Grófur plattfiskur og spilletittlingar: Nokkur brot úr skreiđarsögunni

Snijders Pushkin 2

Yfirfiskmatsmađur rannsóknarsviđs fornleifadeildar Fornleifs hefur um langt skeiđ veriđ ađ leita uppi gamla skreiđ í útlöndum, fyrst enginn annar gerir ţađ og skreiđarbćkur hafa birst án myndskreytinga. Međ hanska og í hvítum slopp leitar matsmađurinn ađ öllum heimildum um skreiđ sem hann kemst í. Stundum kemur fyrir ađ 350 ára skreiđarleifar finnist í ruslagryfjum stórborgum útlanda, og ţá gleđst auđvitađ yfirfisksmatsmađurinn hér á ritstjórn Fornleifs. 

Helst er ţađ skreiđ og harđfiskur sem fyrir löngu er kominn yfir sölutíma, og sem gćti átt ćtti sínar ađ rekja til Íslandsmiđa, sem kitlar matsmanninn. Ţađ er nefnilega hćgt ađ leita fiskjar og veiđa ýmislegt bitastćtt í listasögunni á veraldarnetinu.

Í Hollandi nútímans er skreiđin ţó frekar lítilfjörleg. Ég fann t.d. 350 grömm af einhverri tittlingsskreiđ fyrir 21 evru. Látiđ ţađ nú ekki lokka ykkur af votum draumi inn í ESB. Í Evrópu vilja ţeir fiskinn ókeypis til ađ grćđa sem mest á honum og ţar ađ auki ótakmarkađan ađgang ađ Íslandsmiđum, sem er og verđur ófrávíkjanleg krafa ESB.

Screenshot_2021-04-05 stokvis 2 personen (350 gram) - Piet Korf Vishandel

Ef menn kafa niđur í listasögu Niđurlanda er marga skreiđina hćgt ađ finna. Myndin efst, sem hangir á Puskín listasafninu í Moskvu, er frá 1616. Hún er máluđ af Frans Snijders (nafniđ var einnig ritađ Snyders). Frans (Franciscus)Snijders fćddist í Antwerpen áriđ 1579 og starfađi ţar lengst af, fyrir utan nokkur ár í byrjun 17. aldar er hann dvaldi á Ítalíu. Frans ţótti gaman ađ mála mat sinn eđa annarra líkt og mörgum í Niđurlöndum, ţannig ađ nóg var ađ gera fyrir hann í listinni sem hann efnađist betur á en meistari Rembrandt í Amsterdam. Málverkiđ hér fyrir ofan í Moskvu var alls ekki eina matarverkiđ sem Frans Snyders málađi af fiskverslun. Hann var harla stórtćkur útgerđarmálari og ţótti á allan hátt nćsta frábćr í stillebenslist (uppstillingum) sinni.

Málverkiđ er ágćt heimild um ţá skreiđarpakka sem fluttir voru út frá Noregi og Íslandi. Nú skulum viđ ekki fara ađ rífast um hvađan skreiđarpakkinn hjá Snyders er ćttađur. Ţađ gćti frćndum okkar leiđst og ţeir fariđ ađ gráta og ţvćlst út í málaferli og bćtt ţví viđ eignarhaldskröfu sína á Snorra og annađ íslenskt sem gnćfđi yfir hćstu tinda norskrar afdalamenningar. Viđ á Íslandi vitum örlítiđ um hvernig menn pökkuđu skreiđina fyrr á öldum. Furđanlega hafa Norđmenn ekki eins mikla vitneskju, enda var skreiđin ávallt mikilvćgari Íslendingum en ţorra Norđmanna.

Takiđ eftir stćrđ skreiđarbaggans! Hann virđist girtur međ tágargjörđum og sérfrćđingur einn af norđan, sem er borgarbarninu Fornleifi oft innan handar um fornar venjur, skrifađi er hann sá málverkiđ: Ţađ hefur veriđ tveggja manna tak ađ flytja svona bagga til, en líklega hefur fiskurinn varđveist vel ţegar svona var gengiđ frá honum.

Rýnt í málverkiđ í Moskvu 

Snijders Pushkin 3

Fyrir utan fisksölukonuna í Antwerpen? međ allar fiskiafurđirnar sínar, er lítill drengur međ rauđa skó á málverki Snyders. Snáđinn er kannski sonur hennar. Hvađ ćtli hann tákni eđa rauđir skórnir sem hann heldur á? Allt táknađi eitthvađ í list Niđurlanda. Kannski ćtti ég ađ "kvíra" (queer) málverkiđ eins og var í tísku hér um áriđ: Sá litli er hugsanlega ađ segja ađ hann vilji verđa ballettdansari en ekki sjómađur. Ađ vonum er harđkaţólsk móđir hans ekki ánćgđ međ slíkt : Ađrar túlkanir eru auđvitađ möguleikar, ţótt sú fyrsta sé vitaskuld raunhćfur möguleiki eins og allt fjas og orđflúriđ í listfrćđinni. Kannski langađi ţeim litla einfaldlega ekki ađ starfa í slori međ skreiđarfýlu fyrir vitunum dagana langa. Menn hafa fariđ í viđskiptafrćđi fyrir minni ástćđu.

Ýmsar ađrar myndir af fiskkaupmönnum og fisksölum eru til frá hendi Snyders og á nokkrum ţeirra bregđur skreiđinni fyrir í for eđa bakgrunni. Njótiđ skreiđarinnar hér fyrir neđan.

Frans_snyders-fish_market

Frans_snyders-fishmonger_s 2

Frans_Snyders_and_Cornelis_de_Vos_-_Fish_Market

Frans_Snyders_and_Cornelis_de_Vos_-_Fish_Market 2

Falleg skreiđ (stokvis/rondvis) í Andvörpum. Á Ítalíu supu ţeir hveljur yfir ţessum girnilegum Stoccafissum, sem sumir Íslendingar vilja helst ekki heyra um, lykta né sjá. Menn eru farnir ađ reisa skreiđartrönur á fjöllum til ađ verja ţorpara lykt af peningum. Ađrir eru alveg hćttir öllu veseni međ skreiđ. Hvađ varđar úrvaliđ á fiskbúđin Hafberg ekki sjans í ţetta fiskival. Hefur Hafberg haft skjaldbökur á bođstól? Ći nei!

Skreiđ fannst í tunnu í flaki skips 

Hér um áriđ greindi Fornleifur frá leifum af fiski, hugsanlega plattfisksskreiđ (Malflattri skriđ), sem fundust í flaki hollensk skips (sjá hér) sem sökk áriđ 1593 í miklu skipsskađaverđi viđ eyjuna Texel. Texel komst einnig í fréttirnar hér um áriđ, ţegar eyjaskeggjar sumir fóru nokkuđ illa út úr klónum á íslenskum bankarćningjum. 

Ţeir sem vel eru ađ sér skreiđarmálum vita ađ ekki var öll skreiđ/harđfiskur verkađur á sama hátt. En ţađ vita sumir fornvistfrćđingar nútímans ekki allir. Ţeir hafa líkast til aldrei bragđađ útvatnađa og sođna skreiđ og rugla oft saman saltfiski og skreiđ.

Leifar ţeirrar skreiđar sem fannst í SO1 flakinu viđ Texel, er líklega ţađ sem hér fyrr á öldum var kallađur malflattur fiskur á Íslandi, eđa plattfiskur á Hansaramáli (danska: Platfisk). Malflattur fiskur var einnig kallađur kviđflattur eđa reithertur harđfiskur á Íslandi. Í einu fremsta skreiđarlandi Evrópu, Noregi, var malflattur fiskur kallađur rotskjćr, rĺskjćr eđa splittfisk á dönsku. Á ţessu sést ađ ekki var menningarheimurinn alveg sá sami í Noregi og á Íslandi ţegar kom ađ skreiđ. 

Kaupendur settu kröfur og löngum var ţađ erfitt fyrir Íslendinga ađ skilja ađ verđ fór eftir gćđum.

Skreiđin íslenska eins og viđ ţekkjum hana í dag, ţar sem tveir fiskar eru eftir afhausun, slćgingu og hreinsun, bundnir saman viđ sporđinn og ţurrkađur á trönum. Ţađ verđur ţví miđur ć sjaldséđara á Íslandi og lyktin mađur, minnumst ekki á lyktina. Skreiđarfýlu hefur veriđ úthýst á Akranesi, ţví íbúarnir voru farnir ađ ilma af sápu.

Trönuţurrkađan fisk kalla menn í Evrópu Stockfish/Stokvis/Stokfisk/Stoccafisso. Norđmenn kölluđu ţá skreiđ stokkfisk eđa rundfisk. Heitiđ rondvis notuđu Hollendingar einnig um skreiđ en ţó mest orđiđ stokvisk. Ţvílíku ástfóstri tóku menn í Hollandi og Belgíu viđ ţennan vinsćla innflutta fisk ađ ţeir tóku sér ćttarnafniđ Stokvis. Margar ćttir í Hollandi báru ţetta eftirnafn, og mörgum tilfellum voru Stokvis ćttirnar gyđingar, sem voru öflugir sem fisksalar í Amsterdam upp úr miđri 18. öldinni.

Einn helsti skreiđarsögusérfrćđingur Íslands, áđur en Gísli Gunnarsson var og hét, var Jón Ađils. Jón talađi jafnan um harđfisk en ekki skreiđ. Hann skýrđi margt í bók sinni um Einokunarverslun Dana á Íslandi 1602-1787 sem út kom áriđ 1919 (sjá bls. 480-484). Jón heldur ţví fram ađ Malflattur fiskur hafi fyrst og fremst veriđ verkađur á Suđurlandi og viđ Ísafjarđardjúp. Jón taldi einnig ađ flatti fiskurinn hafi veriđ hertur á rám í trönum eđa hjöllum og kallađur ráskerđingur, sem er íslenskun á dansknorska orđinu fyrir plattfisk. Jón Ađils skýrir ţetta á ţennan hátt:

Hann hefur stundum ađ ţví er virđist veriđ ţaninn út međ spelkum eins og lax í reykingu til ţess ađ hann legđist ekki saman og harđnađi fyrr og var ţá kallađur Spillefisk eđa Spilefisk á dönsku. Jón Ađils upplýsir einnig ađ Snćfellingar hafi tekiđ upp á ţví á árunum 1680-90 ađ hnakkfletja fiskinn og herđa hann síđan á rá. "Varđ hinn mesti úlfaţytur út af ţví, og hvernig sem á ţví hefur veriđ stađiđ, ţá fekk ţessi hnakkaflatti fiskur, eđa Hćngefisk sem Danir kölluđu, hiđ versta orđ á sig erlendis".

Ađils upplýsti, ađ ţar fyrir utan vćru ađalharđfisktegundirnar flokkađar eftir stćrđinni; Ţannig var vertíđarţorskur jafnan kallađur Grov Platfisk af dönskum einokunarkaupmönnum eđa Grov Hćngefisk, stútungar voru kallađi Middel-Platfisk og Middel-Hćngefisk og ţyrsklingurinn var kallađur Plat-Titlinger, Hćnge-Titlinger eđa Spil(l)e-Titlinger. Svo var varan; Ef fiskurinn var ekki ţorskur, ţá var hann einnig tilgreindur í heimildum  eftir fisktegundinni og verkunarađferđinni: T.d. Plat-Kuller (ýsur) og Plat-Langer (löngur). Ég hef hér flysjađ skán úr verki Jóns Ađils svo ađ menn geti sjálfir melt hans mikla fróđleik um skreiđarverkun á einokunaröldinni sem hann lét okkur í té.

Screenshot_2021-04-02 Figure 1 3 Butchery of cod family fish for the production of stockfish

    Bein frá SO1

Ţegar fiskurinn var kviđflattur, voru ákveđin bein bols ţorskfisksins fjarlćgđ ţegar hann hafđi veriđ hausađur og slćgđur, eins og sjá má á efri teikningunum hér fyrir ofan. Neđri myndin sýnir hvernig ađgerđin ađ ţorskinum hafđi skiliđ eftir merki í beinin í skreiđarinnar í flakinu SO1 viđ eyjuna Texel.

InnsigliPlattskreiđ mót

Tvćr gerđir af harđfiski/skreiđ á 16. og 17. öld. Til vinstri er venjuleg skreiđ (stokkfiskur) á innsigli Íslands, Sigillum Insulae Islandić frá 1593 (Ţjms. 4390) og til hćgri er hinn dýrari plattfiskur á prentmóti frá Hólum sem fyrst var notađ til prentunar í sálmabók áriđ 1589 (Ţjms. 445).

. image017

Detalje

Fyrir nokkrum árum síđan var hér á blogginu í fyrsta sinn á Íslandi birt mynd af málverki sem líklega er er elsta málverkiđ sem málađ hefur veriđ af ţessari verđmćtu útflutningsvöru. Á málverkinu heldur hollenskur kaupmađur í Björgvin á skreiđ, og ekki er um ađ villast ađ ţađ sem hann heldur á er greinleg ekki meira en međal skreiđ/stokkfiskur, jafnvel norskur tittlingur.. Frćđist um myndina hér. Stokkfiskinn var einnig hćgt ađ finna í innsigli Lýbiku-kaupmanna, enda skreiđin ein af mikilvćgustu innflutningsvörum Hansa-bandalagsins. Skreiđin kemur einnig síđar fyrir í innsiglum Björgvinjarkaupmanna og víđar, t.d. innsigli á Tromsö, Fćreyjum og jafnvel í borginni Deventer suđur í eystri hluta Hollands.

Hér fyrir neđan: Málverk frá ţví um 1595, málađ af flćmska meistaranum Lucas von Valkenborch (1535-1597). Á veggnum fyrir aftan konuna, sem er innanbúđar hjá fisksalanum (hún er líklega atvinnurekandi hans), hangir veglegur grófur plattfiskur úr norđurhöfum,sem ég er viss um ađ frúrnar í Brabant (Brabant er hérađ á landamćrum Hollands og Flćmingjalands og ţađan mun ţessi kvenbúningur vera) hafi veriđ sólgnar í, ţegar kom ađ löngu föstu og ţćr komnar í trúrćktina og algjért kjétbann. Mér sýnist ađ eigandi verslunarinnar sé ađ taka saman kippu af reyktri síld fyrir fínu konurnar.  

14048421731_d5f745a079_o(1)

 14048421731_d5f745a079_o(1) 2

Ţegar menn máluđu skreiđ á 16. og 17 öld er erfitt ađ segja til um hvađan skreiđin sem máluđ var var ćttuđ. Skreiđin á myndum í ţessu greinarkorni gćti jafnt veriđ frá Noregi sem Íslandi eđa Fćreyjum, en líklega hafa Norđmenn ţegar eignađ sér hana.

Hér geta hinir áhugasömustu lesiđ grein um rannsóknir á fiskibeinum frá Hansabćjum eftir Hans Christian Küchelmann, ţar sem hann vitnar m.a. í grein eftir dr. Guđbjörgu Ólafsdóttur á HÍ-setrinu á Bolungarvík et al. (inter al. est etiam dr. Ragnar Edvardsson, sem er eiginmađur Guđbjargar) sem lesa má hér.

image010

Flattur, hertur fiskur teiknađur á spássíu handritabrots íslensks, sem er varđveitt í Konunglegu Bókhlöđunni í Stokkhólmi. Handritiđ fjallar um reglur varđandi kirkjuhald og er taliđ vera frá ţví um 1360.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Hver er summan af einum og fjórum?
Nota HTML-ham

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband