Bloggfćrslur mánađarins, maí 2013

7. getraun Fornleifs

loft
 

Í ţessari sjöundu getraun Fornleifs fylgir spurningunum mynd af lofti. Myndin er ţó ekki tekin í Ţingeyjarsýslum

Hvar er ţetta loft ađ finna?

Hvađ gerđist undir ţessu lofti?

Af hverju er loftiđ svo illa fariđ?


Danmark, en del af Stortyskland

 Map from Zwangsarbeit2  

I en et ĺr gammel bog som jeg fornylig křbte i Friedrichsstraße i Berlin, střdte jeg ind i en fejl som jeg er sikker pĺ at de fleste danskere med historisk bevidsthed har svćrt ved at sluge. Den ellers udmćrkede bog omhandler et fćnomen, som tyskerne en overgang blev kendt for: Zwangsarbeit. Bogen giver en god oversigt over de rćdsler som mennesker der blev underkastet forskellige tvangs- og slavearbejder mĺtte tĺle og dř af under nazisternes regime.

I bogen findes der et kort som skal vise magtfordelingen i Europa under anden verdenskrig. Pĺ kortet har man gjort Danmark til en del af Stortyskland (Großdeutschland). Dette mĺ simpelt hen vćre end sjuskefejl i produktionen. Men mĺske alligevel ikke. For en ny generation af danske historikere med Bo Lidegaard i spidsen, mener at kollaborationspolitikken som Danmark fřrte (og som sĺ flot og harmlřst ogsĺ kaldes Samarbejdspolitik), var en stor velsignelse for danskerne. Danskerne var sĺ at sige adopterede i Großdeutschland pĺ grund af deres gode "samarbejdsvilje".

Zwang

I maj 2013 blev der i en artikel i Politiken annonceret, at Bo Lidegaards bog om redningen af de danske jřder til Sverige i 1943 var pĺ beddingen. Lidegaard, Politikens chefredaktřr, mener og har tidligere ytret sig ved at udelukke henvisning til litteratur om alternative tolkninger, at de danske myndigheders kollaboration var med til at redde jřderne fra Danmark til Sverige i 1943. Dette er naturligvis den rene galimatias, for det var samarbejdspolitikken som tvćrt imod i perioden 1940-43 var med til at de danske myndigheder kunne udvise og udsende jřder til Tyskland, til den visse dřd i nazisternes koncentrations- og udryddelseslejre. De fleste af de jřder som sĺledes blev udvist af de danske myndigheder, uden besynderlig vilje fra okkupationsledelsen, blev myrdet, heriblandt tre břrn. Denne anden historie, som viser den sande konsekvens af samarbejdspolitikken, kan man lćse om i min bog Medaljens Bagside. (Se ogsĺ her).

En talskvinde for forlaget Knopf, som i USA skal udgive Bo Lidegaards bog om samarbejdspolitikkens redning af de danske jřder, er i Politiken blevet citeret for fřlgende makabre holdning: Hun mener, at hvis man i Frankrig og Holland havde manřvreret sig halvt sĺ godt igennem krigen som i Danmark, var Anden Verdenskrig ikke blevet helt sĺ dyster. Javel, jeg hĺber hun snarest ytrer denne mening i Holland og Frankrig, og ser hvad der sker.

Carol Janeway, som ikke er direktřr for forlaget Knopf, sĺdan som Politiken sĺ pompřst proklamere i reklamen for sin ansvarshavende redaktřrs kommende bog, oversatte en gang en schweizers barndomsmemoirer. Schweizeren skrev om sine oplevelser i ghettoen i Vilna (Vilnius) i Litauen samt i Auschwitz, og pĺstod at han havde oprindeligt heddet Binjamin Wilkomirski. Men denne Schweizer, som hedder Bruno Grosjean, viste sig at vćre direkte efterkommer af bjergbřnder i Schweiz sĺ langt tilbage i tiden som historiske kilder ydede informationer. Han var og er svindler og mytoman og dagbogen placeres nu side om side med svindelnumre som Hitlers dagbřger. 

Det er dog mĺske pĺ sin plads og meget passende, at Carol Janeway, der oversatte og lancerede den schweiziske skrřne, ogsĺ tager og sćlger den danske historiefrisering i USA. Vi taler vist om den samme genre: Fup og fiktion.

Zwangsarbeit3


1. gestapenni Fornleifs

Ragnar_Emma1

Dr. Ragnar Edvardsson, Háskóla Íslands, hefur sent inn athugasemdina hér fyrir neđan. Ţetta er athugasemd Ragnars viđ skýrslu Brynju Bjarkar Birgisdóttur sem ritađ var um hér á Fornleifi í gćr, skýrslu gerđa fyrir fyrrverandi ríkisstjórn og sem RÚV/Kastljós hefur tekiđ einhverju sérstöku en misskildu ástfóstri viđ.

Athugasemd Ragnars hefur veriđ send Menntamálaráđuneyti. Fleiri amast yfir villum í skýrslunni (sjá hér) og keppast nú sumir um ađ sverja af sér ţetta plagg međan ađrir sýna ţá heimsku ađ hylla ţađ, hugsanlega vegna ţess ađ ţeir eru ungir, óreyndir og eygja einhvern möguleika á ađ veđja á ţann hóp manna sem rottar sig saman bak viđ persónuárásir og atvinnuníđ í skýrslu Brynju.

***

                                                                                                                                                                                                                                                                     Hellissandi 26. maí 2013

Mennta- og Menningarmálaráđuneyti

Sölvhólsgötu 4

150 Reykjavík

Athugasemdir viđ skýrslu menntamálaráđuneytis um stjórnsýslu fornleifarannsókna og fornleifaverndar.

Nýlega birti Menntamálaráđuneytiđ skýrslu um stjórnsýslu fornleifarannsókna og fornleifaverndar á tímabilinu 1990 - 2010. Skýrslan er ítarleg ţó svo hún fjalli ađeins ađ litlu leiti um skilgreint efni. Stćrstur hluti skýrslunnar fer í neikvćđa umfjöllun um stofnanir, fyrirtćki og einstaklinga sem stunda fornleifarannsóknir á Íslandi. Talsvert vantar ţó á ađ hún gefi rétta og skýra mynd af ţróun og stöđu íslenskra fornleifarannsókna á tímabilinu. Ţađ er sérstaklega eftirtektarvert hve neikvćđ skýrslan er í garđ akademískra rannsókna á sviđi fornleifafrćđi. Í skýrslunni kemur fram augljós vanţekking eđa skilningsleysi á tilgangi vísindalegra rannsókna, ţeirri ţekkingu sem akademískar rannsóknir hafa ţegar skilađ til ţjóđfélagsins á síđustu áratugum og ţeim verđmćtum sem felast í áframhaldandi vísindalegum rannsóknum.

Í skýrslunni er lagt til ađ opinberu fjármagni verđi fyrst og fremst beint til ţjónusturannsókna, björgunarrannsókna og varđveislu fornleifa á vettvangi fremur en nýrra vísindarannsókna.

"Mestu opinberu fjármagni er í dag beint til vísindarannsókna. Beina ţarf fjármagni í auknum mćli til björgunarrannsókna, varđveislu fornleifa á vettvangi og úrvinnslu fyrirliggjandi gagna fremur en nýrra vísindarannsókna. Hlutfall og umfang vísindarannsókna er mun hćrra á Íslandi en í nágrannalöndunum. Tryggja ţarf ađ ţjónusturannsóknir hafi sem mest vísindalegt gildi og nýtist enn frekar til vísindalegra rannsókna međ ţví ađ gera skýrar kröfur um rannsóknarspurningar og verkefnisáćtlun ásamt auknu eftirliti og eftirfylgni međ framvindu verkefnanna." (Brynja Björk Birgisdóttir 2013, bls. 8).

Hér gćtir skilnings- og ţekkingarleysis á umhverfi íslenskra fornleifarannsókna síđustu árin og ţá sérstaklega á muninum á ţjónusturannsóknum og björgunarannsókn annars vegar og akademískri eđa vísindalegri rannsókn hins vegar.  Ţjónustu- og björgunarannsóknir eru í eđli sínu tilviljunarkenndar og alls endis óvíst hvort eđa hvađa fornminjar komi í ljós eđa hvort hćgt sé ađ nýta ţćr í vísindalegum tilgangi.  Í raun er markmiđ slíkra rannsókna ađ "bjarga" fornminjum og ţví eru rannsóknarmarkmiđin lítil sem engin. Í flestum tilfellum slíkra rannsókna reyna rannsakendur ađ koma upp  rannsóknarspurningu en ţađ er yfirleitt ekki fyrr en ađ rannsókn líkur ađ rannsóknarspurning verđur til. Benda má á ađ flestar niđurstöđur björgunarannsókna liggja ónotađar í gagnasöfnum án nokkurs framlags til ţekkingar á menningararfi eđa sögu Íslendinga. Ţađ er ađ líkindum eingöngu hćgt ađ benda á eina íslenska björgunarrannsókn ţar sem niđurstöđurnar hafa nýst frekar, ţ.e. rannsóknir í miđbć Reykjavíkur.  

Í skýrslunni er ennfremur fullyrt ađ björgunarannsóknir fari fram af frumkvćđi sjálfstćtt starfandi fornleifafrćđinga og fyrirtćkja á samkeppnismarkađi.

"Stćrri björgunarrannsóknir fara í dag helst fram ađ frumkvćđi sjálfstćtt starfandi fornleifafrćđinga og fyrirtćkja á samkeppnismarkađi. Björgunarrannsóknir verđur ađ fjármagna og forgangsrađa af minjayfirvöldum en ekki rannsóknarađilum sem jafnframt hafa af atvinnuhagsmuni af rannsóknunum. " (Brynja Björk Birgisdóttir 2013, bls 7.)

Ţessi fullyrđing er röng. Allar stórar björgunarrannsóknir í Reykjavík, t.d. á Arnarhól, í Kvosinni og á Alţingisreit, voru ađ frumkvćđi borgarminjavarđar eđa Fornleifaverndar ríkisins.  Út á landsbyggđinni eru ţađ í flestum tilfellum ýmis framkvćmdarfyrirtćki, t.d. Vegagerđin, sem á frumkvćđi ađ björgunarannsókn og leita ţá oft til sjálfstćtt starfandi fornleifafrćđinga eđa fyrirtćkja um ráđgjöf en frumkvćđiđ liggur hjá framkvćmdarfyrirtćkjunum sjálfum og endanleg ákvörđun um rannsókn er í höndum Minjastofnunar (áđur Fornleifaverndar).

Kaflinn um stjórnsýslu minjavörslu í nágrannalöndunum er ófullnćgjandi ţar sem ađeins fjallađ um hvernig henni er háttađ á Norđurlöndunum, ţ.e. Noregi, Danmörku og Svíţjóđ og ţví ćtti kaflinn ađ bera yfirskriftina; minjavarsla í Svíţjóđ, Noregi og Danmörku (Brynja Björk Birgisdóttir 2013, bls. 22). Til skamms tíma var minjavarsla á Íslandi miđstýrđ ađ danskri fyrirmynd en horfiđ var frá ţví međ setningu nýrra ţjóđminjalaga viđ upphaf tíunda áratugar síđustu aldar ţar sem slík miđstýring hefti minjavernd og hindrađi eđlilega ţróun í íslenskri fornleifafrćđi. Í ţessum kafla hefđi veriđ nauđsynlegt ađ fjalla a.m.k. um minjavörslu í öđrum Evrópulöndum til ađ fá sem besta yfirsýn yfir hvernig ţessum málum er háttađ.

Ţá er nauđsynlegt ađ endurskođa frá grunni umfjöllun skýrslunnar um erlent samstarf íslenskra fornleifafrćđinga en sú umfjöllun er óeđlilega neikvćđ og langt frá ţví ađ vera fullnćgjandi.

"Í tengslum viđ verkefni Kristnihátíđarsjóđs hafa erlendir nemar t.d. tekiđ ţátt í vettvangsrannsóknum, vettvangsskólum og framkvćmt gripa- og sérfrćđigreiningar og ţannig öđlast innsýn í íslenska fornleifafrćđi. Einnig hafa erlendir sérfrćđingar annast flestallar raunvísindalegar greiningar í tengslum viđ íslenskar fornleifarannsóknir. Ekki er auđséđ hvort samvinna undanfarinna áratuga hafi skilađ aukinni sérfrćđikunnáttu til íslenskra frćđimanna. "(Brynja Björk Birgisdóttir 2013, bls. 44)

Í raun er ađeins fjallađ nákvćmlega um samstarf NABO (North Atlantic Biocultural Organization) viđ Fornleifastofnun Íslands en hvergi er taliđ upp á sama hátt erlent samstarf annarra íslenskra fornleifafrćđinga viđ erlenda frćđimenn. Ţó eru flestar ef ekki allar akademískar rannsóknir á Íslandi í nánu samstarfi viđ erlenda háskóla, frćđimenn og stofnanir, enda er alţjóđlegt samstarf vísindamanna almennt taliđ jákvćtt ef ekki nauđsynlegt.

Á síđustu 20 árum hafa fjölmargar akademískar fornleifafrćđi rannsóknir veriđ framkvćmdar á Íslandi og hafa ţćr allar aukiđ ţekkingu okkar og skilning á fortíđinni. Sömuleiđis hafa ţessar rannsóknir skapađ tengslanet milli íslenskra og erlendra vísindamanna og ţannig sett íslenska fornleifafrćđi í alţjóđlegt samhengi.  Mikilvćgt er ađ benda á ađ allar ţessar vísindalegu rannsóknir hafa haft skýrar rannsóknarspurningar ađ leiđarljósi og veriđ nýttar eftir ađ rannsókn lauk međ kynningu í rćđu og riti en einnig á beinan hagnýtan hátt m.a. í ferđamennsku. Ţannig hafa vísindalegar rannsóknir á minjastöđum aukiđ bćđi menningarlegt gildi svo og almennt nýtingargildi ţeirra.

Ţađ er of langt mál ađ telja upp hér vísindalegt, menningarlegt og hagnýtt gildi ţeirra fjölmörgu akademísku fornleifafrćđirannsókna sem gerđar hafa veriđ á tímabilinu. Rannsóknir Fornleifastofnunar Íslands í Mývatnsveit sem stađiđ hafa nćr óslitiđ frá 1995, hafa aukiđ skilning okkar á búsetu og búsetuţróun á fyrstu áratugum landnáms á svćđinu, efnahag ţess og mikilvćgi Mývatns í afkomu bćnda fyrr á öldum (Gavin Lucas 2010). Rannsóknir á verslunarstađnum á Gásum hafa, m.a. veitt dýpri skilning á  mikilvćgi verslunar á miđöldum m.a. hvernig hún var skipulögđ af íslenskri yfirstétt (Orri Vésteinsson 2011 ). Rannsóknir á Skriđuklaustri  hafa gefiđ einstaka mynd af íslensku klaustri og lífi íbúa ţess á miđöldum (Steinunn Kristjánsdóttir 2012). Rannsóknir Fornleifafrćđistofunnar á suđur og austurlandi hafa sömuleiđis dýpkađ skilning okkar á búsetuţróun frá landnámi fram á 13. öld (Bjarni F. Einarsson 2008). Rannsóknir á minjum eftir hvalveiđimenn frá 17. öld hafa opnađ áđur óţekka sögu íslensk samfélags (Ragnar Edvardsson 2012). Rannsóknir á verminjum frá landnámi og fram á nútíma hafa sýnt fram á mikilvćgi sjávarafurđa frá upphafi landnáms og hlutverki ţeirra í efnahag miđalda (Ragnar Edvardsson 2010, Lilja Björk Pálsdóttir og Óskar Gísli Sveinbjarnarson 2011). Nýlegt dćmi um samţćttingu fornleifa- og líffrćđilegrar ađferđafrćđi á  dýrabeinum úr öskuhaugum frá ţessum verstöđvum hafa gefiđ áđur óađgengilega innsýn í sveiflur í nytjastofnum og vistkerfi sjávar á sögulegum tíma. Ţannig fást ómetanlegar upplýsingar sem nýtast m.a. viđ ađ skilja áhrif loftslagsbreytinga og sjálfbćra auđlindanýtingu (Guđbjörg Ólafsdóttir et al. 2013).

Ţađ er ţví ljóst ađ ávinningur af vísindalegum fornleifafrćđilegum rannsóknum er ótvírćđur og hefur bćđi frćđilegt og hagnýtt gildi.  Í skýrslunni er dregiđ úr gildi vísindalegra rannsókna og akademísks samstarfs og lagt til ađ hlutur ţess í íslenskri fornleifafrćđi verđi skertur. Ţetta lýsir vanţekkingu eđa skilningsleysi á ţessum rannsóknum, ţví gildi sem ţćr hafa og ţeim framtíđarmöguleikum sem í ţeim felast. Stefnumótun byggđ á skýrslunni í núverandi formi er ábyrgđarleysi sem vćri líkleg til ađ brjóta niđur ţau vísindalegu gćđi sem unnist hafa í íslenskri fornleifafrćđi á síđustu áratugum, einangra íslenska fornleifafrćđinga frá alţjóđlegu frćđastarfi, hćgja á nýrri ţekkingarmyndum á menningararfi Íslendinga og kasta á glć ómetanlegum verđmćtum sem felast í fornleifafrćđilegum efniviđ.

 

Virđingafyllst

Dr. Ragnar Edvardsson

Háskóla Íslands

 

Heimildir

Bjarni F. Einarsson (2008) "Blót Houses in Viking Age Farmstead Cult Practices. New findings from South-eastern Iceland." Acta Archaeologica Vol 79, 2008. Denmark 2008.

Brynja Björk Birgisdóttir (2013). Skýrsla um stjórnsýslu fornleifarannsókna og fornleifaverndar á Íslandi 1990-2010, Skýrslur og álitsgerđir, Menntamálaráđuneyti, Reykjavík.

Gavin Lucas (2009). Hofstađir - Excavation of a Viking Age Feasting Hall in North Eastern Iceland. Fornleifastofnun Íslands Monograph Series I. Reykjavík.

Guđbjörg Ásta Ólafsdóttir, K.M. Westfall, R. Edvardsson, S. Pálsson (In prep.) Historical DNA reveals the demographic history of Atlantic cod (Gadus morhua) in medieval and early modern Iceland.

Lilja Björk Pálsdóttir og Óskar Gísli Sveinbjarnarson (2011). Under the Glacier, 2011 Archaeological Investigations on the Fishing Station at Gufuskálar, Snćfellsnes. FS477-08232, Fornleifastofnun Íslands, Reykjavík.

Orri Vésteinsson (2011). "Kaupskipahöfnin Gásir í Eyjafirđi."  Skírnir, Tímarit hins íslenska bókmenntafélags 2011. Reykjavík.

Ragnar Edvardsson (2012). „Hvalveiđar útlendinga á 17. öld, fornleifarannsóknir á Strákatanga 2005 - 2010", Árbók hins íslenska fornleifafélags 2011, Reykjavík.

Ragnar Edvardsson (2010). The Role of Marine Resources in the Medieval Economy of Vestfirđir, Iceland. PhD Thesis, City University of New York, New York, 2010.

Steinunn Kristjánsdóttir (2012). Sagan af klaustrinu á Skriđu. Sögufélag, Reykjavík.


Ó, ţvílík ósköp !!

BBB

Brynja Björk Birgisdóttir (BBB) sveiflađi heldur betur fléttunni gćr í viđtali í Kastljósi. Ţađ var stundum erfitt ađ sjá hvort hún vćri í ţćttinum í pólitísku sjálfspoti eđa sem fornleifafrćđingur. Brynja var níundi mađur á lista €vru-flokksins Bjartrar Framtíđar í Reykjavík Norđur í nýafstöđnum Alţingiskosningum. 

Í Kastljósi sagđi BBB, sem ađallega hefur stundađ skrifborđsfornleifafrćđi í Noregi, frá skýrslu sem hún hefur unniđ fyrir Menntamálaráđuneytiđ um fornleifarannsóknir á Íslandi. Skýrslan, Athugasemdir viđ skýrslu menntamálaráđuneytis um stjórnsýslu fornleifarannsókna og fornleifaverndar, er sem betur fer ekki plagg sem Menntamálaráđuneytiđ segist ábyrgjast, enda kannski orđiđ ađeins of seint nú, ţegar fornleifa- og minjamálin hafa veriđ fćrđ yfir á borđ Sigmundar Davíđs. Aumingja Sigmundur.

Líkast til vćri best fyrir forsćtisráđuneytiđ ađ sniđganga ţetta plagg sem greinilega hefur veriđ gert eftir pöntun. Ţađ er stútfullt af skilningsleysi, rangfćrslum, ađdróttunum og jafnvel ćrumeiđingum og slúđri. Ţó sumt (en fátt) sé ágćtt er í skýrslunni stendur, hefur BBB einfaldlega ekki valdiđ ţví verki ađ skrifa ţessa skýrslu.

Ég, sem annars er frekar gagnrýninn á versta rugliđ í íslenskri fornleifafrćđi, tel ţessa skýrslu BBB öfgakennda gangrýni og of mikla problematíseringu. Fyrr má nú ofgera. Mér sýnist ţetta enn ein tilraunin til ađ gera fornleifafrćđina ađ vandrćđaunglingi og milljónirnar sem fariđ hafa í rannsóknir ađ töpuđu fé. Ţví fer hins vegar fjarri ađ fé hafi tapast í fornleifarannsóknir, ţrátt fyrir lélega fornleifafrćđi á köflum.

Ásökun um óráđsíu á almannafé

Eftir inngang Kastljóss, mátti jafnvel halda ađ stjórnendur ţáttarins hefđi skiliđ skýrslu BBB sem ákćru á hendur ákveđnum fornleifafrćđingum og rannsóknum ţeirra.  Var rannsóknin ađ Hólum sérstaklega tekin í karphúsiđ. Fékk ég ţá tilfinningu ađ gefiđ vćri í skyn ađ sá ágćti, vandađi og duglegi fornleifafrćđingur Ragnheiđur Traustadóttir (sem er međ álíka menntun og BBB), sem stjórnađ hefir rannsóknum á Hólum, hafi stundađ sukk, bruđl og lítiđ sem ekkert gert fyrir allar tugmilljónirnar sem runnu í verkefniđ. BBB dró reyndar í land í viđtalinu, en orđ hennar hljómuđu sem innantómt fals, eftir ţađ sem á undan hafđi veriđ básúnađ í fréttaskýringunni.

Ráđist á vísindamennsku

Mörgu er ábótavant í skýrslu BBB og á stundum er einfaldlega ekki sagt rétt eđa nógu fyllilega frá, ţótt í orđagjálfriđ sé eytt yfir 100 blađsíđum af afnorskri stofnanaíslensku.  Palladómar eru allt of margir til ađ hćgt sé ađ taka skýrsluna alvarlega.

BBB mćlir međ ţví ađ opinberu fé verđi framvegis mest megnis variđ í ţjónusturannsóknir og björgunaruppgreftri, og gerir hún lítiđ úr rannsóknaruppgröftrum. Rök ţau sem hún telur til ţví til stuđning eru tilviljanakennd og ósanngjörn, ţví rannsóknarfornleifafrćđi á Íslandi hefur í raun skilađ mun meira til frćđanna og ţekkingar en tilfallandi björgunar- og ţjónustugreftir. 

Hins vegar er ţađ svo, ađ pláss verđur ađ vera fyrir alla ţessa ţćtti og sömuleiđis fjármagn, ef Íslendingar ćtla ađ teljast til siđmenntađra ţjóđa.

Mađur fćr ţađ óneitanlega fljótt á tilfinninguna ađ skýrslan einkennist af "faglegri öfundsýki" og hnýtingum í fólk sem halda mćtti ađ BBB vćri illa viđ (fyrir hönd annarra).  Mikiđ er í skýrslunni af ţeim leiđa norska siđ sem kallast flisepikkeri,  sem Danir kalla svo fallega pindehuggeri eđa flueknepperi, og á ensku er ţekkt sem nit-picking. Sparđatíningur og smámunasemi, sem ţessi leiđindi heita á mínu heimili, er aldrei góđ latína í gagnrýni, sér í lagi ţegar lélegar, ef nokkrar, lausnir eru gefnar. 

T.d. fárast BBB yfir tveimur kumlum í tengslum viđ rannsóknir á Böskum (bls. 31 ). Ef kuml eru á ţeim stađ sem minjar um Baska (og fyrst og fremst Hollendinga) er ađ finna, er ţađ fornleifafrćđilegur ávinningur ađ hćgt sé ađ rannsaka kuml í leiđinni. En, nei, nei, nei, BBB telur ađ ţađ sé af og frá ađ slá tvćr flugur í einu höggi, ţví ţađ gera menn ekki í Noregi ţar sem hún ţekkir til.

Ég man sannast sagna ekki eftir neinu sem bćtir verulega viđ söguna og ţekkingu okkar úr björgunaruppgröftrum. En dr. Ragnar Edvardsson, sem ómaklega fćr ađ kenna á svipu BBB, stundar nú rannsóknir međ öđrum á uppruna fiskistofna viđ Íslands, ţar sem forleifafrćđi, erfđarannsóknir og ýmis konar vísindi sameinast í einum áhugaverđustu rannsóknum síđari ára sem mun varpa nýju ljósi á Íslandssöguna. Slíkt kallar á vísindalegar rannsóknir og kemur ekki úr tilfallandi raski viđ vegagerđ. Geri ţeir sem grófu upp á skrifstofu í Noregi betur.

Endalaus samanburđur  viđ Noreg, sem er ţađ eina sem BBB ţekkir til, er út í hött og vonandi á ekki ađ fara ađ drepa íslenska fornleifafrćđi í dróma vegna ţess ađ einhver kona,  sem sérmenntuđ í norsku suđi og Bjartri framtíđ, nema fyrir fornleifafrćđi, sé svo svartsýn í Kastljósi.

imagesCARVFK41

Norska ađferđin. Verđur hún tekin upp í Forsćtisráđuneytinu?

Menntun fornleifafrćđinga

Íslensk fornleifafrćđi er vissulega afar misjöfn ađ gćđum, eins og fólkiđ sem hana hefur stundađ (en ţađ verđur ađ vera pláss fyrir alla - án slysa). En ég efast stórlega um ađ menn hafi veriđ ađ leika sér ađ almannafé og séu ţess vegna ekki búnir ađ skila forngripum á Ţjóđminjasafni.

Ég er ekki viss um ađ norsk stofnanaskriffinnska BBB henti ýkja vel viđ íslenskar ađstćđur og mér heyrđist og sýnist líka ađ BBB sé afar illa ađ sér um fyrirkomulag viđ fornleifarannsóknir á Norđurlöndum, sem hún hélt fram ađ hefđu ávallt veriđ stjórnađ af ţrćlmenntuđum einstaklingum, nema á Íslandi. Ţađ er einfaldlega haugalygi. Fornleifafrćđinemar hafa ađ mestu stjórnađ fornleifarannsóknum í Danmörku síđustu 70 árin, og margir hafa gert ţađ međ ágćtum.

Rétt er hins vegar, ađ enn er fátt um doktorana á Ţjóđminjasafni Íslands og ekki var BBB á međal ţeirra, er hún vann ţar, en ţađ er auđvitađ ekki nefnt í skýrslunni, enda á margt í henni uppruna sinn á ţeirri stofnun.

Eins og BBB sagđi réttilega í viđtalinu í Kastljósi gengu um menn sem kölluđu sig fornleifafrćđinga en voru ţađ ekki. Í skýrslunni segir hún frá fornleifafrćđingum án nćgilegrar menntunar sem á síđari árum hafa veriđ ađ grafa.  Guđmundur Ólafsson á Ţjóđminjasafni Íslands, sem lengi vel kallađi sig State Archaeologist í bréfaviđskiptum viđ erlenda menn var lengi ekki međ lokapróf í fornleifafrćđi; heldur ekki hinn ágćti fornleifafrćđingur Mjöll Snćsdóttir, eđa hvađ ţá heldur Ţór Magnússon. Ekki einu sinni Kristján Eldjárn, sem var samt ekki verri fornleifafrćđingur en margur ofurmenntađur sérfrćđingurinn í fornleifafrćđi á sínum tíma. En BBB greinir einnig í ţeim kafla illa og rangt frá.

Hún gleymir ţví ađ klíkuskapur, skyldleikarćkt og furđulegur afdalaháttur varđ til ţess ađ ráđinn var sagnfrćđidoktor, Orri Vésteinsson, til ađ vera prófessor í fornleifafrćđi viđ HÍ.  Mannorđ dr. Bjarna F. Einarssonar var hins vegar dregiđ í svađiđ af dómnefnd í HÍ, sem braut stjórnsýslulög og allar almennu siđlegar reglur ţegar honum var hafnađ í stöđu sem hann sótti um. Ţađ mál fór fyrir dómstóla og ćttu menn ekki ađ gleyma niđurstöđunni.

Hins vegar hafa menn án doktorsnafnbótar, sem sótt hafa Svarta Skóla í París, viljađ eiga ţađ til ađ haga sér eins og kóngar og vađiđ uppi međ alls kyns frekju og siđleysi gangvart landsins lögum og kollegum sínum, sbr. ţetta sem BBB skrifar: Ţá eru einnig dćmi um ađ grafiđ hafi veriđ í fornleifar án ţess ađ tilskiliđ leyfi hafi legiđ fyrir. Í framvinduskýrslu Adolfs Friđrikssonar um kumlarannsóknir sem birt var áriđ 2004 er greint frá rannsókn á meintu kumli viđ Hrísheima í landi Baldursheims í Mývatnssveit.48 Skýrsla um uppgröftinn kom út áriđ 2011, 9 árum eftir vettvangsrannsóknina.49 Ekki verđur séđ af fyrirliggjandi gögnum ađ Fornleifavernd ríkisins hafi gefiđ út leyfi til rannsóknarinnar.

Margir íslenskir fornleifafrćđingar hafa tekiđ ţátt í útilokunum og ofsóknum í garđ kollega sinna, og neiti ţví ţeir er ţora. Dr. Margrét Hermanns-Auđardóttir, var lengi vel úthýst á Ţjóđminjasafni Íslands, ţar sem neđanmálsliđ (menntunarlega séđ) vann í ţví leynt og ljóst ađ eyđileggja mannorđ hennar. Áriđ 2009 sótti Margrét um stöđu minjavarđar Suđurlands. Hún fékk ekki stöđuna ţótt hún vćri međ meiri menntun og starfsreynslu en sá ungi mađur sem fékk stöđuna. Ţađ var ekki ađeins skandall fyrir fornleifafrćđina heldur einnig fyrir ţađ auma fyrirbćri sem kallast Jafnréttisráđ, sem gaf út ţennan úrskurđ er Margrét kćrđi stöđuveitinguna. Víđar er pottur brotinn í íslenskri stjórnsýslu en í fornleifamálum og minjavernd.

Nú er hinn norskmenntađi fornleifafrćđingur BBB reyndar starfandi á Ţjóđskalasafni Íslands, ţar sem hún var nýlega ráđin fyrir hinn venjulega klíkuskap í íslensku ţjóđfélagi. Ţar var hún tekin fram fyrir miklu betur menntađa menn međ doktorspróf og sérmenntun á ţví sviđi sem auglýsti var eftir. Áđur vann BBB á Ţjóđminjasafni og fór ţar mikinn ţegar hún kom heim frá Noregi.  Hún hefur greinilega lćrt mikla norska stjórnsýslu og skriffinnsku, sem er góđ ađ mörgu leiti. En viđ fljótum ekki á hyldjúpum olíupolli eins og frćndur okkar og getum ekki leyft okkur ţann vandlćtingarhátt sem BBB hefur í frammi.

Gott er til ţess ađ vita ađ BBB sé komin á önnur miđ, og sökkvi sér nú niđur í skjalbunka og hćtti međ tíđ og tíma ađ velta vöngum yfir ţeim mörgu afburđalélegu kollegum sem haldiđ hafa fyrir henni vöku međan hún skrifađi "norsku" skýrsluna sína.

NORSK FORNLEIFAFRĆĐI

Hver er lausnin?

Hluti lausnarinnar er vitaskuld meiri úrvinnsla eins og BBB bendir á. En ţađ á ekki ađ gerast á kostnađ vísinda og frćđa. Menn verđa ađ muna, ađ úrvinnsla kostar meira en rannsóknirnar sjálfar og er mjög tímafrek. Ţađ skýrir m.a. lélegar heimtur úr rannsóknum ţar sem ţúsundir forngripa hafa fundist, og ţar sem stjórnendur vilja ekki rugla í fjölmiđla um grćnlenskar konur og fílamenn.

Afhending forngripa til Ţjóđminjasafns Íslands er ekki nauđsynlega besti kosturinn. Ég gaf lesendum mínum dćmi um ţađ nýlega, ţegar ég sagđi frá ţví hvernig Ţjóđminjasafn Íslands olli eyđileggingu forngripa sem ég og samstarfsmenn mínir viđ rannsóknirnar á Stöng í Ţjórsárdal fundum áriđ 1984. Safniđ skuldblindađi sig ţá til ađ forverja gripina, en ţađ gerđist aldrei. Ţeir sem ţađ áttu ađ gera sitja nú sem yfirmađur Minjastofnun Íslands og hinn nefndarmađur í nefnd undir Minjastofnun. Gaman vćri t.d. ađ vita hve mikiđ slys hefur orđiđ á fornminjum úr rannsóknunum á Stóru-Borg. Mikiđ magn ţeirra eyđilagđist fyrir ýmsar sakir á Ţjóđminjasafni Íslands. Engar upplýsingar eru um ţađ í skýrslu BBB. Skýrslan er ţví sögufölsun.

Óskir um ađ senda alla gripi á Ţjóđminjasafniđ eru eins mikiđ út í hött eins og ađgengi almennings og vísindamanna er nú ađ upplýsingum um fornminjaarfinn. Ekki er enn hćgt ađ fá ađgengi ađ Sarpi, gagnagrunni ţjóđminjavörslunnar, sem reyndar er fullur af villum. Er mönnum stćtt á ţví ađ heimta ţegar ţeir geta ekki veitt? 

Nú eru fornleifamálin ekki lengur undir menntamálaráđuneyti og er ţađ kannski vel. Óskandi vćri ađ forsćtisráđuneytiđ gefi ţann möguleika ađ fornleifar og varđveisla rannsóknargagna geti fariđ fram í hérađi. Afrit vćri svo hćgt ađ hýsa á einum stađ.

Besta lausnin vćri svo, ađ yfir- og fjárveitingarvaldiđ gerđi sér grein fyrir ţeim baktjaldaerjum sem yfirmenn Minjastofnunar Íslands (áđur Fornleifaverndar Ríkisins) og Ţjóđminjasafnsins (sem á greinilega ítök í skýrslu BBB) hafa átt í í árarađir, sín á milli og viđ ađra. Kattarslagur ţeirra er ekki neinum til gagns, og ţví fyrr sem nýir ađilar yrđu settir í ţau embćtti, ţví betra.

Sú miđstýring og kontrólmanía, sem BBB mćlir međ í skýrslu sinni, leiđir lítiđ gott af sér fyrir fornleifafrćđina sem frćđigrein. Ţannig mun hún verđa mun dýrari í rekstri en fornleifafrćđin er í dag. Á endanum fáum viđ samkvćmt ţessu hjali BBB, sem ţykist dómbćrt á vinnu annarra, ađ á Íslandi munu berast á banaspjót fígúrur eins og almáttugur yfirfornleifafrćđingur Egyptalands, Zahi Hawass, sem ekki leyfir neinar rannsóknir nema ađ hann fái ađ vera međ í öllu og koma fram í öllum sjónvarpsţáttunum og lýsa andstyggđ sinni á gyđingum í leiđinni.

zahi1

Ţegar Danmörk varđ hluti af Stórţýskalandi

Map from Zwangsarbeit2
 

Í ársgamalli bók sem ég keypti í Berlín um daginn, fann ég fljótlega ljóta villu sem ég trúi vart öđru en ađ Danir eigi erfitt međ ađ kyngja. Ţessi annars ágćta bók fjallar um fyrirbćri sem Ţjóđverjar hafa međal annars orđiđ ţekktir fyrir ađ hneppa ţjóđir í. Ţađ er Zwangsarbeit, eđa nauđungarvinna.

Bókin gefur gott yfirlit yfir ţćr hörmungar sem fólk í ýmis konar nauđungarvinnu ţurfti ađ ţola á tímum nasista. Í bókinni er einnig kort sem sýnir stjórnfyrirkomulag í Evrópu í síđara stríđi. Á ţví er búiđ ađ gera  Danmörku ađ hluta Stórţýskalands. Ég er búinn ađ setja gula ör inn á kortiđ sem bendir á ţetta.

Zwang

Hlýtur ţetta ekki ađ vera fljótfćrnisvilla? Kannski ekki. Kannski taka ţýskir höfundar bókarinnar miđ af nýjum straumum í danskri söguskođun. Ný kynslóđ danskra sagnfrćđinga međ Bo Lidegaard fremstan í flokki, telur ađ samvinnupólitík (Samarbejdspolitik) Dana í stríđinu, sem sumir kalla frekar Kollaborationspolitik, eđa međreiđarpólitík, hafi veriđ hin mesta blessun fyrir Dani. Danir voru í raun hluti af Stórţýskalandi, ţó ţeir vćru ţađ ekki á pappírnum.

Nýlega var tilkynnt um vćntanlega útgáfu á bók Lidegaards um björgun Danskra gyđinga til Svíţjóđar áriđ 1943, sem koma á út međ haustinu. Lidegaard telur og hefur ţegar haldiđ fram, m.a. međ ţví ađ útiloka skođanir fjölda höfunda úr bókum sínum, ađ samvinnupólitík Dana hafi bjargađ dönskum gyđingum. Ţađ er náttúrulega hrein della (sjá hér). Samvinnupólitík Dana viđ Ţjóđverja varđ einmitt til ţess ađ Danir gátu sent gyđinga úr landi á árunum 1940-43. Flest ţađ fólk, ţar á međal börn, voru myrt í útrýminga- og fangabúđum nasista. Um Ţađ má međal annars lesa um í bók minni Medaljens Bagside.

Carol Janeway, talskona bókaútgáfu ţeirrar sem gefa mun út bók Lidegaards í Bandaríkjunum, hefur látiđ hafa ţađ eftir sér ađ ef Hollendingar og Frakkar hefđu stýrt sér gegnum stríđiđ eins og  Danir, hefđi stríđiđ ekki veriđ veriđ nándar nćrri eins biturt og raun bar vitni (sjá hér). Allir áttu samkvćmt slíkri skođun ađ stunda "sölu" á landbúnađaafurđum til ţýska hersins, svo hann gćti drepiđ fleiri. Ţessi kolruglađa kona ţýddi eitt sinni úr ţýsku og gaf út endurminningar Svisslendings, sem skrifađi um raunir sínar á barnsaldri í gettóinu í Vilna (Vilnius) og í Auschwitz. Sá sagđist hafa heitiđ Binjamin Wilkomirski. Kauđi var reyndar bara fjallaniđursetningur úr Sviss, en Kanar gleyptu auđvitađ söguna, ţangađ til ađ svik komu upp um síđir og nú er bókin systurrit dagbóka Hitlers.

Ţađ fer líklega vel á ţví ađ ţýđandi "Wilkomirskis" sé útgáfustjóri á nýrri söguhreinsun Bo Lidegaards, sem nú starfar sem ritstjóri danska dagblađsins Politiken.

Zwangsarbeit3

Landnámsvertíđin er hafin

Celtic argument

Hinn íturvaxni yfirpapi, Egill Helgason, ţjófstartađi um daginn sumarteiti íslenskra fornleifafrćđinga. Ţađ gerđi hann í Kiljunni, eins og keltneskur loftbelgur, ţegar hann rćddi viđ Pál Theodórsson eđlisfrćđing í 871±2 rústunum, sem er illa lyktandi túristagildra í Reykjavík.

Venjulega eru íslenskir fornleifafrćđingar fullfćrir og margir hverjir langsjúkir á vorin í ađ koma sér í fjölmiđlana međ misgóđar sögur af grćnlenskum sjúklingum eđa fílamönnum sem dóu í Skriđuklaustri, ţangađ til annađ, sannara og eđlilegara kemur í ljós. 

En nú duttu fornleifafrćđingar sem sagt í lukkupottinn og fengu ókeypis auglýsingu, og ţađ ekki af ómerkilegra taginu. Hún kom í hinum merka bókmenntaţćtti Egils Helgasonar, Kiljunni. Egill telur víst ađ Páll Theodórsson eđlisfrćđingur sé ađ segja satt um ţrjósku, vantrú og villu íslenskra fornleifafrćđinga hvađ varđar "Landnámiđ fyrir Landnámiđ", sem er heitasta óskhyggja svo kallađra íslenskra keltómaíaka. Keltómaníakar (eins og t.d. ţessi), eru ţeir kallađir sem eru í keltafári og trúa á byggđ "kelta" og papa fyrir landnám "Norsara", mest vegna ţjóđernisrembings en einnig vegna oftúlkunar á fyllingartexta hjá Ara fróđa, sem var ađeins ađ minnast á papa vegna ţess ađ ţeir voru minni úr helgra manna sögum, írskum, sem hann kannađist viđ, en ţar eiga allir almenniglegir heilagir menn bćkur, bagla og bjöllur (sjá hér).  

fucking_papi_or_a_saint
Írskur dýrlingur á broti af hákrossi frá 10. eđa 11. öld í Old Kilcullen, County Kildare á Írlandi. Eins og papar átti ţessi helgi mađur bćkur, bagla og bjöllur, helstu tákn írskra einsetumanna, sem Ari Fróđi hefur líklega lesiđ um og blandađ saman viđ vitneskju úr Siglingum heilags Brendans og frásögur Dicuils, sem voru ćvintýri.

Egill inn alvitri skrifar líka um tilgátur Páls Theodórssonar á Silfrinu og Guđmundur Magnússon, sagnfrćđingur, fjölmiđlamađur, sjálfstćđur penni og fyrrverandi Ţjóđminjavörđur hefur bersýnilega líka bćst í átrúendahóp Páls Theodórsson, en hann hefur ţó allan varann á. Nýlega spurđi Guđmundur mig um aldursgreiningar fornar, svo áhuginn er greinilega mikill á Landnáminu. Er ţađ nokkur óeđlilegt áhugamál hjá ţjóđ sem enn er ekki búin ađ finna sjálfa sig eftir sjáflstćđi og hrun?  Margir eru tilbúnir ađ trúa á hiđ snemmbćra Landnám, en ţekking ţeirra á efninu, heimildum og umrćđunni hingađ til er sísona. Keltafár er mikiđ á Íslandi og menn rugla öllu oft saman og tala um papa og kelta á Íslandi sem fjölguđu sér hér međ bjölluleik, baglaslag og bókasafnsfrćđi áđur en ólćsir, ljóshćrđir fábjánar komu frá Noregi og eyđulögđu keltneska drauminn og lugu ć síđan um ţađ sem í raun gerđist.

En hverju eiga menn eiginlega ađ trúa, ţegar ţađ virđist fyrir neđan virđingu starfandi kollega minna ađ svara Páli Theódórssyni, og hvađ ţá síđur hafa samstarf viđ hann, eđa hlusta á ađra sem vilja svo innilega ađ forfeđurnir hafi komiđ dálítiđ fyrr en heimilt er ađ trúa og halda?

Á Silfurbloggi sínu um Pál segir Egill Helgason frá ritlingi Páls sem út kom áriđ 2011. Ég hef sem svar viđ honum skrifađ ţetta blogg, en einnig í fljótheitum nú um helgina útbúiđ litla skýrslu međ dćmum af kolefnisaldursgreiningum á sýnum frá Skeljastöđum og Stöng í Ţjórsárdal, til ađ sýna ađ vandamálin viđ geislakolsaldurgreiningar á sýnum frá Íslandi, og notkun ţeirra, eru nú fleir og fjölţćttari en Páll tínir til í ritlingi sínum.d

Ţar sem ég telst til ţessarar hrćđilega vitlausu og ţrjósku stéttar fornleifafrćđinga, sem helst trúir ekki neinu nýju, og ţađan ađ síđur tölum sem spýtast úr vélum, ef trúa skal ţví sem Páll skrifar, tel ég mér skylt ađ leggja orđ í belg um tilraunir Páls Theódórssonar til ađ fćra sönnur á landnám fyrir ţetta hefđbundna, ca. 870. Ég hef dálitla ţekkingu á efninu sem Páll hefur oft vitnađ í, og sem má lesa í frekar gömlum greinum eftir mig sem hćgt er ađ finna á ritaskrá minni hér, en einnig t.d. hér. Eins hefur Páll notađ niđurstöđur úr rannsóknum mínum, kolefnisaldursgreiningar sem ég hef fegniđ gerđar, sem mér finnst hann hafa notađ heldu ógagnrýniđ

Ritlingur Páls Theódórssonar (2011)

Í tilefni af viđtalinu viđ Pál Teodórsson birtir Egill Helgason tengingu í rúmlega eins árs gamlan ritling, Upphaf Landnáms á Íslandi, á Silfurbloggi sínu. Páll samdi ritiđ áriđ 2011 en Raunvísindastofnun HÍ gaf hann út. Í ritlingi slćr Páll ţví slegiđ föstu ađ landnám hafi hafist löngu fyrir hefđbundiđ landnám um 870, eđa 871 ár e. Kr., ef mađur notar löggilda aldursgreiningu á Landnámslaginu. Sú aldursgreining er svo til orđin naglföst, ţótt ađ hún byggi á mjög veikum grunni. Áđur en Landnámslagiđ fékk ţessa aldursgreiningu, sem er sögđ absolút (afgerandi/óháđ/óhlutlćg), ţó hún sé ţađ ekki, hafa um 6-7 mismunandi aldursgreiningar veriđ gefnar ţessu lagi, og sumar af sama manninum, Sigurđi Ţórarinssyni.

Ţess ber ađ geta ađ danskir vísindamenn vara nú viđ oftúlkun á ískjarnatímatalinu og eru nú farnir ađ tala um "Settlement~AD 870s" eins og lesa má í ţessari grein. Ţeir skrifa: Our results emphasize the variable spatial and temporal distributions of volcanic products in Greenland ice that call for a more cautious approach in the attribution of acid signals to specific eruptive events. Hafa menn ekki heyrt um 871±2? Jú vissulega, en kannski var sú aldursgreining ţegar hún kom fram frekar bjartsýn?

Landnámslagiđ sést hér óhreyft undir torfvegg (C) skálarústar á Stöng í Ţjórsárdal. Ţađ er ekki skálinn sem í dag er til sýnis á Stöng, heldur skáli sem liggur undir smiđju, sem liggur undir kirkju og kirkjugarđi. A: Eldahola. B: Grafarfyllingar frá kristni, C:Torfveggur skála frá 10. öld. Gráa lagiđ á fletinum kringum 1.metra mćlistikuna er efri hluti Landnámslagsins. Ljósm. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Prófíll

Hluti af ţversniđi jarđ- og mannvistarlaga á Stöng í Ţjórsárdal, sem sýnir hvernig eldahola og kristin gröf hafa veriđ grafnar niđur í gegnum Landnámslagiđ og veggur var reistur ofan á ţví ekki mjög löngu eftir ca. 900 e.Kr. Teikning Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.
.

Páll Theódórsson hefur áđur skrifađ ágćtar greinar um vandamál varđandi aldursgreiningu landnáms í Skírni og annars stađar, en bćklingurinn Upphaf Landnáms á Íslandi er ţví miđur ekki til ţess gerđur ađ auka trú á skođanir Páls. Páll byrjar bćklinginn á tilvitnun í bók Fornleifastofnunar Íslands, Upp á yfirborđiđ (2010) sem vissulega er mjög ţunnur og sjálfshátíđlegur ţrettándi eins og tíundađ hefur veriđ hér. Ţađ er alltaf furđulegt ađ sjá fornleifafrćđinga á miđjum aldri slá ţví föstu ađ ţeir hafi höndlađ sannleikann og uppgötvađ hann einir. Ţeir eru ţá farnir ađ líkjast íslensum eđlisfrćđingum og jarđfrćđingum. Setning eins og ţesser makalaust vitlaus og dćmir sig sjálf: 

»Viđ erum nú viss um ađ landnám Íslands hafi átt sér stađ á seinni hluta 9. aldar og ţađ séu engir gallar á tímasetningarađferđum okkar «

En ţrátt fyrir ţessa skođun mína á galgopahćtti Fornleifastofnunnar Íslands, sem er alls ekki opinber stofnun ţrátt fyrir ţetta mikilmennskubrjálađa nafn, verđ ég ađ lýsa mig ósammála Páli ţegar kemur ađ skođunum hans um landnám löngu fyrir ca. 870. Ég hef alltaf veriđ "large" og sćtt mig viđ 3 áratuga búsetu fyrir 870, en Páll notar ekki ađferđir sem ég er sáttur viđ.

Í ritlingnum notar Páll heldur fjálglega niđurstöđur úr mismunandi fornleifarannsóknum, ţar sem fengist hafa háar aldursgreiningar. En hann gleymir ađ segja okkur frá ţví hvađ hefur veriđ aldursgreint. Í mörgum tilfellum hafa viđarsýni ekki veriđ viđargreind og sums stađar er hinn "óvćnti" hái aldur fenginn ţví kolin hafa veriđ úr rekaviđi, viđi sem ekki vex á Íslandi. Ţetta á t.d. viđ um sum sýni frá Heimaey.

Kenninguna um notkun á gömlum, dauđum trjá úr skógum eignar hann Guđmundi Ólafssyni, sem lengi vel kallađi sig fornleifafrćđing og meira ađ segja "State Archaeologist", ţó hann vćri ţá ekki međ lokapróf í ţeirri grein. Ţađ er háber della ađ eigna honum svo góđa tilgátu, ţví Kristján Eldjárn minntist fyrst á ţennan möguleika í rituđu máli og ég skrifađi hér um áriđ einnig um notkukun gamals viđs í grein í Acta Archaeologica 62 (1991) (ţađ tekur tíma ađ hlađa greinina niđur; Sjá einnig greinar mínar um efniđ frá ţví fyrir 1995 á ritaskrá minni hér, en margar greinarnar er hćgt ađ hlađa niđur sem pdf-skrá).

Til stuđnings visku sinnar um notkun birkis sem eldsneytis á Íslandi á Landnámsöld, vitnar Páll hins vegar í ónafngreindan vin sin sem lengi bjó í Noregi, um ađ ţađ sé af og frá ađ gamalt birki sé brúklegt til eldsneytis. Ţađ er ekki beint vísindaleg ađferđ. Noregur er langt land og siđir ţar eru misjafnir hvađ varđar nýtingu spreks og gamals viđar. Birki gat líka rekiđ til Íslands annars stađar frá eins og Lúđvík heitinn Kristjánsson hefur bent á. Bendi ég hér međ áhugasamari lesendum mínum og Páli, ađ lesa bók F. E. Wielgolaskis Nordic mountain birch ecosystems sem út kom áriđ 2001.

Veggjarstúfurinn í Kvosinni

Í ritlingi sínum er Páli Theodórssyni tíđrćtt um veggjabrot sem rannsökuđ hafa veriđ af nokkrum fornleifafrćđingum í Kvosinni í Reykjavík. Röksemdafćrsla Páls á bls. 8 í ritlingi hans er út í hött. Ţar gerir hann Ţjóđveldisbćinn í Ţjórsárdal ađ samlíkingarefni viđ forleifar frá Landnámsöld í Reykjavík. Menn verđa ađ hafa í huga ađ sú skrumskćling, sem kölluđ er Ţjóđveldisbćrinn, er byggđ međ steinsteypu í veggjum, plastdúk í ţaki, plastklćđningu bak viđ veggi, steypustyrktarjárn í  veggjum og torfi sem er sótt í Ölfussiđ. Ţjóđveldisbćinn er ekki hćgt ađ nota til vísindalegra vangavelta um landnámsrúst í Reykjavík, ţar sem enginn vísindi eru í honum, önnur en ţjóđernisrembingur Harđar Ágústssonar, myndlistakennarans sem fékk ađ ráđa ferđinni ţegar ţetta ţjóđveldis-monstrum var reist.

Kvosin2

Ţverskurđarmyndin sem Páli er svo tíđrćtt um, er ađ mínu mati gölluđ heimild. Skýringar á teikningunni eru ónógar og viđvaningslegar og sýna ađ tölvuvinnsla hreinteikninga gefur ekki alltaf ćskilega eđa rétta niđurstöđur til birtingar. Hér međ er lýst er eftir ljósmynd af ţessu sniđi. Veggurinn sem veggjarbrotiđ tilheyrir gćti vel hugsast ađ hafa veriđ niđurgrafinn ađ hluta til, eins og viđ ţekkjum međ veggi frá Stöng eđa úr ţeim stóra skála sem Jesse Byock fann međ hjálp fornleifafrćđinga ţegar hann var ađ leita ađ Agli Skallagrímssyni á Hrísbrú í Kjós. Ţađ skýrir ađ mínu mati ađ Landnámslagiđ, sem fróđir menn erlendis láta sér nćgja ađ kalla "Settlement~AD 870s", sé ađ finna beggja vegna veggjarins og t.d. ekki ofan á honum.

Niđurstöđur teknar úr samhengi

Annađ sem mér finnst frekar ámćlisvert í bćklingi Páls frá 2011, er ađ hann birtir ekki fulla niđurstöđur kolefnisgreininga eins og samţykkt hefur veriđ alţjóđlega. Menn eiga ađ minnsta kosti ađ birta talningaraldur sýna (BP-aldur fyrir 1950) og leiđréttan aldur viđ 2 stađalfrávik. Ţví gleyma fornleifafrćđingar oft, og birta stundum eitthvađ tölfrćđilega óhaldbćrt međaltal, en ţannig fá ţeir niđurstöđurnar oft frá lélegum rannsóknarstofum eins og t.d. BETA Laboratories.

Niđurstöđur 14C aldurgreininga eru háđar tölfrćđi og umreikningum sem byggja á leiđréttingum út frá skipulögđum mćlingum á geislakoli í trjáhringum fornra trjáa. 14C var í mjög mismunandi mćli í andrúmslofti á mismunandi tímum. Ţess vegna getur dćmigerđ há aldursgreining eins og sú sem Páli er starsýnt á á Íslandi, međ talningaraldur sýnis sem t.d. er 1230±50 (sjá XX-grafiđ hér fyrir neđan) gefiđ sömu aldursgreiningu og talningaldur sýnis sem t.d. er 1240-60 (YY-grafiđ hér fyrir neđan). Fyrri talningin (XX) gćfi umreiknađa og leiđrétta aldursgreiningu sem er 669- 934 e.Kr., en hin (YY) gćfi aldursgreiningu sem vćri svo ađ segja sú sama, 660-940 e.Kr, ţó svo ađ talningin hafđi munađ 10 árum og óvissan 10 árum í báđar áttir. 

xx
yy

Margir óvissu- og áhćttuţćttir eru einnig tengdir mćlingum og međferđ sýna, og ţekkir Páll ţćr manna best. Mengun sýna og mistök á rannsóknarsfofu er aldei hćgt ađ útiloka. En ađstandeur rannsóknastofa eiga mjög erfitt međ ađ viđurkenna neitt slíkt. Í bćklingi sínum einfaldar Páll hlutina einum of mikiđ ţegar hann notar aldursgreiningar sem ekki eru teknar úr góđum samhengjum, eđa einfaldlega eins og honum hentar. Páll er ţađ sem á alţjóđlegu frćđimáli kallast of "selektívur" eđa sértćkur eins og ţađ hefur víst veriđ ţýtt yfir á Íslensku ţá er menn uppgötvuđu ađ ţeir gćtu vísinda- og frćđimenn á Íslandi líka veriđ.  Í stađ ţess ađ líta til allra tiltćkra heimilda og vitnisburđar, er Páll ađ plokka ţćr aldursgreiningar úr ritum sem hentar tilgátu hans best, en gleymir ţví miđur ađ segja ađ fullu frá samhengi ţeirra niđurstađna sem hann rćđir um.

Ţegar Páll blandar umrćđunni um gamalt landnám í Fćreyjum viđ  umrćđuna á Íslandi, fer hann líka heldur geyst. Hann hefđi kannski átt ađ segja lesendum sínum frá ţví ađ sú frétt sem barst af mjög háum mćlingarniđurstöđum úr Fćreyjum var framreidd af fréttamanni RÚV, sem lćrt hafđi fornleifafrćđim sem eitt sinn taldi sig hafa fundiđ munkbyggđ frá ţví fyrir landnám einfaldlega vegna ţess ađ hann misskildi kolefnisaldurgreiningar sem hann fékk gerđar í Ţrándheimi(sjá hér). Sýnin af koluđum frćjum sem gefa mjög háan aldur í Fćreyjum eru tekin úr skeljasandi og eru mjög líklega menguđ af honum. Mengun sýna er mjög mikiđ vandamál sem aftrar kolefnisaldursgreiningum viđ nákvćmnisspursmál eins og upphaf búsetu manna á ákveđnu svćđi. (Sjá hér um ţađ sem Fornleifur hefur ritađ um "landnám fyrir landnámiđ" í Fćreyjum).

Ég hafđi sannast sagna beđiđ eftir og búist viđ mćlingarniđurstöđum og aldursgreiningum Páls sjálfs, ţví ég veit ađ hann og ađstođarmenn hans hafa veriđ ađ reyna ađ ţróa nákvćmnis-geislakolsgreiningar, og hafa haft ađstöđu neđst í Hvalfjarđargöngunum fyrir mćlingar. Ég veit ađ illa hefur gengiđ fyrir Pál ađ fá samstarf viđ íslenska fornleifafrćđinga. Ekki er laust viđ ađ áróđur í garđ tilrauna hans viđ ađ stofna aldursgreiningastofu á Íslandi hafi komiđ frá ţeim íslensku vísindamönnum sem hafa veriđ í samvinnu viđ AMS-14C aldursgreiningarstofuna viđ Árósarhóskóla í Danmörku.

Á Stöng hófst búseta ofan á óhreyfđu Landnámslagi 

Mér til mikillar furđu var í viđtalinu viđ Pál á Kiljunni sýndur myndstubbur tekinn á rigningardegi sumariđ 1992 af rannsóknarsvćđi sem ég stóđ fyrir á Stöng í Ţjórsárdal. Myndskeiđiđ, sem ég hef aldrei áđur séđ, hefur veriđ tekiđ ţegar viđ sem unnum ađ rannsókninni vorum í helgarfríi eđa í mat. Ég frétti aldrei af neinum fréttamönnum eđa kvikmyndatökumönnum frá RÚV. Ţetta kom dálítiđ á óvart, og ađ veriđ vćri ađ blanda Stöng og Ţjórsárdal inn í ţetta "Fyrirburalandnám" í bókmenntaţćtti á RÚV.

Stöng 1992 í Kiljunni

Á Stöng hófst búseta ofan á óhreyfđu Landnámslagi. Á Stöng er landnámslagiđ, sem ég geng enn út frá ađ sé frá 871±2, óhreyft, og allt sem ţar er byggt er yngra en ţađ.

Á Stöng fór árin 1983, 1984, 1986, 1992, 1993 og 1995-6 fram mjög nákvćm skráning á gjóskulögum, í, yfir og undir mannvistarleifum. Fjöldi 14C aldursgreininga á sýnum frá Stöng og öđrum stöđum í Ţjorsárdal var gerđur í Kaupmannahöfn og Uppsölum, sem sýna ađ Stöng fór í eyđi á 13. öld, en ekki 1104. Niđurstöđur mikils meirihluta geislakolsgreininganna stađfestir vitnisburđ gjóskulaga og forngripa um ađ búseta hafi haldist í Ţjórsárdal fram á fyrsta fjórđung 13. aldar. Ţetta hafa ađrar rannsóknir (sjá einnig hér) stađfest síđar, og jafnvel ađ búseta hafi haldiđ fram undir aldamótin 1300.  

Tvćr greiningar á sýnum frá Stöng orka hins vegar tvímćlis. Birkikol fundin í fyllingarlagi á milli smiđju og kirkjurústarinnar á Stöng (sýnin tekin á Stöng áriđ 1986), sem greind voru í Uppsala áriđ 1991, sýndu aldursgreiningu (Ua-1428) á kolunum sem bent gćti til ţess ađ fyllingarlagiđ á milli rústanna sé frá ţví löngu fyrir hefđbundiđ landnám. Vandamáliđ er ađ Landnámslagiđ fynnst óhreyft undir skálarúst sem er undir smiđjurústinni, sem aftur er undir kirkjurústinni. Hár aldur greiningarinnar passar á engan hátt viđ afstöđu (stratigrafíu) gjóskulaga og Landnámslagiđ eins og ţađ finnst á Stöng í Ţjórsárdal. Ef núverandi aldurgreining ţess er rétt, (871±2 e.Kr.), ţá er aldursgreiningin frá Uppsölum á kolunum alvarlega gölluđ. Líklegasta skýringin er, ađ kolin (birkiđ) hafi veriđ úr gömlum viđi sem óx fyrir Landnám, sem hafi veriđ brenndur í landnámsskálunum, en hafi síđar borist í fyllingarlagiđ yfir smiđjunni ofan á skálanum, Ţegar viđ fornleifafrćđingarnir á Stöng gerđum okkur grein fyrir ţví áriđ 1993, ađ minnsta kosti ţrjú byggingarskeiđ vćru austan viđ skálann frá 12.-13. öld, sem í dag er yfirbyggđur og til sýnis á Stöng, sáum viđ fyrst ađ sýni ţađ sem sent hafđi veriđ var kannski ekki ţađ hentugasta til geislakolsaldursgreininga. Alls ekki var hćgt ađ útiloka ađ sýniđ hafi komiđ úr eldri lögum en ţví sem ţađ var tekiđ úr. Hér sést niđurstađa greiningarinnar á sýninu (Ua-1428) sem greint var i Uppsölum. Slíkt sýni er ekki hćgt ađ nota til ađ sýna fram á búsetu fólks fyrir viđtekna Landnámiđ um 870 e.Kr.

Ua-1428

Viđarkol, viđarkol frá fyllingarlagi milli kirkju og smiđju sem rannsakađar voru ađ hluta til árin 1886 og 1992-93 á Stöng í Ţjórsárdal.                    

                      Talningaraldur:

                      14C ár fyrir 1950 BP                                                   1205±50

                      Leiđréttur aldur e.Kr. :

                      viđ 2 stađalfrávik,  (2σ / 95,4% líkur), cal AD               684-962

Sama beiniđ - tvćr niđurstöđur 

Kýrbein eitt frá Stöng var aldursgreint í Kaupmannahöfn og í Uppsölum, ţar sem AMS 14C aldursgreiningarstofan fékk ekki ađ vita, ađ ég leitađist eftir samanburđi á niđurstöđum kolefnisaldursgreininga frá mismunandi rannsóknarsforum. Í Kaupmannahöfn fékk kýrbeiniđ (K-5366) aldursgreiningu sem leiđrétt viđ 2 stađalfrávik hljómar 1054-1287 e. Kr.  Sama beiniđ fékk  allt ađra aldursgreiningu í Uppsölum (Ua-1420), eđa 889-1022 e.Kr. 

Kindabein sem fannst í yngsta skálanum á Stöng var einnig greint í Uppsölun (Ua-1421) og reyndist fá enn hćrri aldursgreiningu en sýni Ua-1420, eđa 690-946 e. Kr. Mig dreymir ţó ekki um ađ halda ađ ţessar greiningar frá Uppsölum sé réttar, miđađ viđ allar hinar einkennulegu aldursgreiningarnar ţađan (sjá hér). Dýrabeinin sem notđuđ voru í sýnum Ua- 1420 og Ua-1421 fundust áriđ 1939 í rúst ţar sem einnig fundust kambar frá seinni hluta 12. aldar og leirkersbroti frá byrjun ţeirrar 13. Hvađ haldiđ ţiđ, lesendur góđir?  

Kambar af sömu gerđ og aldri og kambarnir frá Stöng fundust á 8. áratug síđusta aldar ađ Sámsstöđum í Ţjórsárdal. Brot úr ţeim voru greind í Uppsöllum og fengu aldursgreininguna 776-1016 e. Kr. viđ 2 stađalfrávik í međförum AMS 14C rannsóknarstofunnar í Uppsölum

Međ ađferđarfrćđi Páls, ţ.e. er ađ finna ţađ elsta međ mjög sértćku (selektívu) vali á upplýsingum, ćtti ég auđvitađ ađ nota aldursgreiningarnar afbrigđilegu frá Uppsölum. Samhengi aldurgreininganiđurstađna á sýnum frá Stöng sem greind hafa veriđ í Kaupmannahöfn er eđlilegt, en ţađ er alls ekki hćgt ađ segja um niđurstöđurnar sem fengust í Uppsölum.

Grimston framhliđ cca 1:1

kambur_stong_3
AMS sýni 1991 Ua-1420 b

Myndir af forngripup frá Stöng í Ţjórsárda: a) leirkersbroti frá Grimston á Englandi (byrjun 13. aldar) sem fannst á Stöng áriđ 1939, b) kambi af gerđ sem aldursgreind er međ vissu til seinni hluta 12. aldar, c) kýrbein sem rannsóknarstofa í Uppsölum aldursgreindi til 10-11. aldar en sem í Kaupmannahöfn var aldursgreint til  1054-1287 e. Kr.  Allt fannst ţetta í sömu rústinni og kýrbeiniđ var matur íbúanna í ţví. Ljósmyndir Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Kambar Sámsstađir 3

 

Kambar frá Sámsstöđum í Ţjórsárdal, sem almennt er taliđ ađ séu frá síđari hluta 12. aldar. Ein aldursgreining frá AMS 14C greiningarstofunni í Uppsölum upplýsir/gefur miklu hćrri aldur. Sá hái aldur fćr ekki stađist miđađ viđ ađra vitneskju um kamba ţessa og gerđ ţeirra á Norđurlöndunum sem og á Bretlandseyjum. Ljósm. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Páll Theódórsson hefur ţví miđur notađ niđurstöđur á geislakolsmćlingum, sem ég hef fengiđ gerđar á efniviđ úr Ţjórsárdal, mjög ógagnrýniđ. Sér í lagi niđurstöđur á mannabeinum frá kirkjugarđinum ađ Skeljastöđum. Hann nefnir rannsóknir mínar ekki á nafn í ritlingi sínum nú, líkt og hann hefur gert í greinum í t.d. Skírni, en menn geta menn lesiđ frekar um greiningarnar frá Ţjórsárdal og skođađ línurit í sérskýrslu Fornleifs um efniđ sem má finna hér

unniđ á öllum hćđum 2
Fornleifarannsókn á Stöng í Ţjórsárdal áriđ 1992

Lokaorđ 

Ađ lokum langar mig ađ taka fram, ađ ég ber mjög mikla virđingu fyrir hinum dagfarsprúđa og virđulega Páli Theodórssyni sem vísindamanni og persónu. Viđ ţekkjumst, ţótt sambandiđ hafi veriđ frekar lítiđ á síđustu árum. Viđ reyndum einu sinni ađ koma á laggirnar samnorrćnu verkefni um kolefnisaldursgreiningar og spurninguna um hvort landnám hefđi hafist fyrr en flestir telja og mestur samhljómur er um. Ţađ verkefni rann út í sandinn áđur en ţađ byrjađi, vegna samvinnuörđugleika eins ţátttakandans, dr. Margrétar Hermanns-Auđardóttur, sem var sá íslenskur fornleifafrćđingur sem fyrstur taldi sig hafa uppgötvađ  Landnám fyrir Landnámiđ. En persónulegar skođanir hennar áttu víst ađ gilda hćst í verkefninu og hún byrjađi ađ reka fólk úr verkefninu áđur en ţađ hófst, sem útilokađi vitaskuld frekara samstarf.

Páll hefur mikiđ kvartađ yfir ţví viđ mig, hve lítinn áhuga íslenskir fornleifafrćđingar hafa sýnt vinnu hans. Ţađ er miđur, en ég tel ađ ţađ komi m.a. til af einu. Flestir ţeirra vita afar lítiđ um kolefnisaldursgreiningar, ef dćma má út frá ţví hvernig ţeir birta ţćr, og velja ađ trúa á ákveđnar mćlingarniđurstöđur, en bara ekki ţćr háu mćlingarniđurstöđur sem Páll Theódórsson veltir fyrir sér. Almennt áhugaleysi íslenskra fornleifafrćđinga, nema ţá helst á endalausum uppgröftum og ađ komast í sjónvarpsfréttir međ veika Ínúíta og fílamenn, sé ég t.d. í ađ engir ţeirra hafa viljađ taka ţátt í umrćđum á fornleifabloggi mínu, ţótt nokkrir séu ţó farnir ađ vitna í bloggiđ.

Páll Theodórsson
Páll Theódórsson ca 3 m. yfir sjávarmáli ađ tukta íslenska fornleifafrćđinga til í Kiljunni

Annađ vandamáliđ međ umrćđuna um Landnámiđ fyrir Landnámiđ er, ađ mínu mati, ađ Páll Theodórsson hefur ekki alltaf sett sig nćgilega vel inn í ţađ sem fornleifafrćđin hefur upp á ađ bjóđa, og stundum er ţađ vegna lélegrar framsetningar fornleifafrćđinganna. Ţađ ber dálítiđ á lítilsvirđingu međal sumra íslenskra sagnfrćđinga á fornleifsafrćđinni, svo ekki sé talađ um jarđfrćđinga. Fornleifrćđingarnir og jarđfrćđingarnir virđa aftur á móti margir Pál ađ vettugi, međal annars vegna ţess ađ ţeir leggja trúnađ á fólk viđ Háskóla Íslands, sem ekki hefur líkađ ţađ sem Páll var ađ gera á sviđi aldurgreiningamála. Ţađ er alltaf svo mikil skálmöld og skítasamkeppni í raunvísindunum á Íslandi, líklega vegna hins eilífa fjárskorts.

Viđ sem höfum áhuga á Landnáminu og á ţví ađ svar ósvöruđum spurningum í tengslum viđ ţađ, verđum ađ halda ţing um ţetta endalausa "Landnámsvandamál", og setja niđur vinnuhóp til ađ leysa spurninguna um Landnámstímann eitt skipti fyrir öll, og ţađ ţótt Fornleifastofnun Íslands telji sig hafa höndlađ sannleikann. Ég býđ mig hér međ fram og vona ađ Páll vilji vera međ. Heyri ég einnig gjarnan frá áhugasömum fornleifafrćđingum. Svo er ekki til setunnar bođiđ međ ađ hefja rannsóknarverkefni til ađ fara í saumana á ţví sem hefur veriđ ađ gerjast í Landnámsfrćđunum. Ţađ hljóta ađ fást peningar í slíkt verkefni. 

Menn verđa svo ađ muna, ađ geislakolsaldursgreining eu hlutlćg (realtív) ađferđ, engu síđur en hefđbundnar aldurgreiningar í fornleifafrćđinni. Hún er ađferđ sem međ tímanum hefur sýnt sig ađ vera ekki eins örugg og menn töldu í upphafi. Ţađ á einnig viđ um gjóskulagafrćđina, sem er hlutlćgasta aldursgreiningarađferđ sem sögur fara af, ţótt sumir íslenski jarđfrćđingar hafi kallađ hana "alsólúta" aldursgreiningarađferđ. Ískjarnatímataliđ er einnig hlutlćg ađferđ og danskir sérfrćđingar kalla nú einnig á varúđ viđ (of)túlkun ţeirra.

Menn eru í öllum aldursgreiningarađferđum ađ miđa hlutina viđ ađra vitneskju, sem stundum er fengin međ enn ađra viđmiđun sem menn gleyma ađ athuga niđur í kjölinn. Á stundum fara menn í hring í röksemdafćrslunni og fara ţví ađ trúa öllu eins og heilögum sannleika. Menn eiga einnig ađ varast, ađ trúa öllu ţví sem úr tćkjum kemur. Ţví eru einstaka aldursgreiningar einskir verđar, ef ţćr eru ekki hluti af röđ geislakolsgreininga sem eru gerđar á sýnum sem eru úr innbyrđis tengdum mannvistar- eđa jarđlögum.

Ítarefni: Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 2013. Innlegg í umrćđuna um "Landámiđ fyrir Landnámiđ". Rit Fornleifs (Stćrstur hluti ţessarar fćrslu er texti úr ţeirri skýrslu, međ smávćgilegum viđbótum).

Langspiliđ á 20. og 21. öld

Anna Ţórhallsdóttir    

Langspilseign Íslendinga hefur líklega fariđ hríđminnkandi ţegar á leiđ 19. öldina, m.a. vegna ţess ađ Íslendingar kynntust betur öđrum hljóđfćrum. Menn voru einnig ađ selja gömlu hljóđfćrin sín eđa gefa erlendum mönnum ţau. Líklega hefur ţetta veriđ eins og međ torfbćina, ţegar menn fóru yfir ţá međ jarđýtum. Íslendingar voru farnir ađ skammast sín fyrir ţađ gamla. Mörg ţeirra langspila sem fóru erlendis hafa sem betur fór varđveist á söfnum ytra, eins og ég hef greint frá (sjá hér).

Á 20. öldinni var samt áfram töluverđur áhugi á hljóđfćrinu, kannski dulítiđ rómantískur, og reyndu ýmsir ađ hefja ţađ aftur til vegs og virđingar. Nú á síđustu árum hafa margir smíđađ sér hljóđfćri. Ţau eru af mjög misjöfnum gćđum, en á međal eru hljóđfćri sem hljóma mjög vel og fallega -  en ekki endilega eins og langspil hljómuđu fyrr á öldum, enda vitum viđ ađeins lítiđ um hljóđgćđin frá tveimur heimildum. Sumum ţótti hljóđfćrin hljóma fallega, en öđrum ţóttust ţeirra óttalegt gargan, sbr. lýsingar MacKenzies og hins vegar John Baines sem var međ í leiđangri John Thomas Stanleys baróns af Alderley til Íslands áriđ 1789 (sjá hér).

Ég er nćr fullviss um ađ sérhvert langspil hafi haft sína sál og sinn hljóm, og ađ engin langspil hafi veriđ alveg eins. Ţetta voru ekki hljómsveitarhljóđfćri.  Ţađ sjá menn besta af ţví yfirliti ţví sem ég hef tekiđ saman yfir elstu hljóđfćrin sem varđveist hafa. Ég tel ađ hljóđfćriđ endurspegli dálítiđ eđli Íslendinga sem ávallt hafa fyrst og fremst veriđ einstaklingshyggjumenn, sólistar, og neiti ţví menn ef ţeir vilja. Vćntanlega eru jafnmargar skođanir á ţví og Íslendingar eru margir.

Ţegar fram á 20. öldina kemur, rćđa menn í riti mest um langspil í minningunni, sem hljóđfćri sem látnir menn höfđu  smíđađ á unga aldri. En eftir síđara stríđ hefst "endurreisnartímabiliđ" međ Önnu Ţórhallsdóttir og síđar öđrum áhugamönnum um hljóđfćriđ. Ţá söfnuđu hin ágćtu hjón Jón Samsonarson og Helga Jóhannsdóttir miklum fróđleik um langspil, sem er hćgt ađ hlust á hér.

Ég hef tekiđ saman dálítinn lista yfir ritheimildir um langspiliđ, ţegar ţađ er ekki nefnt í ljóđmáli. Ég vinsađi ţetta út á timarit.is:

1898

Langspil voru auglýst sem jólagjafavarningur á 25 aura í Edinborgarverslun fyrir jólin áriđ 1898.  

Jólaauglýsing Edinborgarverslunar 1898

Mig grunađi lengi ađ ţetta herđi veriđ eitthvađ annađ annađ en hljóđfćriđ langspil, hugsanlega borđspil. En í kvćđi sem birtist í Ísafold stendur:  "Helst á langspil Mummi argar", svo ég verđ ađ gera ráđ fyrir ţví ađ einhverjir hafi veriđ ađ smíđa hljóđfćri sem seld voru í versluninni Edinborg. Allar upplýsingar um ţessi langspil í Edinborgarverslun vćru vel ţegnar. Orđiđ "stundanegri" ţarfnađist einnig skýringa.

Ísafold 1898

1910

Í minningargrein í Skólablađinu (4. árg., 7. tlb. 1910) um Eggert Helgason barnakennara (1830-1910) sem fćddist í Húnaţingi, segir:

Hann var á flesta lund vel gefinn, hugvitsmađur mikill og jarđrćktar mađur međ afbrigđum, en ekki síđur pennafćr; sönglaginn var hann og spilađi á langspil og flautu. Smíđađi sér víst hvortveggja sjálfur.

1913

Í Hljómlistinnni (1. Árg. 5. tlb. 1913) eru bréfkalfar um hljóđfćraeign Strandamanna:

Einstakir menn eiga harmonium heima hjá sér, t. d. eru 2 í Óspakseyrarhreppi, 1 í Kollafirđi, 1 i Hrófbergshreppi og 4 i Árneshreppi. Önnur hljóđfćri eru eigi nema harmonikur og grammófónar og svoleiđis gargskjóđur. Langspil eru nú alveg fallin úr sögunni, síđan menn fóru ađ venjast harmonium.

Fyrsta harmoniiđ kom hingađ í miđsýsluna ađ Heydalsá til Sigurgeirs Ásgeirssonar, áriđ 1897; síđan hafa ţau veriđ ađ smátínast inn í sýsluna.«

Í Eimreiđinni  (19. árg. 1. tlb. 1913) er ađ finna minningargrein um Gunnstein Eyjólfsson (1866 - 1912):

"Í ćsku Gunnsteins voru eigi fremur hljóđfćri en skólar eđa önnur menningarfćri í byggđarlagi hans [Hjaltastađaţinghá]. Einhversstađar gróf hann ţó upp langspil hjá fornbýlum náunga, og lćrđi hann ađ ţekkja nótur og tóna međ ţess tilstyrk. Er hann líklega eini nútíđar íslendingur, sem hafiđ hefir sönglistabraut sína viđ ţetta úrelta og ófullkomna hljóđfćri."

1929 

Í grein um austfirska ćttfrćđi í Óđni, (25. árg. 1929, 1.-8. tölublađi), er greint frá Birni Skúlasyni sem smíđađi sér langspil: 

Björn fađir Gróu var sonur Björns Skúlasonar, er bjó hjer og ţar í fjörđunum austan Fljótsdalshjerađs. Var hann ađ ýmsu allmikill hćfileikamađur, smiđur góđur og vel skurđhagur. Hann var söngmađur og smíđađi sjer langspil,til ađ spila á, ţví ađ lítiđ var ţá um hljóđfćri. Hann dó nćrri nírćđur á Kóreksstöđum 24.des. 1872.

1930

Ţann 27. júlí 1930 andađist Halldór Bjarnason bóndi á Stórutjörnum i Ljósavatnsskarđi, tćpra 67 ára gamall. Í Degi er ţann 10. september 1930 er hćgt ađ lesa ţetta um tónlistariđkun Halldórs: 

Halldór var ágćtlega vel hagur bćđi á tré og járn. Mundi hann ţó hafa orđiđ mikiđ fremri i ţeirri grein ef notiđ hefđi tilsagnar viđ smíđar. En hennar naut hann engrar; átti ţess ekki kost. Halldór hafđi hina mestu unun af söng og hljóđfćraslćtti. Ekki gafst honum ţó tćkifćri til ađ lćra f ćsku neitt, er ađ slíku lýtur. En ţađ sýnir áhuga hans og löngun til ţess, ađ hann á unglingsaldri smíđađi sér langspil og lék á ţađ í tómstundum.

ANNA 1961

Anna lćtur hér 6. áratuginn mćta 18. öldinni, ađ ţví er virđist í skarpri stemmu. Hann er einnig virđulegur faldbúningurinn sem hún klćđist á myndinni hér ofar. 

Anna Ţórhallsdóttir og Guđrún Sveinsdóttir 

Ekki verđur međ neinu móti gengiđ framhjá áhuga tveggja merkiskvenna sem reyndu ađ  efla áhugann á langspilinu og hefja ţađ til vegs og virđingar. Ţetta voru söngkonurnar Guđrún Sveinsdóttir og sér í lagi Anna Ţórhallsdóttir (1904-1998 ). Anna, sem var nokkuđ sérstćđ kona, sem lćrđi m.a. söng í Kaupmannahöfn og á Juilliard í New York, lifđi og hrćrđist fyrir langspiliđ. Hún lét áriđ 1960 gera eftirlíkingu af hljóđfćri frá 18. öld, sem í dag er ađ finna á Musikmuseet í Kaupmannahöfn.

X13_3b
Ţetta hljóđfćri frá Stađarhrauni í Mýrarsýslu var fyrirmyndin ađ
hljóđfćri Önnu Ţórhallsdóttur

Ţegar ég smíđađi hljóđfćri mitt međ Auđuni Einarssyni, leitađi ég upplýsinga hjá Önnu og Guđrúnu og man ég ađ Önnu ţótti mjög merkilegt ađ ég vćri ađ fara ađ smíđa mér hljóđfćri og vildi vita af framvindu ţess verkefnis, en eins og gengur og gerist hringir stráklingur ekki í gamlar konur, svo ég sýndi ţví aldrei ţessari öndvegiskonu langspilsins hljóđfćri mitt.

Anna gaf m.a. út tvćr hljómplötur erlendis á eigin kostnađ. Ég festi kaup á einni ţeirra nýveriđ Folk Songs of Iceland, sem út var gefin var út áriđ 1969 hjá Lyricord Discs Inc. í New York. Langplatan var tekin upp af Ítalanum Mario de Luigi og gefin út af Roberto Leydi, sem var ţekktur prófessor í tónlistarfrćđum í Milano. Svipuđ plata fyrir Ítalíumarkađ, sem bar heitiđ Canti popolari d'Islanda, og kom út hjá fyrirtćki sem hét Albatros á Ítalíu áriđ 1974. Vona ađ ég ađ ég brjóti engin upphafsréttarlög međ ţví ađ leyfa lesendum Fornleifs ađ heyra nokkur dćmi af plötu Önnu hér í tónlistaspilaranum til hćgri.

Önnu ţótti greinilega ađ sér vegiđ, ţegar David Woods og íslenskir ađstođarmenn komust í fréttir áriđ 1981, ţegar Woods var staddur á Íslandi viđ rannsóknir á langspilinu. Skrifađi hún grein í Velvakanda Morgunblađsins til ađ minna á sig sem fumkvöđul endurvakningar langspilsins. Enginn tekur ţađ frá henni, ţótt menn geti vel haft ýmsar skađanir á söng Önnu.

Folk Songs of Iceland2

Plötuumslag fyrir Folk Songs of Iceland međ Önnu Ţórhallsdóttur. Hlustiđ á hljóđdćmi í tónlistaspilaranum hér ofar til hćgri

Síđustu vitneskju um langspilin safnađ 

Ţegar saga langspilsins 20. öld er skođuđ, er ef til vill mikilvćgasta starfiđ sem unniđ var í tengslum viđ langspiliđ. ađ hjónin Jón Samsonarson og Helga Jóhannsdóttir, og síđar ađrir, söfnuđu upplýsingum hjá rosknu fólki um hljóđfćriđ. Mikiđ ađ viđtölum var tekiđ upp á segulband. Flest ţessara viđtala má nú nálgast á http://www.ismus.is/search/langspil og er ţar mikill, skemmtilegur og ómetanlegur fróđleikur inn á milli. 
 

Iđnir langspilssmiđir  

Áđur en menn helltu sér út í langspilasmíđar eftir 1970, líkt og höfundur ţessara langspilspistla hér á Fornleifi ţegar hann var 10-11 vetra höfđu margir sem höfđu stundađ smíđi á ţessu hljóđfćri eftir eigin höfđi og minninu.  

Á  fyrri hluta 20. aldar voru nokkrir menn mjög afkastamiklir langspilssmiđir. 

Ţann 22.9. 1961 greini Bragi Jónsson frá ţví í Tímanum í lesendabréfi ţar sem hann leiđréttir upplýsingar í grein Önnu Ţórhallsdóttur fyrr ţađ ár og segir frá langspilssmíđum föđur síns Jóns G. Sigurđssonar:  Bragi skrifar: 

Telur frúin ađ ţeir muni ekki svo margir á íslandi, sem séđ hafi langspil. Enn fremur ađ enginn muni hafa kunnađ ađ leika á langspil á ţessari öld. Ţetta er ekki rétt. Langspil voru allalgeng fram á síđari hluta síđustu aldar og eru enn til á nokkrum stöđum, bćđi söfnum og í eigu einstakra manna. Langspil er t. d. í byggđasafni Rangćinga ađ Skógum undir Eyjafjöllum og eins í byggđasafni Skagfirđinga í Glaumbć. Langspiliđ í Skógasafni er smíđađ af föđur mínum, Jóni G. Sigurđssyni bónda í Hoftúnum (d. 1950), og gefiđ safninu. Hvort langspiliđ í Glaumbćjarsafni er smíđađ af honum, veit ég ekki, en tel ţađ ekki ólíklegt, ţar sem hann var Skagfirđingur ađ ćtt. Hann var hagur vel og hljóm- og sönglistaunnandi. Hann lćrđi ungur ađ leika á langspil og smíđađi ţau mörg. Fyrsta langspiliđ, sem ég sá, smíđađi fađir minn 1911 eđa 12 og lćrđi bćđi ég og flest systkini mín ađ leika á ţađ. Eftir ađ ég lćrđi ađ ţekkja nótur, lćrđi ég mesta fjölda af fallegum lögum á langspil ţetta. Á efri árum sínum smíđađi fađir minn mörg langspil og seldi sem minjagripi. Eitt slíkt langspil er í eigu Ţórđar Kárasonar, lögregluţjóns í Reykjavík og sá ég ţađ fyrir stuttu síđan. Annađ langspil smíđađ af föđur mínum á Eyvindur Friđgeirsson frćndi minn í Reykjavík. Hvar ýmis önnur langspil, sem fađir minn smíđađi, eru niđur komin, veit ég ekki, en ţau munu flest vera í Reykjavík. Langspil eru ţví ekki jafn fáséđ og frú Anna heldur. Á langspil hef ég ekki leikiđ í áratugi og á ţađ ţví miđur ekki. Ţćtti samt gaman ađ taka lagiđ á langspil, ef svo bćri undir og myndi fljótt ćfast í listinni, og sjálfsagt eru einhverjir fleiri en ég, sem kunna međ langspil ađ fara. Annars á frú Anna Ţórhallsdóttir ţakkir skiliđ fyrir ađ kynna í öđrum löndum ţetta alíslenzka hljóđfćri.  Bragi Jónsson. 

Einnig mun Jón Stefánsson á Dalvík hafa smíđađ um fimm langspil sem til voru er David Woods rannsakađi langspil áriđ 1981. 

Á Akureyri bjó lengi niđur viđ höfn, Friđgeir Sigurbjörnsson hljóđfćrasmiđur sem frá 1950 smíđađi ófá langspilin. Áriđ 1977, er Árni Johnsen, síđar kenndur viđ Ţorláksbúđ, heimsótti ţennan merka hljóđfćrasmiđ, voru langspilin orđin 128 ađ tölu. Ţá var Friđgeir nýorđinn áttrćđur. Friđgeir smíđađi m.a. hljóđfćri fyrir Guđrúnu Sveinsdóttur söngkonu (sem var barnabarn Matthíasar Jochumssonar).  

Friđgeir langspilssmiđur

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson langspil
Yngsti langspilssmiđurinn

Áđur en drengurinn á myndinni, (síđar síđuhaldari á Fornleifi), gerđist yngsti langspilssmiđurinn á Íslandi međ góđri hjálp Auđuns H. Einarssonar (sjá hér), voru menn ađ búa sér til langspil í sitthvoru horninu. Jón Hlöđver Áskelsson tónskáld og Njáll Sigurđsson smíđuđu sér langspil á námskeiđi út í Bayern (Bćjaralandi), ţegar ţeir stunduđu nám viđ Orff-Institut-Mozarteum í Salzburg, en teikningu fyrir hljóđfćrin fengu ţeir hjá Freiđgeiri Sigurbjörnssyni. Jón sagđi mér nýlega ađ hljóđfćri hans sé ekki lengur spilahćft og hangi upp á vegg sem stofustáss.

21. öldin

Eftir aldamótin 2000 virđist hafa veriđ mikil gróska í spilamennskunni og langspilaeign Íslendinga eykst nú aftur. Hljóđfćri ţau sem smíđuđ hafa ţó veriđ eru afar misjöfn ađ gćđum og tónlistin sem töfruđ er fram er ţađ líka. Sumt ađ ţví sem mađur sér er afar illa smíđađ og helstu vankantar eru ađ ţau eru međ of ţykka veggi (borđ). 

Langspil Sigţórs 1
 

Stundum sér mađur langspil sem skera úr hvađ varđar smíđ og gćđi. T.d. ţetta forláta hljóđfćri sem Sigţór Sigurjónsson smíđađi á námskeiđi hjá Erni Sigurđssyni tréskurđarmeistara. 

Ţvílík gersemi, og ţađ er bláklukka á sniglinum, stillingarpinnum og hljóđopin eru í laginu eins bláklukkan góđa, enda Sigţór er ćttađur ađ austan. Boginn er úr íslenskum reyniviđ og hárin í boganum eru af tagli fylfullrar merar. Ţađ ku gefa skarpari tón ađ hafa migin hár í boganum ađ sögn fróđra manna. Hvernig ćtli ţađ sé svo ađ músísera á ţetta hljóđfćri? Ég get ekki ímyndađ mér annađ en ađ ţađ sé fallegur hljómur sem úr ţví kemur, enda byggt eftir skabelóni sem ég teiknađi hjá Auđuni Einarssyni forđum, sem síđar var notađ í langspilspakka, sem útbúinn var í Kennaraháskóla Íslands (sjá frekar hér).

Langspil Sigţórs 2 

Ég tel ekki ađ tónlistalćrđum mönnum sé stćtt á ţví ađ gagnrýna langspilslist annarra eins og hér er gert. Ég er eins viss um ađ sumt ađ ţví sem hljómar best í dag, og sem er hćgt ađ hlusta á á YouTube og á disklingum, hefur aldrei heyrst úr langspilum forfeđranna. Ţeir sem í dag spila á langspiliđ íslensk ţjóđlög međ "keltnesk-írskum" áhrifum, og ađ gefa ţá tónlist út fyrir ađ vera íslenska, eru á hálli braut. 

Jafn mismunandi og langspilin eru, jafn misjöfn er listin. Ţannig á ţađ líka ađ vera, allir spila međ sínu nefi og ţannig var ţađ líklega alltaf međ langspiliđ. Hér fyrir neđan getiđ ţiđ notiđ tóna mismunandi listamanna og frćđaţula sem spila á langspiliđ - hver međ sínu lagi, eđa eins vel og hljóđfćri ţeirra leyfa. Sum hljóđfćranna eru rafmögnuđ. Langspiliđ hefur greinilega endanlega tekiđ í sátt af nútímanum. Mig minnir ađ Sigurrós hafi jafnvel notađ langspil, og ef niđursetningarnir í ţeirri sveit eru ekki búin ađ ţví, er ekkert til fyrirstöđu. Einnig er hćgt er ađ hlusta á marga menn, íslenska og erlenda, spila á langspiliđ á YouTube

Örn Magnússon 
Örn Magnússon píanóleikari m.m. er ađ mínu mati meistari langspilsins í dag. Her spilar hann viđ undirleik konu sinnar Mörtu Guđrúnar Halldórsdóttur söngkonu ...

og magister Ţórđur Tómasson spilar hér og syngur eftir sínu eyra:


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband