Fullveldisöldin stendur í hálsinum á RÚV og frćđimönnum

Veit ekkiFullveldisöldin heitir ţáttaröđ í tíu hlutum sem nú er sýnd í Ríkissjónvarpinu. Mér var heldur brugđiđ eftir ţrjá fyrstu ţćttina. Fyrsta ţćttinum var hleypt af stokkunum međ mynd af Kristjáni IX, sem ţulan kallađi Kristján X. Vinur minn einn sagđi mér frá ţessu og ţótti ekki mikiđ til koma. Ekki uppgötvađist ţessi vitleysa fyrir sýningu ţáttanna.

Varla Fullveldi

Mynd frá 1908 sem notuđ er í fyrst ţćtti "Fullveldisaldar" viđ frásögn af hrćđslu Íslendinga viđ ađ skipakomur yrđu fáar sem engar vegna stríđsátaka áriđ 1917.

Fyrst hélt ég, líkt og vinur minn sem sagđi mér frá ruglinu á Kristjánunum, ađ ţađ vćri líklega einsdćmi og ergileg byrjunarmistök. En ţegar ég hlustađi og horfđi á fyrstu ţrjá ţćttina fannst mér slysin harla mörg.

Myndir pössuđu t.d. ekki allar viđ tímann sem talađ var um. Í frásögn um hernađ í Evrópu og ótta Íslendinga viđ ađ ţeir fengu ekki nćgilegar nauđsynjar til landsins áriđ 1917 vegna kafbátahernađar, er birt mynd (3 mínútur og 7 sekúndur inni í fyrsta ţćttinum). Myndin er hins vegar ekki frá 1917, heldur er hún tekin af mannfjölda á fundi um sambandslög viđ Miđbćjarskólann 2. júní áriđ 1908. Myndin sýnir undrandi og jafnvel áhyggjufullan mann. En mađurinn á myndinni var vitaskuld ekkert ađ hugsa um stríđ eđa skipakomur áriđ 1908. Slík handvömm í međferđ heimilda er kannski heldur ekki neitt stórmál, en ţađ versta er ađ alls kyns meinloka og kredda lćđist inn í annan hvern kapítula, ţegar menn reyna ađ líkja fullveldisferlinu viđ nútímann á frekar billegan hátt í stađ ţess ađ lýsa honum út frá ţeim tíma sem samningurinn varđ til á. Ef ţađ hefđi veriđ gert hefđi kannski ekki ţurft nema ţrjá eđa fjóra ţćtti til ađ gera "Fullveldisöldinni" skil.

Guđmundur Hálfdánarson sagnfrćđingur tekur fram í ţriđja ţćtti, ađ Íslendingar hafi lengi litiđ á sögu sína sem umsátur erlendra manna. Ţetta er vitaskuld rétt ályktun, en ekki er alveg sama hvernig mađur notar ţađ mat. Hann hafđi vart sleppt orđinu fyrr en ţáttagerđarmenn gerđu ţetta ađ samlíkingu viđ nokkuđ margt, ţó enginn skyldleiki vćri. Síđar í ţćttinum var hoppađ fram í nútímann og ţví haldiđ fram ađ slík hrćđsla, nánar tiltekiđ útlendingahrćđsla og ţjóđerniskennd vćri skođun sem ríkti međal ţeirra sem andsnúnir eru ESB. Ţessir ţćttir eru eins og gott skólabókadćmi um ţađ sem á ensku er kallađ "the blaming game", sem er óţolandi fyrirbćri ađ Vestan (en jafnvel einnig alíslenskt). Ţađ tröllríđur mörgum frćđigreinum í nútímanum en ekki bara brjálađa forsetanum í BNA.

Ég man nú ekki betur en ađ tilraunir til ađ láta alla Íslendinga borga fyrir afhrođ einstaklinga, glćpamanna í bankaleik, hafi sér í lagi orđiđ til ţess ađ Íslendingar urđu fráhverfir ESB. ESB-sinnar á Íslandi var ađ finna í mörgum flokkum, en áhuginn međal flestra flokka nema Samfylkingarinnar minnkađi ţegar Íslendingum varđ ljóst međ hvađa hćtti ESB ćtlađi sér ađ rúa okkur til blóđs. Ef Ísland hefđi ţegar veriđ komiđ í ţessi samtök fyrir hrun, hefđu landiđ ekki fariđ eins vel út úr hruninu og ţađ gerđi í raun, t.d. međ hjálp Alţjóđarbankans og sumra nágrannaţjóđa okkar, sem sumum Íslendingum ţótti algjörlega andsnúir okkar ţjóđ - Ţví er haldiđ fram í ţćttinum ađ svo hafi veriđ. Atburđarrásin var vitaskuld ekki svo svart-hvít. Á 10 árum tókst mönnum ađ mistúlka hruniđ. Ţví er kannski ekki mjög einkennilegt ađ Fullveldiđ standi í mönnum. En ţurftu ţurftu starfsmenn RÚV ađ blanda hruninu áriđ 2008 viđ Fullveldiđ áriđ 1918?

Leitt er ađ sjá slík vinnubrögđ, og ţó sagnfrćđingar séu innan handa fyrir ţá sem búa ţessa ţáttaröđ til, er greinilegt ađ ţeim hefur ekki tekist ađ bjarga ţáttarhöfundum frá hćttuna af ađ nota kjánalegar samlíkingar (anológíur) milli alls og jafnvel einskis, ţví í flestum tilfellum eiga ţćr samlíkingar sem ég hef séđ í ţáttunum engan rétt á sér. Ţćr eru rugl vegna ţess ađ menn eru međ of ţykk samtímagleraugu á nefinu.

Vitaskuld hafa margar hćttur ógnađ Íslendingum á síđustu 100 árum fullveldisins, en flestar hafa ţćr nú veriđ ađ völdum Íslendinga sjálfra. Hruniđ var algjörlega íslenskt, mennirnir sem ollu ţví víkingar, konurnar ţeirra sćtar og vatniđ tćrt. Ţessum "fríđa hópi" hafđi tekist ađ fullvissađ sig um ađ hann hefđi hlutverk á međal ţjóđanna og vćri í fremstu röđ. Menn keppast enn viđ ađ setja hruniđ í samhengi viđ erlenda atburđi og  einstaka menn, jafnvel gyđinga sér í lagi, ef einhverjum skal kennt um.

Blessuđ náttúran og ónáttúran

Ţegar er búiđ ađ gera mikiđ úr ógn náttúrunnar í ţáttaröđinni, en hún hefur nú sannast sagna í veriđ minnsta vandamál Íslendinga á sl. 100 ár. Lítilfjörleiki auđlindanna og lítill stöđugleiki ţeirra vegna ýmissa ţátta hafa veriđ helstu örlagavaldar Íslendinga,

Íslendingar hafa alla tíđ veriđ á kanti uppgjafar. Ţví kemur ESB-löngun eftir sjálfskaparvítiđ í byrjun núverandi aldar ekkert á óvart. Peningavitiđ, hin nýja atvinnugrein sumra Íslendinga, reyndist  algjörlega óhćf auđlind og í ljós kom ađ ţeir sem unnu viđ hana voru alls ekki ţeir snillingar sem flestir virtust halda og ţeir hlutu ađ lokum jafnmörg ár í steininum, og fullveldiđ sem ţeir settu nćstum í sjálfheldu, hefur varađ.

Í ţeim harđindum sem "hruniđ" var, var gömlu fólki ekki skipađ ađ ganga fyrir björg (en ţó nćstum) eins og fyrr á öldum, heldur lá lausnin í einhverri ímyndađri útópíusýn sem sumir hafa á ESB, án ţess ađ nokkuđ sé hćft í draumnum. Enn sér mađur ţessa óskhyggju hjá fólki sem sjálft segist vera fráhverft kapítalisma og ţjóđerniskennd. En hvar eru nasistaflokkarnir sem viđ sjáum alls stađar í ESB-Evrópu og ţjóđernisflokkarnir - á Íslandi? Ţeirra er ekki ţörf. Smávísir ađ ţeim hefur reyndar myndast í kjölfar hrunsins međ áherslu á útlendingahrćđslu, sem er ţó í raun ekkert minni međal ţeirra sem vilja ólmir ganga í ESB um leiđ og ţeir úthrópa annan hvern mann sem rasista ef ţeir eru ekki sammála.

Fullveldi og innilokunarstefna

icelandic_stone_age_1248936.jpg
Ţjóđ sem sem fékk fullveldi eftir stuttan kröfukafla sem var hafnađ áriđ 1908, lét utanríkismál sín ađ mestu liggja í höndum Dana ţar til 1940. Ţađ var fyrst og fremst málamiđlun.

Ásteytingarsteina eins og fánann og hlutleysi Íslendinga í stríđi fengu Íslendingar 1918 međ ţví ađ fallast ađ ađ Danir fćru međ utanríkismálin í umbođi Íslendinga. En sömu menn, í ýmsum flokkum , sem lentu samningnum, settu samt fram tillögur um ađ Danir skyldu ekki hafa sömu réttindi í landinu og Íslendingar, t.d. til veiđa, nema ef ţeir hefđu fasta búsetu í landinu. Sömuleiđis settu sömu stjórnmálamennirnir sem fengu fullveldi innflutningsbann til ađ styrkja krónuna áriđ 1924. Gengi krónunnar var líka hćkkađ. Ţetta var áriđ 1924. Umheimurinn starđi á hiđ fullvalda land sem furđufyrirbćri og töldu ađ Íslendingar óskuđu sér ađ fara aftur á steinaldarstig međ einangrunartilburđum sínum. Betri kunnátta heimsins á andarpollinum á Íslandi, hefđi leitt hins vegar leitt alheim í skilning um, ađ međ tollalögum og verslunarhindrunum voru "sannir Íslendingar" ađ reyna ađ gera út af viđ útlendinga sem stunduđu verslun og viđskipti á Íslandi. Ţeim var ađ mestu bolađ úr landi međ steinaldarađferđum.

Síđan hafa slíkar hundakúnstir í íslenskri pólitík oft veriđ stundađar međ ýmsum tilbrigđum. En ávallt ţegar mönnum ţykir allt fara úrskeiđis er ţađ allt saman öđrum ađ kenna, meira segja ţeim sem töldu óđs manns ćđi ađ vađa inn í hiđ helsjúka ESB til ađ bćta fyrir afleiđingar hrunsins, sem ađ hluta til var ćttađ ţađan samkvćmt sama fólki sem svo fjálglega vildi ganga í sambandiđ. Já, ţađ hefur margt furđulegt gerst á Íslandi sl. 100 ár. Mótsagnirnar voru margar. 

Í sannleika sagt, ţá hafa Íslendingar aldrei haft sérlega mikinn eđa djúpan áhuga á ţví sem gerđist áriđ 1918 og ţess vegna er ţađ kannski svo erfitt fyrir sagnfrćđinga nútímans ađ gera sig skiljanlega í ţáttaröđ RÚV og sér í lagi ţegar ţáttagerđamennirnir eru uppteknir af ruglingslegum og tilgangslausum samlíkingum milli byrjunar 20. aldar og ţeirrar 21.

1. desember hvarf fljótlega í skuggann á 17. júní eftir lýđveldisstofnun, enda kalt og leiđinlegt ađ fara í skrúđgöngur um miđjan vetur. Krakkar fengu frí í skólum, og mađur gat í Mogganum lesiđ sama viđtaliđ viđ sömu konurnar međ 5 ára millibili, ţar sem ţćr voru spurđar um hvernig ţeim ţćtti ađ vera fćddar 1. desember áriđ 1918. Ţađ var nú öll minningin. Upp úr 1980 fóru reyndar ađ birtast betri greinar um sambandsslitin fyrir almenning.

Hvađ áhugaleysiđ á sambandsslitasamningnum og fullveldinu varđar, var svo komiđ á 9. áratug síđustu aldar, ađ samningurinn góđi frá 1918 hafđi týnst í Dómsmálaráđuneytinu. Dauđaleit var sett ađ stađ og fannst samningurinn í loks í frumritinu. Ađ ţví tilefni sagđi Jón Helgason, dómsmálaráđherra viđ hátíđlega athöfn áriđ 1984: „Ţađ ţykir ekki hlýđa ađ skjöl ţessi sem svo mikla sögulega ţýđingu hafa fyrir íslensku ţjóđina séu geymd međ öđrum almennum skjölum, og geti ţannig horfiđ og gleymst í skjalamergđ áratuga skjalavörslu.“  En aldrei birtist á ţví skýring af hverju samningurinn fór á vergang. Ţađ heyrđist ţó sú Gróusaga ađ embćttismađur í ráđuneytinu hefđi látiđ setja samninginn í gullramma og hafi fariđ međ hann heim til sín. Ef rétt er, er ţađ ekki Ísland í hnotskurn?

Af hverju var Scavenius ekki nefndur?

Kannski er ţađ eftir ađ koma fram í ţáttaröđinni ađ Erik Scavenius var utanríkisráđherra í Danmörku áriđ 1918. Scavenius, međlimur stjórnmálaflokksins Radikale Venstre,  var í mun um ađ ljúka samningum viđ Íslendinga áriđ 1918 einfaldlega vegna ţess ađ hann óttađist ađ landiđ fćri undir yfirráđ Breta í fyrri heimsstyrjöld, en einnig er mögulegt ađ hann hafi haft hliđsjón af framtíđ Slesvíkur/Suđur-Jótlands í Danska konungsríkinu. Um ţađ var ţó fyrst kosiđ áriđ 1920, svo mađur getur veriđ í vafa um hvort Scavenius hafi nokkuđ veriđ ađ velta Wilsonianisma (sjá hér) og Suđur-Jótlandi fyrir sér í sambandi viđ Ísland. 

Scavenius-Best-300x296

Já, sama lítilfjörlega kenndin sem fćr menn til setja samlíkingar á milli hrunsins áriđ 2008 og sambandslaganna var einnig til stađar hjá Dönum. Scavenius varđ síđar mest ţekktur fyrir samvinnupólitík (sem sumir kalla svo fínt "forhandlingspolitik" , ţó kollaboration sé óefađ eina, rétta orđiđ)  sína viđ nasista í síđara stríđi.

Viti menn: Til eru sagnfrćđingar í Danmörku í dag, sem telja samvinnu viđ nasista ţađ besta sem komiđ gat fyrir Dani í síđara stríđi. Vegna ţess ađ Danir grćddu og Ţjóđverjar voru blíđari viđ ţá. Óneitanlega var Scavenius hrifnari af Ţjóđverjum en Bretum, í báđum stríđum. Sömu dönsku sagnfrćđingar nefna hins vegar ekki í bókum sínum ađ ţessi samvinnupólitík Scaveniusar leiddi til ţess ađ Danir vísuđu gyđingum og öđru flóttafólki úr landi á árunum 1940-43, ţó ţýska setuliđiđ fćru í flestum tilvikum ekki fram á slíkt. Ţar ađ auki veita ţeir ţessum manni og pólitík hans heiđurinn af ţví ađ ţađ tókst ađ bjarga flestum dönskum gyđinga til Svíţjóđar. En ţađ er reyndar ekkert annađ en tálsýn sem búin hefur veriđ til á síđari árum.

7557545-saxo-photo

Var ţessi mađur, Erik Skavenius, sem hér sést rćđa vinarlega viđ Hitler, örlagavaldur  sambandsslitinna, eđa var almenn tortryggni hans í garđ Breta stćrsta áhyggjuefni hans áriđ 1918? 

Í tilefni 100 ára afmćlis Fullveldisins verđur haldin ţriggja tíma ráđstefna á morgun í lagadeild Hafnarháskóla. Ţar verđa ýmsir merkismenn frá Íslandi međ allt of stuttan tíma fyrir framsögn á ensku en einnig kemur einn ţessara dönsku sagnfrćđinga, Jes Fabricius Mřller, sem heiđra mun Scavenius og flokkinn Radikale Venstre. Nú í tengslum vi Sambandsslitin. Fabricius Mřller er einn ţeirra dönsku sagnfrćđinga sem gjarnan úthrópar ađra sagnfrćđinga sem leyfa sér ađ minnast á gyđinga sem fórnađ var á altari hinnar frábćrlega góđu dansk-ţýsku samvinnu á ţeim árum ađ Danmörk var hersetin. Hann kallar ţá "móralista" (vandlćtara) án ţess ađ undirbyggja ţađ.

Hann byrjađi á ţví í júní 2005, ţegar sagfrćđingur sem skrifađi ritdóma fyrir Politiken hrökk upp af ţann 19. apríl 2005 er hann las nýjar uppgötvanir sem sýndu ađ dönsk yfirvöld höfđu vísađ saklausu fólki úr landi í hendur nasista. Fabricius Mřller var fenginn til ađ taka viđ keflinu og eftir ađ allir fjölmiđlar höfđu keppst viđ ađ lofa verkiđ sem sýndi fram á ţessa slagsíđu danskrar sögu, hljóp Fabricius Mřller fram og skeit bókina út án nokkurra raka og hélt ţví fram ađ bókin vćri skrifuđ af manni sem vćri ađ leita ađ sökudólgum og sekt. Ţađ fjallađi bókin sem hann hatađist út í alls ekki um, heldur um líf einstakra fórnarlamba ţessara algjörlega tilhćfulausu brottvísanna sem er lýst í smáatriđum. Fabricius Mřller hafđi greinilega alls ekki lesiđ bókina áđur en hann dćmdi hana. Hann er einn af ţessum Dönum sem kippir sér ekki upp viđ ţó gyđingar hafi veriđ sendir frá Danmörku í dauđann. Ţađ veldur engum rispum á vellakkađri sögu dansk-ţýskra samskipta í síđari heimsstyrjöld. En brottvísun gyđinga og annarra til Ţýskalands nasismans var fórn sem algjörlega var á ábyrgđ danskra stjórnvalda sjálfra. Ţá sögu vilja Danir helst ekki heyra og gleyma henni sífellt.

Stundum vćri óskandi ađ menn eins og Jes Fabricius Mřller, en sérstaklega í ţessu tilfelli íslenskir sagnfrćđingar, sem rita bćkur um Fullveldiđ, sambandsslit og fánamáliđ, noti meiri tíma í dönskum skjalasöfnum en ađ éta dogmur og kreddur upp eftir hvorum öđrum.

Mér sýnist ađ ţađ sé frekar sjaldgćft ađ íslenskir sagnfrćđingar sem vinni međ 20. öldina geri sér ferđ til Danmerkur. Gaman vćri ađ menn kynntu sér hvađ menn í Utanríkisráđuneytinu danska voru ađ hugsa í Danmörku ţegar ţeir skutluđust til Íslands í júlí 1918; Eđa hvađ Scavenius hugsađi, ef hann hugsađi yfirleitt nokkuđ annađ en ađ blíđka Ţjóđverja sem hann, líkt og stór elíta í Danmörku, hafđi tröllatrú á.  Nú er hćgt ađ komast í mikinn hluta nefndarskjala Utanríkisnefndar danska ţingsins sem stofnađ var áriđ 1923. Sjaldan sér mađur ţó íslenska sagnfrćđinga nýta sér upplýsingar um "móđurlandiđ" sem ţađ lét stjórna utanríkismálum sínum fram til 1940. Menn virđast halda ađ allan sannleikann um áframhald Fullveldisaldarinnar fram til 1944, sé ađ finna í Reykjavík eđa jafnvel í Bandaríkjunum. Ţeir gleyma ţví ađ Danir voru ađal mótleikarinn.

Ríkisskjalasafniđ danska er opiđ alla daga nema sunnudaga og mánudaga, en reyndar er lokađ á laugardögum yfir sumartímann. Sjón er stundum sögu ríkari.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 Smámynd: Ómar Ragnarsson

Mér hnykkti viđ ađ heyra ađ Kristján tíundi hefđi veriđ viđ völd á ári uppkastsins 1908.  

Og ef ţađ hefđi átt ađ nota eitthvađ annađ en ađ segja Kristján tíundi hefđi veriđ skárra ađ segja bara Kristján tíkall sem stundum heyrđist hér heima á Fróni heldur en Kristján X. 

Ómar Ragnarsson, 9.10.2018 kl. 13:23

2 Smámynd: FORNLEIFUR

Nei Ómar, ţađ var sagt ađ Kristján 10. hafi fćrt okkur stjórnarskrána áriđ 1874 og um leiđ birtist mynd af Kristjáni 9. Svo slćm var nú villan.

Hann var síđar nefndur međ réttu, er Borgţór Kćrnested sagđi frá dagbókum hins rétta Chr. X frá 1918. Bćkur sem ég fékk ekki ađ líta í, en Borgţór fékk ađgang eftir ađ hafa fariđ á ráđstefnu sem blađamađur í Finnlandi. Ég býst ekki viđ ađ fá ađgang, ţar sem Fabricius Mřller, sem ég gagnrýndi hér ađ ofan (fyrir ómerkilega gagnrýni á bók mína) er mikill hofsnákur, ţó ungur sé ađ árum, og var veitt embćtti ţess hallarsagnfrćđings krúnunnar sem á sínum tíma neitađi mér um ađgang ađ dagbókum Kristjáns 10 án nokkurrar ástćđna. Ţegar stjórn Ríkisskjalasafnsins varđ ljóst lögbrot ţeirra og mismunun gagnvart mér, gáfu ţeir mér eins konar plástur á sáriđ, en hann er ég ekki búinn ađ nota enn, og varđar hann ekki beint íslenska sögu, heldur dellur sem kennari Fabricius Mřller framreiddi í bókum sínum. 

Hvađ Kristján 10. sagđi áriđ 1918 er kannski ekki ađalatriđiđ í heimildamynd um Sambandsslitin, ţví hann skildi aldrei heildarmyndirnar, frekar en synir hans. Ţađ voru ekki allir eins skarpir í ţeirri fjölskyldu og hún Margrét varđ síđar. Henni tókst ađ fá pungapróf í Fornleifafrćđi, sem orđiđ svo algengt á Íslandi ađ ţeir sem slíkt próf hafa frá HÍ fá vinnu á kassanum hjá Bónus, og til ţess starfs ţarf víst ágćta málakunnáttu og góđar gáfur.

FORNLEIFUR, 9.10.2018 kl. 14:07

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband