst var komiđ í Skóga, á Byggđasafniđ í Skógum, ţar sem á móti okkur tók einn helsti fornfrćđingur ţjóđarinnar, Ţórđur Tómasson sem og  starfsmađur safnsins í Skógum Andri Guđmundsson.  Viđ ljósmynduđum spjaldiđ/kistulokiđ međ lakkverkinu sem ţar er ađ finna og sem ég hef ósjaldan haft í huga síđan ég kom fyrst í Skógasafn er ég gróf ţar sem ungur námsmađur öđrum efnilegum ungmennum undir stjórn Mjallar Snćsdóttur á Stóru-Borg undir Eyjafjöllum.

skogarcollage

Hér má sjá efst yfirlýstan Einar Jónsson frá Skógum, Ţórđ Tómasson og Kristján Sveinsson, og í neđri röđ Andra Guđmundsson međ spjaldiđ góđa úr Het Wapen van Amsterdam, síđan ritstjóra Fornleifs ađ bograr yfir lakkverkinu sem hann hafđi ekki strokiđ síđan 1993 og ađ lokum unglambiđ Ţórđ Tómasson í Skógum. 23. Janúar 2016. Ljósmyndir Kristján Sveinsson og Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Viđ rćddum mikiđ og lengi viđ meistara Ţórđ sem ţótti vitaskuld áhugavert ađ viđ hefđum gert okkur leiđ um miđjan vetur á safniđ hans, sem hann hefur byggt upp međ svo miklum myndabrag. 

Kristján viđ stýriđKomiđ var fram yfir hádegi er viđ héldum áfram uppfullir af fróđleik.  Áđ var í Framnesi í Mýrdal í einstaklega fallegu sumarhúsi sem Einar Jónsson lögfrćđingur og sagnfrćđingur hefur byggt međ öđrum, Einar var stađkunnugur leiđsögumađur okkar ţremenninganna vísu í sćnska Veltisvagninum. Ţegar viđ höfđum borđađ hádegisverđ sem viđ höfđum tekiđ međ okkur úr stórborginni og rćtt viđ móđurbróđur Einars, hinn kankvísa Siggeir Ásgeirsson í Framnesi, kom Kristján Sveinsson, sagnfrćđingurinn prúđi og bílstjóri okkar í ferđinni, okkur ađ Kálfafelli í Fljótshverfi. Ţar hafđi kirkjan veriđ skilin eftir opin fyrir okkur, ţökk sé síra Ingólfi Hartvigssyni á Kirkjubćjarklaustri, sem ţví miđur gat ekki heilsađ upp á ađkomumenn vegna anna. Viđ gengum í kirkju og tókum margar myndir af altarisskápnum og héldum svo ađ Núpsstađ ţar sem viđ heimsóttum kirkjuna ţar til ađ fá andlega blessun áđur en viđ leituđum aftur á vit stórborgarinnar.

kalfafellskirkja

Kálfafellskirkja. Ljósmynd Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

En mađur lifir ekki á andlegu brauđi einu saman. Á bakaleiđinni áđum viđ á nýju hóteli í Vík, ţar sem ritstjórn Fornleifs bar mat á samferđamenn sína. Ţađ var hin besta máltíđ fyrir utan undarlegustu sósu sem ritstjóri Fornleifur hefur bragđađ - Opal-sósu !? Hún var borin fram međ ljúffengri lambakrónu. Ópalsósa er alvarlegt slys og sullumall í íslenskri matargerđarlist sem ćtti ađ banna. Miklu nćr vćri fyrir hótel á slóđum Gullskipsins ađ bjóđa upp á lambakjöt framreitt á indónesískan hátt og kalla réttinn t.d. Het Wapen van Amsterdam. Tillaga ţessi er hér međ til sölu.

Ţegar til Reykjavíkur var komiđ, eyddum viđ kvöldstund međ kaffi, te og međlćti heima hjá Kristjáni Sveinssyni, sem dags daglega er starfsmađur hins háa Alţingis. Úti í rómagnađri og magnesíumgulri Reykjavíkurnóttinni var fariđ ađ snjóa, en ţríeykiđ rćddi afar ánćgt um árangur ferđarinnar sem var mikill, ţó ekki vćru notađir radarar, fisflugvélar, dýptarmćlar, Ómar Ragnarsson eđa annar álíka hátćknibúnađur – ađeins ljóskastari frá 1983 og myndavélar, ein ţeirr óttarlegur garmur.

III.  Myndmáliđ á spjöldunum

Kálfafell samanburdur largeMyndmál lakkverksspjaldanna ţriggja er ţađ sama: Blómavasi, sem upphaflega virđist hafa átt ađ vera brúnleitur, jafnvel međ skjaldbökuskeljaráferđ. Hugsanlega var listamađurinn ađ reyna ađ sýna japanskan bronsvasa. Vasinn stendur á litlum ţrífćti sem sem hvílir á ferningi/plötu á borđi. Blómin í vasanum eru greinilega sum austurlensk, en vel ţekkjanleg (sjá neđar).

Spjöldin úr Höfđabrekkukirkju og Kálfafellskirkju eru nćr eins ađ útliti og gerđ og blómavasarnir á ţeim nćr nákvćm spegilmynd hvers annars. Spjaldiđ frá Höfđabrekku er nokkuđ slitiđ ţannig ađ litir og gylling hafa afmáđst. Hins vegar er spjaldiđ í altarisskápnum ađ Kálfabrekku mjög illa fariđ ţar sem lakkiđ hefur sums stađar losnađ frá undirlaginu og tréspjaldinu undir. Spjöldin gćtur vel veriđ úr sama grip, skáp eđa kistu. Ţau eru örugglega ćttuđ frá sama verkstćđinu og eru ađ mínu mati gerđ af sama handverksmanninum.

Spjaldiđ í Skógum er greinilega frá sama verkstćđi og spjöldin frá Kálfafelli og Höfđabrekku, en gerđ međ annarri tćkni og á helmingi ţykkara spjald. Myndmáliđ er ţađ sama og gert eftir nćr sama skapalóni, en er ađeins gyllt en nćr ekkert litađ nema vasinn sjálfur. Gyllingin hefur máđst nokkuđ af og ekki er ólíklegt ađ ţađ hafi gerst ţegar á strandstađ. Hinn stóri sandpappír Íslands er ekki fínkornóttur viđ viđkvćma hluti eins og ţennan.

Á blómavösunum (sem í verkinu Kirkjur Íslands eru svo ţjóđlega kallađir "jurtaker") ofarlega er skreyti: hjarta sem logar úr ađ ofan og sem tveimur örvum hefur veriđ skotiđ í gegnum í kross ađ ofan.

Skogar detail repaired

Afar erfitt reyndist ađ taka mynd af spjaldinu í Skógum vegna endurskins frá lakkinu og án einhvers apparats til ađ sía ljósiđ. Á ţessari mynd af spjaldinu í Skógum, sem sýnir dýptina í myndverkinu nokkuđ vel, hefur endurskin frá lampa veriđ fjarlćgt međ photosjoppu hćgra megin viđ vasann. Ljósmynd Kristján Sveinsson.

hjartađ

Vasi međ logandi hjarta og örvum á spjaldinu í Kálfafellskirkju. Ljósmynd Kristján Sveinsson.

 

IV.  Uppruni og aldursgreining lakkspjaldanna sem talin eru vera úr Het Wapen van Amsterdam

Engin vafi leikur á ţví ađ lakkspjöldin ţrjú eru japanskt verk og gerđ af japönskum listamönnum á 17. öld. Ţau eru annađ hvort framleidd á eyjunni Kyushu í Japan eđa í Macau í suđur-Kína, ţangađ sem japanskir lakkverkslistamenn, kaţólskir, höfđu flúiđ vegna trúar sinnar frá Japan og héldu ţar áfram ađ framleiđa fyrir portúgalskan markađ sem upphaflega hafđi hafiđ innflutning á lakkverki til Evrópu á 16. öld.

Afar sennilegt má ţví telja ađ spjöldin séu reki úr Het Wapen van Amsterdam. Strönduđ verslunarskip önnur frá VOC, Vereenigde Oostindische Campagnie, frá Hollandi ţekkjum viđ ekki viđ Ísland frá ţessum tím. Ţađ álit manna ađ spjöldin séu komin úr skipinu virđist ţví engum vafa undirorpiđ.

Hugsanlega verđur hćgt ađ skera úr um, hvort spjöldin séu frá Japan eđa Macau í Kína međ efnagreiningum á lakki og undirlaginu undir lakkinu, og stendur til ađ sćkja um leyfi til slíkra rannsókna sem gerđar verđa af portúgölskum sérfrćđingi í forvörslu sem vinnur ađ doktorsverkefni um lakkverkshúsgögn sem voru flutt frá Austur-Asíu til Portúgals.

V.  Aldursgreining

Aldursgreiningin á lakkspjöldunum sem nćr örugglega rak í land á Íslandi áriđ 1667, er einnig hćgt ađ byggja á samanburđarmyndefni á kínversku og japönsku útflutningspostulíni frá sama tíma.

Blómavasar áţekkir ţeim sem skreyta vasana á lakkverksgripunum á Íslandi, var greinilega mjög hugleikin Portúgölum og síđar Hollendingum á 17. öldinni og er hann upphaflega skreyti sem kom fyrir á kínversku postulíni en síđar t.d. á fajansa frá Delft og öđrum borgum í Hollandi. Blómavasi á ţremur litlum fótum međ tígullaga stalli undir kemur oft fyrir á kínverskum og japönsku postulínsdiskum og skálum frá síđasta hluta 16. aldar og meira eđa minna alla 17. öldina og er algengastir á leirtaui frá síđari hluta aldarinnar. Her skulu sýnd nokkur dćmi. Einn diskanna er evrópsk eftirlíking og gaman vćri ađ sjá hvort einhver sér í fljótu bragđi hver diskanna er ţýskur.

Arita 1

 

Arita 2

VI.  Túlkun myndmálsins

Hollenskur listfrćđingur, Christiaan Jörg ađ nafni, sem er vafalítiđ fremsti sérfrćđingur heims í innfluttu lakkverki frá Japan og Kína til Portúgals og Niđurlanda, hefur ađstođađ mig viđ rannsóknir mínar á lakkverkinu sem rak á fjörur Íslands. Hann lagđi upphaflega til ađ vegna skreytisins, hins logandi hjarta međ örvum, ađ spjöldin vćru gerđ á Macau, ţar sem hann taldi ađ hjartađ vćri hjarta Ágústínusar eđa brennandi hjarta Krists eđa Maríu meyjar, cor ardens, ţ.e.a.s. kaţólskt tákn.

Viđ nánari athugun hefur ţetta ţó ekki reynst rétt tilgáta hjá Jörg. Logandi hjarta međ örvum sem skotiđ hefur veriđ ađ ofan er miklu frekar algengt tákn hjónabands í Hollandi sem og á Ítalíu og í Portúgal á 17. öld. Fjöldi dćma um ţetta tákn, eitt og sér ellegar í tengslum viđ annađ tákn, vinarhandabandiđ eđa hjónahandabandiđ, hefur fundist á mismunandi gripum í Hollandi sem eru frá sama tíma og óheillafleyiđ Het Wapen van Amsterdam.

Ef lakkverkiđ, sem varđveist hefur á Íslandi, hefur veriđ framleitt í Japan, er ekki víst ađ Japanir, sem voru mjög andsnúnir harđhentu kaţólsku trúbođi og ţreyttir á öfgafullri framkomu Portúgala á 16. og í byrjun 17. aldar hafi tengt ţetta tákn trú.

Mun líklegra verđur ađ teljast, ađ einhver sem vel var í álnum í Hollandi hefur pantađ gripi frá Batavíu (Jakarta á Jövu) međ ţessu tákni á, til ađ fćra hjónakornum í Hollandi ađ gjöf.

Hollenski fornleifafrćđingurinn og leirkerjasérfrćđingurinn Sebastiaan Ostkamp, sem er hafsjór ađ fróđleik um miđalda- og endurreisnarfrćđi, og ađ mínu mati einn fremsti sérfrćđingur á ţví sviđi, hefur sýnt fram á ţađ í mjög áhugaverđri grein um táknmál hjónabands í hollenskri list, grein sem er afar áhugaverđ fyrir evrópska listasögu og skilning á myndmáli hjónabandsins á 17. og 18. öld.

1-P1260860 b223574_449246045149325_1632337050_n

Handaband og brennandi hjarta. Tvö brot af diskum. Til vinstri er brot af ítölskum fajansadiski sem er jarđfundinn í Graft í Norđur-Hollandi. Til hćgri brot úr hollenskum fajansadisk sem er í eigu einkasafnara. Myndirnar er teknar af Sebastiaan Ostkamp hjá Terra Incognita í Amsterdam, sem vinsamlegast hefur sent mér ţćr.

Pyngja Rijksmuseum

Pyngja útsaumuđ međ gull og silfurţrćđi. Upphafsbókstafirnir M og S eru sitt hvoru megin viđ hjartađ, en á hinni hliđinni eru bókstafirnir D og A og standa ţeir fyrir Dirck Alewijn (1571-1637) sem giftist Mariu Schurman (1575-1621). Pyngjan er talin vera frá ţví um 1617-1620, en líklega eldri ţar sem ţau MS og DA gengu í hjónaband áriđ 1599. Ţau voru ekki kaţólikkar. Rijksmuseum, Amsterdam (BK-NM-8327).

 

Fries Museum 1699 b

Ţađ er ekki Maríumynd sem sést á ţessu meni, né aftan á samkvćmt lýsingu safnsins sem varđveitir ţađ. Hjartađ (safnnúmer Z08959) er túlkađ sem trúlofunargjöf frá 1600-1699 og er ađ finna í Fries Museum í Leuwaarden á Fríslandi (sjá frekar hér).

Annađ tákn sem sést á gjöfum sem gefnar voru viđ brúđkaup í Hollandi, voru gripir međ einmitt myndir af blómavösum; t.d. myndir af blómavösum á leirtaui, fajansa og postulíni. Svo allt ber ađ sama brunni.

Hiđ logandi hjarta, stundum ásamt handabandi hjóna eru tákn sem sett voru á alls kyns gjafir handa nývígđum hjónum. Lakkgripirnir sem rak á fjörur Íslands voru ţví vafalaust hlutar úr kistum, skápum eđa álíka húsgögnum sem einhver Hollendingur sem var vel í álnum hafđi pantađ til til ađ gefa sem gjöf viđ brúhlaup.

imageproxy.aspx

Portúgalskur diskur frá ţví um 1660-1700, fundinn í jörđu í Hollandi áriđ 1982. Hann var gerđur í Lissabon og fundinn viđ rannsóknir viđ göturnar Visserdijk-Van Bleiswijkstraat í Enkhuizen ţar sem rannsóknir fóru fram 1994 og 2010. Huis van Hilde (8727-04). Hér fyrir neđan er ítalskur majolicadiskur fra lokum 16. aldar eđa byrjun 20. aldar.

Majolica italian

VII.  Blómin í vasanum

"Segđu ţađ međ blómum", einkunnarorđ Interflora-keđjunnar, ţekkja allir rómantíkerar sem komnir eru á aldur. Japanir eru mikiđ fyrir blóm, og frá örófi alda hafa ákveđin blóm veriđ notuđ sem tákn fyrir góđa eiginleika og fagrar kenndir. Ţađ er ekki laust viđ ađ flest blómanna í vösunum á lakkverkinu sem rak í land á Íslandi áriđ 1667 hafi veriđ valin til segja ţađ sama og hjartađ og örvarnar á vasanum: Ţ.e. Til hamingju međ brúđkaupiđ. Uppstilling blómanna er eins konar Ikebana blómaskreyting, sem er mikil list í Japan.

Ritstjóri Fornleifs er sannast sagna hvorki mikill grasafrćđingur né blómarćktunarmađur. En karlinn telur sig ţó međ hjálp sér vísari fólks ţekkja blómin á lakkspjöldunum. Flest blómin tákna ýmislegt sem tengist hjónabandi og árnađaróskum viđ ţann áfanga í lífi margra.

Blómin í vasanumÍris, Iris Sanguinea (Japönsk Iris)

Jap. Ayame.

Blómiđ táknar göfgi eđa ćttgöfgi, glćsileika sem og von og visku. Rauđleit eđa írrauđ íris var upphaflega ađeins til í Ameríkunum. Blómin á spjöldunum eiga ađ öllum líkindum ađ tákna purpurarauđar Írisar. Purpurarauđur litur táknađi Međal Japana visku og von en  tengist einnig göfgi eđa ćttgöfgi og glćsileika, von og visku.

Freyjulykill, Primula Sieboldii (Enska:Primrose).

Jap. Sakurasou

Sakurasou táknar ástarţrá eđa langlífa ást.

Kirskuberjablóm, Prunus serrulata (Japanskt kirsuberjatré).

Jap. Sakura

Sakura táknar hjartafegurđ.

BóndarósPaeonia (ćttin Paeoniaceae)

Jap. Botan

Á lakkspjöldunum ţremur má sjá bóndarósir sem eru viđ ţađ ađ springa út.

Bćndarósin táknar m.a. velmegun, auđ og góđa auđnu. 

Bóndarósin var flutt frá Kína til Japan á 8. öld og rćktuđ ţar í klaustur- og hallargörđum fram til 1603 ţegar fariđ er ađ rćkta blómiđ víđar. Síđar á 19. og 20. öld voru peóníutré/-runnar fluttir út frá Yokohama í Japan til Evrópu og Ameríku.

Hugsanlega má einnig sjá eina staka frćblöđku af hlyn sem hefur veriđ stungiđ í blómaskreytingarnar í vösunum.

Japanskur hlynur, (Acer Palmatum).

Jap. Momiji.

Momiji táknar hendur barna og er ţar átt viđ blöđin á hlyninum. Er tákn frjósemi og barnaauđs. Hlynurinn táknar einnig tímann í japanskri list.

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 2017

Ţakkir.

Höfundur ţakkar sérlega Kristjáni Sveinssyni og Einari Jónssyni fyrir fylgdina á Gullskipsslóđir í janúar 2016. Ţakkir fćri ég einnig Christiaan Jörg, Sebastiaan Ostkamp, Mariu Joao Petisca og Jan van Campen fyrir veittar upplýsingar viđ ritun greinarinnar.

Greinin er tileinkuđ föđur mínum, sem ćttađur var úr Amsturdammi og var sömuleiđis mikill áhugamađur um Austurlandaverslun og blómarćkt. Hann hefđi orđiđ 91 árs í gćr hefđi hann ekki falliđ frá um aldur fram.

Nokkrar heimildir.

Duijn, Dieuwertje M., 2010: Het vondstmateriaal van de opgraving op het terrein van de Banketfabriek in Enkhuizen. Materiaalpracticum master archeologie en prehistorie, Universiteit Amsterdam

Impley, Oliver & C.J.A. Jörg 2005: Japanese Export Lacquer 1580-1850. Hotei Publishing. The Netherlands.

Jörg, C.J.A. 1983: Oosters porselein Delfts aardewerk. Wiselwerkingen. Uitgeverij Kemper Groningen.

Ostkamp, Sebastiaan 2004: Tortelduiven en vlammende harten; Huwelikssymbolen op zilver en aarewerk uit Alkmaar tussen 1575 en 1675. Vormen uit vuur 186/187, 2004/1-2 ;[Sérnúmer: De verbogen stad. 700 jaar Alkmaar onder de grond], 112-168.

Tómasson, Ţórđur 2011. Svipast um á söguslóđum. Skrudda 2011.


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband