Arabíuperlur međ auga Allah - íslensk fornleifafrćđi er orđin ađ hjáfrćđi

S2

Hjáfrćđi er íslenska ţýđingin á hugtakinu pseudoscience. Allir sjá á grísk-latneska hugtakinu ađ slík frćđi geta ekki veriđ góđ latína. Íslenska ţýđingin finnst mér of vćg. Réttara vćri ađ kalla fyrirbćriđ gervivísindi eđa gervifrćđi. En hvenćr er hćgt ađ skilgreina vísindi međ hugtaki eins og hjáfrćđi? Ţađ er vitaskuld mjög vandasamt verk.

Ég leyfir mér ađ taka gott dćmi um rannsókn ţar ég er fullviss um ađ fornleifafrćđin er komin í hjáfrćđaflokkinn. Ţađ er einnig hćgt ađ lesa um ađrar rannsóknir undir flokknum Íslensk furđufornleifafrćđi og grillumannfrćđi á dálkinum hér til hćgri. 

Stutt er síđan ađ nýtt frćđilegt hugtak kom inn í íslenska fornleifafrćđi. Ţađ er orđiđ Stöđ. Stöđ hefur ađ frumkvćđi dr. Bjarna F. Einarssonar fengiđ merkinguna "búsetustađur manna fyrir "hefđbundiđ" viđtekiđ og í stórum dráttum sannađ landnám manna á Íslandi á seinni hluta 9. aldar.  Samkvćmt dr. Bjarna höfđust norrćnir menn tímabundiđ viđ í stöđvum á Íslandi fyrir hiđ viđtekna landnám.

Bjarni telur sig haf rannsakađ tvćr slíkar stöđvar á Ísland, ţar sem á ađ hafa fariđ fram einhvers konar fjarvinnsla ţar sem voldugir menn sóttu hráefni og fóru međ afurđirnar til "heimalands" síns (Noregs).

Ţrátt fyrir ađ talađ sé um veiđar á rostungi og önnur verđmćti hafsins, hefur ekki fundist svo mikiđ sem arđa af rosmhvalstönn í "stöđvum" ţeim sem nýlega hafa veriđ rannsakađar og sem kallađar hafa veriđ stöđvar af ţeim sem rannsakar. Vinnslan fór greinilega fram án ţess ađ úrgangur vćri skilinn eftir.

Íslenskir stöđvartrúarmenn, sem eru fáir, hafa bent á ađ búsetan hafi veriđ stutt í stöđvunum. Menn birgđu sig upp af veiđi sinni og fluttu hana síđan út til "móđurlandsins".  Reyndar bendir sumt til ţess ađ ţessar "útilegur" stórmanna í stöđvum á Íslandi, hafi nú lengst töluvert eftir ađ Stöđ í Stöđvarfirđi hefur veriđ rannsökuđ. Í Vogi í Höfnum, ţar sem Bjarni F. Einarsson telur sig hafa rannsakađ "stöđ", var hins vegar brotinn kvarnarsteinn í gólfi. Ţađ bendir nú frekar til lengri búsetu, ţar sem menn möluđu korn svo ótt ađ kvarnarsteinn brotnađi.S2sMynd 2 - Til vinstri perla sú se m Bjarni F. Einarsson telur vera frá Arabíu og sýna auga Allah. Hún er ekki frá Arabíu heldur búin til í Evrópu. Johan Callmer hefur flokkađ hana til gerđar sem hann kallar sem B p / B316 (sjá neđar). Perlan til hćgri er einnig fundin á Stöđ í sumar. Hún er mjög líklega innflutt perla frá löndum Íslam.

Engar C-14 greiningar styđja almennilega viđ ţá yfirlýsingar ađ "Stöđvar" séu frá ţví fyrir landnám um 870 e.Kr. Til undirbyggingar ţví ađ Stöng í Ţjórsárdal hafi ekki fariđ í eyđi fyrr en í byrjun 13. aldar, en ekki í eldgosi í Heklu áriđ 1104 (sem er nokkuđ erfitt ađ hveđa niđur) voru greind hátt á ţriđja tug C-14 sýna fyrir tilstuđlan ţess sem ţetta ritar. Ţćr voru međal annarra sönnunargagna sem ótvírćtt bendir til ţess ađ Stöng hafi fariđ í eyđi eftir aldamótin 1200. Ţví miđur gefur lítill fjöldi C-14 greininga frá Stöđ í Stöđvarfirđi ekki góđan stuđning viđ landnám og stöđvarrekstur í Stöđvarfirđi fyrir 870 e.Kr.  Ef menn ćtla sér ađ kollvarpa landnámstíma á Íslandi verđur ţađ frekar gert međ C-14 greiningum heldur en Auga Allah.

Ţađ gerir gripasafniđ heldur ekki. Reyndar eru menn ekki almennilega komnir niđur í gólf eldri skálans á Stöđ í Stöđvarfirđi, sem á ađ vera skáli stöđvarinnar, en ţangađ til gólfiđ verđur rannsakađ eru engir gripir frá Stöđ sem eru eldri en frá miđbiki 9. aldar. 

Spurningum um eđli "stöđvanna" á Íslandi láta ţeir sem bera ábyrgđ á stöđvarrannsóknum undir hattinn ađ svara. Dćmi um slíkar spurningar. Hvers vegna sóttu menn frá Noregi fisk og rosmhvalsafurđir alla leiđ til Íslands, ţegar nóg var ađ slíku viđ strandlengju Noregs? Hvar eru leifar fiskvinnslunnar?

Hiđ alsjáandi auga Allah?

Svo er fariđ út í hjákátlegar tilgátusmíđar og bábiljur. Tökum dćmi: Nýlega fannst perla á Stöđ í Stöđvarfirđi. Á RÚV var sagt frá ţessum fundi á eftirfarandi hátt (sjá hér bćđi í texta og á myndbandinu:

„Ţetta er augnaperla eđa augnperla. Önnur slík sem finnst í Stöđ. Ţađ má ráđa í hana ađ hún er upprunnin frá Arabíu eđa úr múslímskum heimi og á henni eru augu. Ţetta er auga Allah sem blasir ţarna viđ. Ţetta berst međ verslunarleiđum frá Arabíu norđur á bóginn og finnst í stórum dráttum alls stađar í Norđur-Evrópu,“ segir dr. Bjarni."

Ţótt allt arabísk falli vel ađ sörvi RÚV, er perlan mórauđa međ auganu ekki ćttuđ frá Arabíu eđa múslímskum heimi. Gleriđ, sem notađ var viđ gerđ perlunnar, gćti ţó hugsanlega upphaflega hafa borist frá fjarlćgari löndum til Skandinavíu á 8.öld. Perlan er búin til á söguöld. Hvergi er ţekkt fyrirbćriđ Auga-Allah perla og ţegar Bjarni var spurđur um ţađ af ritstjóra Fornleifs, kom ţetta delfíska svar í véfréttastíl, ţótt ţađ sé alveg klárt hvađ Bjarni F. Einarsson sagđi alţjóđ á RÚV:

Sćll. Lang flestar perlurnar eru úr yngri skálanum. Sumar var erfitt ađ fćra til hins yngri eđa eldri og örfáar voru úr ţeim eldri.
 
Hvergi hefur ţví veriđ haldiđ fram ađ heitiđ Auga-Allah-Perla sé til eđa ađ ţađ sé hugtak. Ađ augađ á Augnperlunni sé auga Allah er allt annađ mál.
Kv
 
Bjarni

Bjarni telur greinilega, sér og persónulega, en í einhvers konar hjátrú, ađ augađ á perlunni sé auga Allah. Mönnum er í sjálfsvald sett, hvađ ţeir kalla auga Allah eđa hvort ţeir trúa á hann. En ţessi ađferđ, ađ búa til heiti á perlu, ţannig ađ ţorri manna heldur ađ perlan sé arabísk og af gerđ sem kölluđ er Auga Allah er hálfgert glóđarauga fyrir fornleifafrćđina sem frćđigrein. 
 
Bjarni hefur áđur sagt perlusögur. Áriđ  201.. hélt hann ţví fram ađ grćnleit perla úr steini vćri ćttuđ alla leiđ frá Indlandi og ađ steinninn kallađist Kreolite. Engin slík steintegund er til (sjá dóm Fornleifs yfir ţeirri furđuperlu frá Stöđ hér).
 
Hverju slíkar lygasögur eiga ađ ţjóna, er mér hulin ráđgáta. Ef Bjarni telur sig hafa sannanir fyrir landnámi fyrir ţetta venjulega og klassíska á síđari hluta 9. aldar, ţá vantar haldbćran rökstuđning. Hvar er hann?
 
RibeSJM_348_200283653_x783-1 b 2
 
 
Mynd 3 - Tvćr perlur frá Ribe á Vestur Jótlandi, af sömu gerđ og perlan frá Stöđ sem ranglega er sögđ vera arabísk og sýna "Auga Allah". Danir hafa lengiđ kallađ augun blóma/sólar-mynstur.
 

Gerđarfrćđi og aldur "arabísku" perlunnar á Stöđ

Fyrst skal jörđuđ skyndiyfirlýsing Bjarna F. Einarssonar um ađ perlan mórauđa međ auganu sé Arabaísk eđa frá  Íslömskum svćđum. Ţađ er hún ekki.

Ég tek venjulega ekki ađ mér verktakaverkefni fyrir ađra fornleifafrćđinga sem ekki eiga grundvallarrit um perlur, ţó ţeir séu búnir ađ finna um 130 í sömu rannsókninni. Ég geri hér hins vegar undanţágu, ţar sem höfđingjabýli Bjarna á "Stöđ" er glćsileg perla og vel upp grafin af einum besta uppgrafara á Íslandi; en fyrst og fremst vegna ţess ađ ég hlakka til ađ sjá eldri skálann sem er undir ţeim sem er frá 10. öld, sem Bjarni rannsakar nú. Ég hef enn ekkert séđ bitastćtt sem fćr mig til ađ trúa ţví ađ á Stöđ sé byggđ löngu fyrir hefđbundiđ landnám.

Ţćr perlur sem Bjarni hefur sýnt umheiminum eru allar dćmigerđar fyrir perlusöfn frá 10. öld.

Ég fór í kassa uppi undir ţaki og sótti ţar ritgerđ Johan Callmers frá 1979, sem ber heitiđ Trade Beads and Bead Trade in Scandinavia ca. 800-1000 A.D. Johan Callmer var prófessor í Umeĺ 1991 og síđar á Humbolt í Berlín. Doktorsritgerđ hans frá Lundi keypti ég einu sinni á Historiska Museet i Stokkhólmi snemma á 9. áratugnum er ég heimsótti systur mína í Uppsölum.

Ég get upplýst međ tilvísun í Callmer, ađ "Auga Allah-perlan" á Stöđ ber flokkunarheitiđ B p - perla samkvćmt gerđarfrćđi Callmers.

Perlur af B p gerđ eru (líkt og perlur af B c gerđ búnar til í Vestur Evrópu og hafa ekki komiđ frá Arabíu eđa svćđum ţar sem Íslam hafđi breiđst út til. Nánar tiltekiđ er perlan af gerđinni:

B p; B316

P p; B316, eru rauđbrúnar perlur međ augum (Sjá bls. 88, 98, Plate 8 og Colour Plate II í Callmer (1977)). Hins vegar kalla Danir (t.d. fornleifafrćđingar í Rípum/Ribe) ţetta skreyti ekki augu, heldur sólar/blóma-mynstur.

IMG_20200628_0002 b

Eftir Callmer (1977), Plate 8.

B316O

Eftir Callmer (1977), Colour Plate II. Perlan í miđjunni ert skyldust perlunni á Stöđ.

Tímasetningar á perlum frá 800-1000 e. Kr. eru mjög erfiđar og menn nota venjulega ekki tímatal Callmers á perlum sem afgerandi tímasetningarađferđ, enda mćlir hann hvergi međ ţví ţegar hann vann meistaraverk sitt ţar sem hann flokkađi perlurnar. En hann upplýsir ađ perlur í B p-flokki af ţeirri gerđ sem "Auga-Allah Perlan" hans Bjarna er af hafi komiđ fram á sjónarsviđiđ á 9. öld, fjölgađ svo mjög á tímabilinu 845-915 (frá tímaskeiđum III-VII sem hann hefur sjálfur skilgreint. Perlum sem ţessum fer síđan hríđfćkkandi í aldursgreinanlegu samhengi fram til 950.

Hinar perlurnar sem Bjarni hefur fundiđ í sumar eru allar af gerđ perla sem er algengar á 10. öld samkvćmt Callmer og öđrum viđurkenndum perlufrćđingum Norđurlanda. Ţađ bendir m.a. í ţá átt ađ yngri skálinn, sem ţćr hafa fundist í , sé reistur ţó nokkru eftir landnám um 870, ţ.e. ţetta gamla góđa hefđbundna landnám, sem ţví miđur hefur orđiđ alls konar hjáfrćđi ađ bráđ.

Til ađ gleđja Stöđvar-fornleifafrćđinga sem sjá allt í hyllingum í arabískri eyđimörk, vill svo vel til ađ perlan lengst til hćgri í neđri röđinni á mynd Fornleifafrćđistofunnar (Sjá efst) er niđurhlutuđ (segmenteruđ) perla međ silfurţynnu. Ţćr voru fluttar inn til Evrópu sem verslunarvara í tonnatali á löngu tímabili frá löndum Íslams, m.a. Egyptalandi. Ţćr má stundum finna í mannvistarleifum allt fram til um 1100 e.Kr. Ţađ verđur ađ vera plásturinn á sáriđ og perlan í grjúpáninu nú ţegar auga Allah er komiđ alveg í  pung austur á Stöđvarfirđi.

Lesiđ fyrri greinar Fornleifs um rannsóknir á Stöđ í Stöđvarfirđi hérhér og hér.

Heimildir:

Callmer, Johan (1977). Trade Beads and Bead Trade in Scandinavia ca. 800-1000 A.D. (Í Acta Archaeologica Lundensia, Series In 40. Nr. 11) Lund, Bonn.

Callmer, Johan (1995). The Influx of Oriental Beads into Europe during the 8th Century AD. í M. Rasmussen, U. Lund Hansen & U. Näsman (Eds.). Glass, Beads: Cultural history, techology, experiment and analogy. Lejre: Historical Arcaeological Experimental Centre, 94-54.

Torben Sode & Claus Feveile (2002) Segmenterede metalfolierede glasperler og blćste hule galsperler med metalbelćgning fra markedspladsen i Ribe. By, marsk og geest 14, 5-14  (s hér).


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Allah er eineygđur eins og Óđinn. Hver stakk úr honum augađ?

Takk fyrir afar fróđlega pistla.

Ađalbjörn Leifsson (IP-tala skráđ) 28.6.2020 kl. 12:38

2 Smámynd: Ragnhildur Kolka

Ţađ finna ekki allir upp hjóliđ, en RÚV er alltaf til í ađ styđja viđ falskenningar.

Ragnhildur Kolka, 28.6.2020 kl. 12:48

Bćta viđ athugasemd

Hver er summan af sex og tíu?
Nota HTML-ham

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband