Þegar Stöng komst í íranska annála

Hér um árið (2015), þegar fólkið í minjavörslunni á Íslandi var sumt ekki enn búið að losna undan því andlega brjálæði og mikilmennskubrjálæði, sem geisaði á Íslandi fyrir hið margtalaða hrun, Tilkynntu tilheyrandi yfirvöld að það myndi kosta 700.000.000 kall (þið lesið víxilinn rétt, sjöhundruðmilljónirkróna -/) að gera hinni merku rúst í Þjórsárdal hærra undir höfði en henni hafði lengi verið gert.

Meira að segja var efnt til samkeppni um byggingu "skýlis" yfir rústina. Þá keppni vann ungt, upprennandi arkitektapar frá Íslandi og Íran. Tillaga þeirra var því miður algjör della, ef notað skal hlutlaust orð, sem ekki er hægt að byggja á þeim náttúrulega hól sem Stangarbærinn var reistur á. Tillögunni fylgdi teikning sem sýndi hólinn og hugsýn þeirra, þar sem sólin skein í heiði - úr Norðri. 

Þessi samkeppni komst meira að segja í heimsfréttirnar, ef svo má segja. Í blaði (sjá hér) í Teheran í Íran var sagt frá verðlaununum og þar birtist heilsíðuljósmynd af íslenska helmingi verkefnisins, en ættingi hans vann einnig um tíma í Þjórsárdal á 4. áratug síðust aldar og fyrir þjóð sem enn stundar sóðaleg viðskipti við Íran.

Í írönsku greininni um Stangarskýlið var kreddunni um að Stöng hefði farið í eyði árið 1104 vissulega haldið hátt á lofti. Í Íran Ayatollanna sætta menn sig ekki við neinar breytingar á orðum spámanna og 1104 aldursgreiningin var eins og kunnugt sett fram af margfrægum íslenskum spámanni.

Síðan glerhúsið, sem einna helst líktist auðmannsvillu við Miðjarðarhaf, eða bílskúr olíusheiks við Persaflóa, vann verðlaunin - og eftir að sólin í Fornleifaráðuneytinu, Sigmundur Davíð, hætti að skína úr norðri, eru áform um viðgerðir og viðhald á Stöng komnar aftur í meira raunsætt horf. Þakið á núverandi skála verður bætt en ekki stagað og verkefninu lýkur árið 2020 hef ég fengið upplýst. Það eru miklu betri skilyrði en menn höfðu áður í viðgerðum, þegar maður var að reyna að bjarga því sem hægt var að bjarga fyrir lítið fé með meistaralega góðan arkitekt og hleðslumann (sjá hér).

Íranska tímaritið hafði aðeins mynd af unga íslenska arkitektinum, sem sneri á áttirnar fyrir sunnan land. D&G gleraugu voru í tísku þá. Líklega hefur mynd af betri helmingi hans þótt í við of djörf til prentunar í Íran Ayatollanna. Menn vilja helst ekki nota of mikla prentsvertu í myndum í hönnunartímaritum þar í landi.

Minjastofnun varð fljótlega ljóst að loftkastalar forstjóra Minjastofnunar eru byggðir á sandi. Að lokum hentu menn gaman að öllu og í Aprílgabbi stofnunarinnar var greint frá því árið 2015, að sótt hefði verið um að flytja skálann á Stöng til Selfoss. Gárungar telja víst að þetta hafi verið pilla handa Fornleifaráðherra sem varð nískur er hann tók núverandi þjóðminjavörðinn í vinnu sem ráðgjafa um tíma. Ekkert var hins vegar skrifað um það í írönsk dægurblöð, þótt það væri hálfgert hreðjuverk.

Er það ekki skrýtið, og í raun geðveikislega öfugsnúið, að í öfgaríki eins og Íran, sem í áraraðir hefur staðið á bak við hryðjuverk og morðöldur, og þar sem prestaveldi hvetur til eyðileggingu þjóða og menningar þeirra, séu menn að dást að eyðileggingu/varðveislu fornminja á Íslandi.

Fúuuhuhúh, það fer um mann hrollur. Svona lagað gerir menn bara voða reiða. Eitt sinn lagði þjóðminjavörður til að vandamálin við varðveislu Stangar yrðu leyst með því að rústin yrði grafin aftur niður. Hann vissi ekki frekar en núverandi Minjavörður Ríkisins að rústirnar eru orðnar aðeins fleiri nú en í hans hugarheimi, t.d. hefur fundist eldri skáli (eða tveir), kirkja og smiðja undir kirkjunni. Rannsókn þeirra er alls ekki lokið. Suma hluti er ekki hægt að fela, þótt menn geri sér far um það.

Athugasemdir

[Jón Steinar Ragnarsson, 28.8.2018 kl. 16:01]

Var kirkjan ekki skálduð? Minnir að þú hafir einhverntíma sett inn mynd af tilgátu um útlit hennar með heljarinnar torfhring utanum sem enginn hafði þó fundið stað við uppgröftinn. Einhverskonar virkisveggur.

Ég skil ekki að menn hafi gefist upp á að gera Stöng þannig úr garði að hún þyldi veður og vinda og jafnvel yrði hún puntuð upp í einhverjum tilgátuinterior að innan í stað þess að vera eins og kotungsfjós með bárujárnslofti og pollum á gólfi. 100 millur myndi það kannski kosta. Mætti jafnvel reisa sögusafn í nágrenninu eins og ég hef séð við merkar minjar á norðurlöndum, þar sem fólk getur fengið sér kaffi ogpönsur um leið og það drekkur í sig sögu og tilurð staðarins í stað þess eins að rápa um eitthvað sem er bara aögulaus haugur af torfi og grjóti í þeirra huga. Víkinga eitthvað...

Það myndi kannski undirstriga einn megintilgang fornleifafræði að miðla og spá í söguna kringum staðina. Án þess hefur þetta lítið gildi.

Landslag væri lítils virði ef það héti ekki neitt, sagði skáldið. Í sama dúr má segja að torfhús sé litils virði ef það segði ekki neitt.

[FORNLEIFUR, 28.8.2018 kl. 16:10]

Rétt er það Jón. Menn léku sér að mínum niðurstöðum án þess að hafa samband við mig, en ég stjórnaði þó rannsóknum á Stöng á 9. og 10. áratugum síðustu aldar (sem sagt endur fyrir löngu). Þá fór nú lítið fé í rannsóknir.

Mér líst betur á sögusafn í nágrenninu, en glerhöllin, sem menn voru áhugasamir um í Teheran fyrir nokkrum árum, hentar einfaldlega ekki. En viðgerðir nú eru vonandi áframhald af því sem vel var gert árið 1993 og 1994. Það var vinnan til mikilla bóta. Þór Magnússon stoppaði því miður þá vinnu - alveg bókstaflega.

[Sigurður Antonsson, 28.8.2018 kl. 21:32]

Áhugaverð og málefnaleg gagnrýni á varðveislu fornminja að Stöng. Þegar ég kom þarna fyrst voru fornminjar að glatast, hverfa út í veður og vind. Á sama tíma var verið að reisa þjóðveldisbæ við  Búrfellsvirkjun. Gott framlag Landsvirkjunar til menningar á sama tíma var ömurlegt að sjá raunverulegar minjar hverfa. Vakti þá athygli á ástandi fornminja á Stöng í Morgunblaðinu.  

Vegurinn að Stöng frá þjóðveginum við Hjálparfoss hefur aldrei verið í góðu ástandi, varla fær öðrum bílum en fjórhóladrifnum. Skemmtilegra er að koma gangandi frá Gjáni eða afleggjaranum frá Þjórsá. Vegasamband skipt mestu en fyrst og fremst áhuga og frumkvæði til að upphefja þetta fallega svæði. Tengja minjavernd, útivist og göngu allt að Háafossi. Hekla er nálægð og óútreiknanleg.

Hekla hefur ausið yfir svæðið ösku og vigri, kólnandi veðurfar þar á ofan gert búsetu erfiða. Innar eru leifar af Hólaskógum og Bláskógum. Bæjarstæðið að Stöng er einstaklega fallegt og vinalegt. Sá tími mun koma að einhver einstaklingur, prímus mótor mun koma og leiða verkefni sem gæti hafið staðinn til fyrri virðingar. Eins og konan í Hveragerði sagði: "Við viljum fá aftur Eden," en gleymdi að Bragi bóndi var dáinn. Það á líklega sama við um þjóðminjaverði og verkefni þeim tengd?

[FORNLEIFUR, 28.8.2018 kl. 22:41]

Messíasar eru ekki á hverju strái, Sigurður minn og Eden er aðeins fyrir útvalda - eða úlfalda. Landvirkjun hefur unnið gott starf og enn get ég hér þakkað henni fyrir veitta aðstoð þegar ég var að baksa þarna inni í dal á sínum tíma. Það hefði ekki verið hægt nema ef Landsvirkjun hefði veitt "aukastyrk" í fríðu, gistingu og mat.

[FORNLEIFUR, 28.8.2018 kl. 22:46]

... og margs konar aðra aðstoð. Blessuð sé minning þeirra sem hjálpuðu mér mest hjá Landsvirkjun. Því miður eru allir farnir og nú er varla starfsmann að sjá í Búrfelli. Þetta voru góðir tímar.