Bloggfćrslur mánađarins, mars 2016

Íslandskvikmynd Franz Antons Nöggeraths hins yngri 1901

cameramand_b.jpg

Er ekki hreint bölvanlegt til ţess ađ hugsa, ađ fyrsta kvikmyndin sem tekin var á Íslandi áriđ 1901 sé nú týnd og tröllum gefin? Kvikmyndin hefur ađ minnsta kosti enn ekki fundist. Lengi töldu menn ađ kvikmynd frá konungskomunni áriđ 1907 (sjá hér) vćri fyrsta kvikmyndin sem tekin var á Íslandi. Síđar kom í ljós ađ áriđ áđur hafđi veriđ tekin kvikmynd sem sýndi slökkviliđ Reykjavíkur viđ ćfingar. Miklu síđar upplýsti Eggert Ţór heitinn Bernharđsson okkur fyrstur um elstu kvikmyndir útlendinga á Íslandi í Lesbókargrein. Eggert skrifađi m.a.:

"Sumir útlendinganna komu jafnvel gagngert í ţeim tilgangi ađ kvikmynda á Íslandi. Svo var t.d. áriđ 1901, en ţá kom mađur ađ nafni M [Leiđrétting Fornleifs: Rétt fornöfn eru Franz Anton]. Noggerath [Rétt eftirnafn er Nöggerath], útsendari breska myndasýningarfélagsins Gibbons and Co. í Lundúnum. Hlutverk hans var ađ taka myndir sem félagiđ ćtlađi sér ađ sýna víđs vegar um heim međ fyrirlestrum um einstakar myndir. Ćtlunin var ađ ná myndum af fossaföllum, hveragosum, vinnubrögđum, íţróttum o.fl., en ţó sérstaklega af hvalveiđum Norđmanna viđ landiđ. Tökumađurinn kom hins vegar of seint til ţess ađ geta tekiđ myndir af ţeim veiđiskap. Einnig var hann full seint á ferđ til ţess ađ geta tekiđ myndir af ferđamannaflokkum. Ţađ ţótti miđur ţví slíkar myndir voru taldar geta haft mikla ţýđingu í ţá átt ađ draga útlendinga ađ landinu enda voru lifandi myndir sagđar eitt öflugasta međaliđ til ţess ađ vekja athygli ţeirra á Íslandi, náttúrufegurđ ţess, sögu og ţjóđlífi. "

f_a_noggerath_b.jpg

Í Ţjóđólfi var ţannig 20. september 1901 greint frá komu Nöggeraths (mynd til vinstri) á ţennan hátt: „Ţađ er enginn efi á ţví, ađ vćru slíkar myndasýningar frá Íslandi haldnar almennt og víđs vegar um heim, myndu ţćr stórum geta stuđlađ ađ ţví, ađ ferđamannastraumurinn til landsins ykist, og gćti ţá veriđ umtalsmál, ađ landsmenn sjálfir styddu ađ ţví á einhvern hátt, ađ myndir af ţessu tagi gćtu komiđ fram sem fjölhćfilegastar og best valdar.“ (Sjá hér). Og ef menn halda ađ ferđamannaástríđan í nútímanum sé ný af nálinni, ţá skjátlast ţeim illilega.

Sá sem tók Íslandskvikmyndina áriđ 1901 hét Franz Anton Nöggerath yngri (1880-1947). Hann var af ţýskum ćttum. Fađir hans og alnafni (1859-1908), sjá ljósmynd hér neđar, fćddist í Noordrijn-Westfalen í Ţýskalandi, en fluttist ungur til Hollands međ fjölskyldu sína og tók ţar ţátt í skemmtanaiđnađinum í den Haag og síđar í Amsterdam. Nöggerath eldri átti og rak t.d. revíuleikhúsiđ Flora í Amstelstraat í Amsterdam, ţar hófust fyrstu kvikmyndasýningarnar í Hollandi áriđ 1896, ţar sem hin dularfulla Madame Olinka, sem ćttuđ var frá Póllandi, sýndi kvikmynd í október 1896.

Nöggerath eldri sá ţegar hvađa möguleikar kvikmyndin gat gefiđ og komst í samband viđ Warwick Trading Company í London og gerđist áriđ 1897 umbođsmađur ţeirra í Hollandi, Danmörku og Noregi. Hann flutti inn sýningarvélar og tćki til kvikmyndagerđar, og lét gera fyrstu kvikmyndina í Hollandi. Í september 1898 fékk hann enskan tökumann frá Warwick Trading Company i London og lók upp ásamt honum mynd af herlegheitunum kringum krýningu Wilhelmínu drottningar (sjá hér og hér). Sýning myndarinnar varđ fastur liđur í öllum revíusýningum á Flora til margra ára. Nöggerath tók einnig ađrar myndir fyrir aldamótin 1900 og eru sumar ţeirra enn til. Leikhúsiđ Flora brann til kaldra kola áriđ 1902, en ţá hóf Nöggerath eldri ađ sýna kvikmyndir í Bioscope-Theater í Amsterdam, sem var fyrsti salurinn sem gagngert var byggđur til kvikmyndasýninga í Hollandi.franz_anton_noggerath_sr_1859-1908_-_dutch_film_pioneer_1279557.jpg

Franz Anton Nöggerath yngri var sendur til náms í kvikmyndagerđ á Bretlandseyjum. Vitađ er ađ hann tók kvikmynd sem fjallađi um 80 ára afmćli Viktoríu drottningar í Windsor áriđ 1899 og vann viđ gerđ kvikmyndarinnar The Great Millionaire áriđ 1901, áđur en hann hélt til Íslands til ađ gera Íslandskvikmynd sína. Anton yfirtók bíóiđnađ föđur síns ađ honum látum, og áđur en yfir lauk voru kvikmyndahús fjölskyldunnar orđin mörg nokkrum borgum Hollands. Bróđir Franz Antons jr., Theodor ađ nafni (1882-1961), starfađi einnig lengi vel sem kvikmyndatökumađur.

Ţar sem myndin međ slökkviliđinu í Reykjavík fannst hér um áriđ, verđur ţađ ađ teljast frćđilegur möguleiki, sem reyndar eru ávallt litlir á Íslandi, ađ kvikmynd Franz Antons Nöggeraths, sem hann tók á Íslandi sumariđ 1901, finnist. Ţađ yrđi örugglega saga til nćsta bćjar - ađ minnsta kosti til Hafnarfjarđar, ţar sem kvikmyndasafn Íslands er til húsa. Á vefsíđu ţess safns er ekki ađ finna eitt einasta orđ um Nöggerath. En ţađ verđur kannski ađ teljast eđlilegt, ţar sem enginn hefur séđ myndina nýlega.

Ţökk sé hollenska kvikmyndasögusérfrćđingnum Ivo Blom, ţá ţekkjum viđ sögu Nöggeraths og ţó nokkuđ um kvikmynd ţá sem hann tók á Íslandi sumariđ 1901. Blom hefur m.a. gefiđ út grein sem hann kallar The First Cameraman in Iceland; Travel Film and Travel Literature (sjá hér), ţar sem hann greinir frá fjórum greinum sem Nöggerath yngri birti áriđ 1918, í apríl og maí, um ferđ sína til Íslands sumariđ 1901. Greinar Nöggeraths birtust í hollensku fagblađi um kvikmyndir, sem kallađ var De Kinematograaf. Nöggerath hélt til Íslands á breskum togara, Nile frá Hull. Hann kom til landsins í september og líklega of seint til ađ hitta fyrir ţá ferđamenn sem hann langađi ađ kvikmynda á Íslandi, ţar sem ţeir spókuđu sig á Ţingvöllum og viđ Geysi, sem Nöggerath hafđi lesiđ sér ítarlega til um. Nöggerath sótti heim ýmsa stađi á Íslandi.

rb_england_to_iceland_29_geysir_copyright_v_v.jpg

Ţannig greinir Nöggerath frá Geysi í Haukadal í íslenskri ţýđingu:

Viđ létum nćrri ţví lífiđ sökum forvitni okkar. Í ţví ađ viđ vorum ađ kvikmynda gíginn og miđju hans, heyrđum viđ skyndilega hrćđilegan skruđning, og leiđsögumađurinn minn hrópađi, 'Fljótt, í burtu héđan'. Ég bar myndavél mína á herđunum, og viđ hlupum eins hratt og viđ gátum og björguđum okkur tímanlega. En allt í einu ţaut Geysir upp aftur af fullum krafti, og gaus; viđ höfđum ekki horfiđ of fljótt af vettvangi. Ţannig eru hćtturnar sem verđa á vegi kvikmyndatökumanna ....En ég hafđi náđ markmiđi mínu: Hinn mikli Geysir hafđi veriđ kvikmyndađur!

_ingvellir_wood_1882_d_copyright_v_v.jpg

Ţingvellir fengu ekki eins háa einkunn hjá Nöggerath:

Kirkjan á Ţingvölum var sú aumasta af ţeim kirkjum sem viđ höfđum heimsótt áđur á Íslandi; fyrir utan kirkjuna í Krísuvík. Kirkjan er mjög lítil, mjög óhrein og gólfiđ illa lagt hrjúfum hraunhellum ... Ţingvellir hafa hlotiđ frćgđ fyrir ađ vera stađurinn ţar sem ţing og ađrar samkomur Íslendinga fóru fram forđum daga. Fáar minjar hafa hins vegar varđveist sem sýna ţann stađ sem var svo mikilvćgur fyrir sögu Íslands.

rb_england_to_iceland_34_hekla_copyright_v_v.jpg

Hekla olli einnig Nöggerath vonbrigđum. Halda mćtti ađ hann hafi viljađ fá túristagos:

Ţegar viđ komum til Heklu, varđ ég fyrir miklum vonbrigđum. Fjalliđ var friđsćlt og hljóđlaust. Ég fékk ţegar ţá tilfinningu ađ ferđ mín hefđi veriđ til einskis. Ţegar ég klifrađi upp ađ tindi Heklu međ myndavél mína, var snjór ţađ eina sem sjá mátti í gíg fjallsins. Viđ tjölduđum nćrri fjallinu, og nćsta dag héldum viđ áfram ferđ okkar án ţess hafa séđ nokkuđ fréttnćmt.

Kvikmynd Nöggeraths frá Íslandi var í apríl 1902 fáanleg til sýninga hjá kvikmyndafélaginu Warwick Trading Company. Myndinni fylgdu ţessar yfirskriftir:

Hauling the Nets and Landing the Catch on an Iceland Trawler; Fun on an Iceland Trawler, Landing and Cleaning of a Catch on an Iceland Trawler, C!eaning the Fish and Landing a Shark, Gathering Sheep, Women Cleaning Fish for Curing and Women Washing Clothes in Hot Wells.

Í myndinni var sena, ţar sem íslenskir sjómenn spúluđu hvern annan til ţess ađ losna viđ slor og hreistur. Samkvćmt minningum Nöggeraths áriđ 1918 höfđu áhorfendur einstaklega gaman af ţeim hluta myndarinnar og ađ sögn hans seldist fjöldi eintaka af myndinni.

Viđ getum látiđ okkur dreyma um ađ ţessir vatnsleikir íslenskra sjómanna séu einhvers stađar til og ađ ţeir hafi ekki fuđrađ upp.

Ítarefni:

Ivo Blom 1999. 'Chapters from the Life of a Camera-Operator: The Recollections of Anton Nbggerath-Filming News and Non-Fiction, 1897-1908'. Film History, 3 (1999), pp. 262-81. [Minningar Nöggeraths voru upphaflega birtar í Hollenska fagblađinu De Kinematograaf. Greinar Nöggeraths um Ísland birtust í eftirfarandi tölublöđum De Kinematograaf:  9 (12 Apríl 1918); 10 (19 Apríl 1918);11(26 Apríl 1918); 12 (3 Maí 1918)].

Ivo Blom 2007. The First Cameraman In Iceland: Travel Film and Travel Literature‘, in: Laraine Porter/ Briony Dixon (eds.), Picture Perfect. Landscape, Place and Travel in British Cinema before 1930 (Exeter: The Exeter Press 2007), pp. 68-81. 

Kvikmyndagerđ á Íslandi; grein á Wikipedia ; Bók um elstu bíóin í Hollandi; Sjá einnig hér;

Grein á bloggi Ivo Bloms áriđ 2010; Grein um Nöggerath yngri á vef kvikmyndasafns Hollands.

Ath.

Myndin efst er gerđ til gamans og skreytingar samansett úr breskri Laterna Magica skyggnu frá 9. áratug 19. aldar og kvikmyndatökumyndamanni sem leikur í einni af myndum meistara Charlie Chaplins frá 1914. Ţetta er ţví ekki mynd af Franz Anton Nöggerath viđ tökur í Haukadal.

Ljósmyndirnar af Ţingvallabćnum, Heklu og Geysi síđar í greininni eru úr tveimur mismunandi röđum af glerskyggnum sem gefnar voru út á Englandi međ ljósmyndum mismunandi ljósmyndara á 9. og 10 áratug 19. aldar. Fornleifur festi nýlega kaup á ţessum og fleirum mjög sjaldgćfu skyggnum sem helstu sérfrćđingar og safnarar Laterna Magica skyggna ţekktu ađeins úr söluskrám fyrir skyggnurnar. Sagt verđur meira af ţeim von bráđar.

ibl259.jpg

Franz Anton Nöggerath jr. til hćgri viđ tökur í Ţrándheimi í Noregi áriđ 1906 er Hákon konungur var krýndur.


Dýr var Denni ekki

denni_dyri_1278175.jpg

Sumt af ţví sem safnađ er á Ţjóđminjasafni Íslands er selt fyrir slikk á eBay. Ekki svo ađ skilja ađ Ţjóđminjasafniđ sé fariđ ađ selja út af Ţjóđararfinum. Nei, nei svei mér ţá, en safngeymslurnar líkjast ć meira skranverslun međ 20. aldar gripum, međan fjárlög fara í ađ gylla ţjóđminjavörđ međ titlum. Á eBay er oft hćgt ađ finna hluti sem kannski ćttu frekar heima á Ţjóđminjasafninu en pakki af Melrósate frá 1970. Mađur veit ţó aldrei hvađ síđar meir verđur ţjóđmenning. Mat manna er mjög mismunandi. Sumir brenna fyrir einhverja nostalgíumenningu frá framsóknarheimili, ţar sem uppskriftir húsmćđraskólanna voru a viđ bođorđin í Biblíunni. Fyrir ađra eru bensíndunkar stćrri hluti af íslenskri menningu en koparristumyndir af íslenskum dýrum frá 18. öld sem ekki eru til á söfnum á Íslandi.

Sumar persónur verđa einnig fljótt safngripir, og eiginhandaáritun ţeirra fer fyrir morđfé. Söfn berjast meira ađ segja viđ ađ ná í jarteiknirnar eins og vćri ţađ táin af Kristi. Fólk borgar jafnvel ađgangseyri til ađ sjá hrafnasparkiđ ţeirra eđa borđ sem brjálćđingur nokkur frá New York hefur teflt viđ fjandann viđ og taliđ flugur í lampanum yfir. Sá vitleysingur fékk íslenskan ríkisborgararétt ađ launum - eđa var ţađ gyđingahatriđ sem var launađ?

Ekki vissi ég fyrr en nýlega, ađ ótíndir íslenskir stjórnmálamenn, sem ekki komust á Bessastađi hefđi látiđ ljósmynda sig til ađ senda ađdáendum um allan heim. Ţađ var víst tilfelliđ. Nú er t.d. hćgt ađ kaupa mynd af Steingrími Hermannsson Original, og eiginhandaráritun hans í kaupbćti á eBay. Ţetta er til í Ţúsundvatnalandinu og hćgt ađ fá fyrir skitnar 171,73 danskar krónur sem gera tćpar 3243 fređkrónur á dagsgengi. Ţađ er náttúrulega skítur á priki og ćtti ađ vera sjálfsagđur hlutur fyrir Framsóknar-Reichsstórsafniđ viđ Suđurgötu ađ kaupa, ef Finnar vilja ekki varđveita portrettiđ af Denna. Ef Ţjóđminjasafniđ nćr ekki í Denna gćti hugsast ađ danska sendiráđiđ kaupi og hengi myndina upp á gestasalerni sínu, ţar sem Steingrímur lokađist eitt sinn inni međ vinveittri sendiherrafrú.

En óttalega er Denni nú billegur. Ţađ hefur líklega kostađ meira ađ láta prenta myndina og nota tíma í ađ árita hana en 3243 krónur. Ţó hlýtur Denni ađ vera dýrari allur en 20 bréf af Melrósatei. Ég trúi ekki öđru. Ég vona ađ Ţjóđminjasafni kaupi ţennan dýrgrip, í ţađ minnsta til ađ sýna framtíđinni hve uppi var typpiđ á sumum mönnum í landinu okkar á hjara veraldar.


Fjallagrasakókó og ađrar kerlingabćkur

520723389.jpg

Um miđbik 19. aldar var kynnt til sögunnar "algjör nýjung" í sölu kókós á Bretlandseyjum. Ţá hóf Cadbury fyrirtćkiđ í Birmingham ađ selja drykkjarkókó sem bćtt hafđi veriđ međ fjallagrösum, ţađ er Iceland Moss (Cetraria islandica) (sjá hér). Önnur fyrirtćki, eins og Fry's og Dunn og Hewett's fetuđu fljótt í fótspor Cadbury's.

fry_s_iceland_moss_cocoa.jpg

Eins og stendur á Wikipediu, sem stundum er notuđ sem auglýsingarfyrirtćki: "Rannsóknir á fjallagrösum (in vitro) benda til ađ virku efnin, fjölsykrur og fléttusýrur mýki slímhúđ í hálsi og maga og auki líkamlegan styrk, andlegan og líkamlegan kraft og almenna vellíđan."  Já, einmitt ţađ! Ţađ eru álíka áhrif og af Maltöli sem er mestmegnis sykurdrulla og litarefni.

Sölumennska er ţađ líka ţegar menn upplýsa um vöru sína ađ : "FJALLAGRASA ICELANDIC SCHNAPPS is a true Viking drink." Ekki tek ég nú undir ţađ. Ekki kunnu víkingar ađ brenna vín og búa til 38% vínanda sem mun vera uppistađa ţessa snaps. En hvađ vita Kanar og ađrir einfeldningar sem kaupa ţessa dýru dropa? Víst tel ég einnig ađ fjölsykrurnar og fléttusýrurnar í fjallagrösunum séu brotnar í spađ af vínandanum og slímhúđin í hálsi og maga hafi ekki gott af honum heldur. Of mikiđ af snapsi getur einnig valdiđ vanlíđan eins og lengi hefur veriđ kunnugt.

Ćtli fjallagrösin í kókói hafi veriđ nokkuđ annađ en sölutrikk á 19. öld? Ţađ eru líklega miklu heilsusamari efni í kókóinu en í fjallagrösum.

Ég keypti mér rándýrar hálspastillur međ fjallagrösum, síđast ţegar ég fór um Leifsstöđ. Ţćr virkuđu alveg eins .... og ađrar hálstöflur. Mentholiđ og sykurinn mýkir alltaf hálsinn.

En ef enginn er ađ búa til kókó eđa súkkulađi međ fjallagrösum í einhverri heildsölu út í bć, ţá er svo sannarlega kominn tími til ađ hefjast handa. Slímhúđir auđtrúa og kaupóđrar ţjóđarinnar bíđa spenntar eftir mýkingu - súkkulađisins. Elexírframleiđendur  nútímans er nefnilega bissnessnenn á stórum jeppum, en ekki einhverjar Grasa-Guddur.

Fornleifur hefur meiri trú á virkni hollra efna í kókói en í fjallagrösum, en ţó ekki eins mikla og framleiđandi einn í Suđur-Hollandi sem taldi inntöku súkkulađistykkja sinna bestu leiđina til ađ stefna til friđar í fyrri Heimsstyrjöld.

kwatta_s_manoeuvre_chocolaad_de_beste_vredestichter_1.jpg


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband