Rosmhvalsžankar

Wallie Dürer
 

Į góšri, fróšlegri og skemmtilegri bloggsķšu Haralds Siguršssonar jaršfręšings, hefur į sķšustu dögum spunnist svolķtil umręša um fęrslu hans um rostungstennur. Margar góšar athugasemdir hafa veriš skrifašar um tönn og rengi (ž.e. reipi śr hśšum žeirra) žessa merkilega dżrs sem eitt sinn var ekki óalgengt viš strendur Ķslands.

Samar, voru lķka forfešur Ķslendinga

Žaš voru Samar (Lappar/Finnar/Hįlftröll) sem fyrstir veiddu žį rostunga og seldu rostungstönn žį sem norskir kaupmenn sigldu meš sušur ķ lönd, žar sem menn sóttust eftir žessu smķšaefni ķ staš hins dżra fķlabeins sem var dżr vara af mjög skornum skammti allt fram į 14. öld.

Ég hef sjįlfur bent į ķ fręšigrein, aš ég telji, eins og ašrir į undan mér, aš landnįmsmenn hafi aš žó nokkrum hluta komiš frį nyrstu héröšum Noregs, og aš sumir žeirra hafi veriš af samķskum uppruna (Lappar), sjį hér. Hans Christian Petersen lķffręšingur og mannfręšingur viš Syddansk Universitet, sem eitt sinn męldi elstu mannabein į Ķslandi ķ samvinnu viš mig, hefur einnig komist aš žeirri nišurstöšu, aš mešal fyrstu Ķslendinganna hafi veriš įlķka margir einstaklingar frį noršurhluta Noregs, af samķsku bergi brotnir, og žeir einstaklingar sem męlanlegir eru sem einstaklingar frį Bretlandseyjum, en sem ekki voru Norskir (norręnir) aš ętterni og lķkamlegu atgervi. 

Óttar inn hįleygski

Noršur af Hįlogalandi og Žrumu (Troms) og žar austur af hafši veriš mikiš rosmhvalaveiši fyrir tķma landnįms į Ķslandi. Žekkt er sagan af Hįleygingnum Óttari frį Lófóti, sem kom į fund Alfrešs Konungs Engil-Saxa ķ Wessex į Englandi um 890 og fęrši honum rostungstennur. Į einhverju stigi hefur rostungsveišin žar Nyršra oršiš óvęnleg og hafa menn žį hugsanlega snśiš sér til Ķslands. Óttar kannašist žó, aš žvķ er viršist, enn ekki viš Ķsland er hann greindi Alfreš mikla af Wessex, Englandskonungi frį feršum sķnum, löndum ķ noršri og rostungum.

Ķ frįsögn į engilsaxnesku, sem aš hluta til byggir į landafręši Paulusar Osoriusar frį 5. öld, aš višbęttum upplżsingum frį valdatķma Alfrešs, er sagt aš Óttar (Othere) sé sį Noršmašur sem byggi nyrst ķ sķnu landi. Svo segir m.a. um Óttar og feršir hans noršur ķ Ballarhaf, noršur ķ Varangri og austar į slóšir Finna (Sama) og Bjarma:

Bjarmarnir sögšu honum margar sögur, bęši af žeirra eigin landi og af löndum sem umhverfis lįgu, en hann vissi eigi hvaš mikiš af žvķ var satt, žar sem hann hafši ekki séš žaš meš eigin augum. Svo var sem Finnarnir og Bjarmarnir tölušu nęrri žvķ sömu tungu. Megin įstęša hans fyrir ferš sinni žangaš, fyrir utan aš kanna landiš, var vegna rostungsins [horshwęl], žar sem žeir hafa mjög gott fķlstönn ķ vķgtönnum sķnum - žeir höfšu meš sér nokkrar af žessum tönnum til konungs - og hśš žeirra er mjög góš til skips reipa. Žessi hvalur [ž.e. rostungurinn] er miklu minni en ašrir hvalir; hann er ekki lengri en sjö įlnir aš lengd. Bestu hvalveišar stunda menn ķ hans eigin landi; žeir eru fjörtķu og įtta įlna langir, žeir stęrstu fimmtķu įlna langir; og af žeim [hér į Óttar lķklegast viš rostunginn] segir hann, aš hann, viš sjötta mann, hafi drepiš sextķu į tveimur dögum. Hann var mjög rķkur mašur af žeim eignum sem rķkidómur žeirra męlist ķ, žaš er ķ villtum hjörtum. Hann hafši enn, žegar hann vitjaši konungs, sex hundruš óselda tamda hirti. Žessir hirtir eru kallašir hreindżr [hranas į fornensku]. Žau eru mikils virši fyrir Finna žvķ žeir nota žau til aš fanga hin villtu hreindżr. Hann var į mešal höfšingja ķ žessu landi, en hann įtti ekki meira en tvo tugi nautgripa, tuttugu sauši og tuttugu svķn, og žaš litla sem hann plęgši, plęgši hann meš hrossum [Žęt lytle žęt he erede erede he mid horsan]. (Žżšing Fornleifs).

Jį, hvašan skyldu fyrstu Ķslendingarnir hafa komiš, ef žeir hafa stundaš veiši į rosmhval viš Ķslandsstrendur? Hverjir kunnu fagiš? Svariš liggur ķ augum uppi. Žaš var fólk af Lappakyni. 

Sami

Ķ Króka-Refs sögu er skemmtileg lżsing į konungsgjöf sem Gręnlendingar fęršu Haraldi Haršrįša til aš męra hann og til aš freista lišveislu hans viš aš koma Ref fyrir kattarnef :

Eftir um sumariš bjó Bįršur skip sitt til Noregs og gefur Gunnar honum gjafir. Gunnar sendir Haraldi konungi žrjį gripi. Žaš var hvķtabjörn fulltķši og vandur įgęta vel. Annar gripur var tanntafl og gert meš miklum hagleik. Žrišji gripur var rostungshaus meš öllum tönnum sķnum. Hann var grafinn allur og vķša rennt ķ gulli. Tennurnar voru fastar ķ hausinum. Var žaš allt hin mesta gersemi.  

Refur, sem sest hafši aš į Gręnlandi, įtti sér óvini, žar sem hann stóš ķ óvinsęlum vatnsveituframkvęmdum (en minjar um slķkt sjįst reyndar ķ landslaginu į Gręnlandi ķ dag). Ekki tókust įform öfundismanna og andstęšinga Króka-Refs į Gręnlandi um aš drepa hann. En hann flżši frį Gręnlandi. Hann steig sķšar til metorša ķ Danmörku og fékk nafniš Sigtryggur af Sveini tjśguskeggi Danakonungi. Sagan upplżsir svo aš Sigtryggur hafi dįiš śr sótt į Sušurgöngu og sé greftrašur ķ rķku munkaklaustri śt ķ Frakklandi. Afkomandi Steins Refssonar er ķ Króka-Refs sögu sagšur hafa veriš Absalon biskup, sį er stofnaši Kaupmannahöfn. Jį, trśi hver sem vill. Ķslendingar voru aušvitaš į bak viš allt, og einhvern daginn finna Fransarar bein Refs ķ einhverju klaustrinu og allt veršur sannaš meš DNA, gerš veršur heimildamynd ķ fjórum žįttum og  mynd eftir hauskśpunni sem lķtur žannig śt:

Króka Refur
Króka-Refur kemur aš rķku klaustri śt ķ Frakklandi

 

_rvaroddur_fundinn_i_reykjavik
Örvaroddur śr Reykjavķk

Hvaš upplżsa fornleifarnar

Gamanmįll til hlišar. Ef viš lķtum svo į fornleifarnar, sem eru įžreifanlegri en Ķslendingasögur og ašrar dęgurbókmenntir fyrri tķma , žį  hefur viš rannsóknir ķ Reykjavķk mešal annars fundist örvaroddurinn hér fyrir ofan, sem er tilvalinn til aš skjóta meš og drepa stór dżr eins og rostung. Hiš klofna blaš skar yfir fleir ęšar en ef menn voru aš stinga dżriš meš spjótum śr nįvķgi, sem gat veriš mjög hęttuleg ašferš. Ég hef bent į, aš örvaroddurinn sé af gerš sem žekkt er mešal Bjarma, Kvena og Samóješa ķ Asķu, en t.d. ekki ķ Skandinavķu. Mešal veišimanna sem sumir telja aš hafi sest aš ķ Reykjavķk, hafa žvķ mjög lķklega veriš hįlftröll (Samar/Lappar), fólk sem var stutt til hnésins śr nyrstu hérušum Noregs. Menn verša einnig aš įtta sig į žvķ aš žessir frumbyggjar Skandķnavķu bjuggu og athöfnušu sig miklu sunnar en žeir gera nś, allt sušur ķ Herjedalen, og įttu ķ miklu meiri samskiptum viš Noršmenn en žeir įttu sķšar.

Buen Addja 1920 Saminn Buen Addja įriš 1920

Vandamįliš viš tilgįtur manna um veišar į rostungi viš Ķslandsstrendur og bękistöšvar žeirra ķ og viš Reykjavķk er bara aš ekki hefur fundist mikiš af af rostungsbeinum ķ t.d. Reykjavķk eša til aš mynda viš rannsóknir Bjarna Einarssonar sušur ķ Vogi ķ Höfnum, žar sem hann telur sig hafa rannsakaš skįla veišimanna (sjį um žaš hér). Vogur er ekki fjarri Rosmhvalanesi, sem nś heitir Mišnes og sem hefur gefiš Mišnesheišinni nafn sitt. Viš vitum žvķ sama og ekkert um žessar meintu veišar į rostungi viš Ķsland, sem sumir halda aš hafi veriš stundašar viš landnįm Ķslands.

Lok rostungsveiša į Gręnlandi

Nżlega hefur žvķ veriš haldiš fram, aš er framboš į fķlabeini varš meira ķ Evrópu į 14 öld hafi efnahagur žeirra hruniš og žeir hafi ķ kjölfariš, vegna žess aš žeir gįtu ekki ašlagaš sig eins og skyldi, fariš frį Gręnlandi. Žessi kenning er reyndar ekki nż og var sett fram af Else Roesdahl fyrrv. prófessor ķ Mišaldafornleifafręši viš Hįskólann ķ Įrósi, en hśn gaf śt lķtiš hefti įriš 1995, sem hśn kallaši Hvalrostand, elfenben og norboerne i Grųnland, žar sem hśn kemur inn į žetta. Ég hafši žegar er ég var stśdent rętt žetta viš hana og sagt henni frį ķslenskum heimildum.

Ein žeirra segir frį strandi skips Gręnlandsiskups viš Ķsland įriš 1266, nįnar tiltekiš viš Hķtarnes į Mżrum. Sikip var drekkhlašiš rostungstönn. Rostungstennur merktar raušum rśnum, lķklegast bśmerkjum veišimanna eša bęja į Gręnlandi, voru ķ nokkur hundruš įr aš finnast į ströndinni. Viš vitum aš žessi tannaskip frį Gręnlandi sigldu meš varning sinn til Nišaróss og erkibiskup seldi tönnina įfram ķ Björgvin til flęmskra kaupmanna. Ķ heimildum var upplżst um veršiš: Fyrir 802 kg eša 520 tennur fengust eitt sinn 12 pund og 6 solidi og ķ öšru tilviki fékkst 6 solidi turonen.argenti, en žį er lķklega įtt viš žį myntir sem kallašar voru gros tounois, fyrir 668 kg, eša um 373 tennur. Sextķu įrum sķšar var hins vegar oršiš nóg framboš į fķlstönn, og žį hefur markašurinn fyrir gręnlenska rostungstönnina vęntanlega hruniš. Skömmu sķšar yfirgįfu menn Vestribyggš, en ķ Eystribyggš tóršu žeir fram į 15. öld.

Rostungar og Ķslendingar įriš 1521 

Žaš var žvķ ekki ašeins ķ Finnmörku, viš Rosmhvalsnes eša ķ Noršursetu aš menn gįtu fundiš fyrir žetta merka dżr. Meistari Albrecht Dürer teiknaši rostungshausinn efst ķ Nišurlandaför sinni įriš 1521. Hann gerši sér sérstaka ferš til Zeelands, žvķ žar var dautt dżr sem fangaš hafši veriš ķ Hollandshafi (Noršursjó). Žetta sama įr teiknaši hann einnig furšulegar en rķkar kerlingar frį Ķslandi, sjį hér, sem gįtu žakkaš auš sķnum verslun meš fisk. En žaš var verslun sem Gręnlendingar gįtu aldrei almennilega tekiš žįtt ķ žvķ žeir misstu skip sķn og geršust fįtękir mjög eftir hruniš į tannamarkašinum į 14. öld.  

Dürer reit į mynd sķna: "Das dosig thyr von dem Ich do das haubt contrefett hab, ist gefange worden in die niderländischen See und mas XII ellen lang brabendisch mit für füssen." Įlnamįliš var žį ekki žaš sama og į Englandi į tķmum Alfrešs mikla.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Vilhjįlmur Eyžórsson

Grein žķn um kvenfatatķskuna um 1500 er merkileg. M.a. vaknar sś spurning hvers vegna lošskinn hafa svo lķtiš veriš notuš hér, žótt landiš hafi alltaf veriš morandi ķ ref. Žaš er rétt aš tķskan er hverful, bęši ķ klęšaburši og hugsunarhętti, en kventķska er žó oft sérstęš stašbundin og ķhaldssöm, miklu fremur en karlklęšnašur. Žjóšbśningar kvenna hafa veriš langlķfir vķša ķ afkimum Evrópu, einnig hér ólķkt bśningi karlmanna.

Vilhjįlmur Eyžórsson, 9.2.2013 kl. 21:36

2 Smįmynd: FORNLEIFUR

Ég held aš lošskinn hafi veriš notuš į Ķslandi, eins og annars stašar žar sem kalt er. Refabelgir eru, aš žvķ mig minnir, nefndir ķ fornsögum okkar og sķšari heimildum og žeir voru einnig fluttir frį Gręnlandi til Ķslands og ķ miklum męli til Noregs, žašan sem skinnin (hvķt) voru seld til Nišurlanda og Žżskalands. Betra skinn fékkst lengi vel į žann markaš frį Eystrasaltslöndunum nyršri. Ķslendingar seldu žó einnig eigin skinn til Hollendinga. Žeim var sjįlfum örugglega nógu heitt ķ vašmįlinu og öšrum ullarflķkum.

Taktu eftir loškantinum į hempu/kįpu hefšarfrśarinnar frį Ķslandi.

Žjóšbśningar eru fyrir bęri sem ķ raun verša ekki til fyrr en ķ lok 18. aldar. Įšur töldu menn sig žó geta bent į įkvešna siši ķ klęšaburši įkvešinna žjóša, en reglur um žjóšbśning var fyrst fariš aš velta fyrir sér ķ upplżsingunni og svo komst hinn nasjónalķstķski žjóšbśningur į skriš rómantismanum.

Alveg sama hvaš bjįtaši į į Ķslandi į 18. og 19. öld, hvaša haršindi og óįran gekk yfir žjóšina, žį voru menn eins og Siguršur mįlari og ég held Eggert Ólafsson aš velta fyrir sér gerš žjóšbśninga fyrir konur. Žaš hvķldi greinilega Karl Lagerfeld ķ mörgum karlpeningnum į Ķslandi. Jón Steffensens lęknir og beinasérfręšingur sagši oft skrifaši aš hauskśpan į mörgum Ķslenskum karlinum vęri eins og į "kellingu". Žaš skżrir kannski sumt aš žessu...

Bśningar karla gleymdust vissulega, žvķ dżrasta djįsniš og "eigan" er nś ķ mörgum menningarheimum (ekki bara Ķslam), konan, žetta vinnudżr og žessi yndislega undaneldismaskķna, sem žar aš auki getur veriš fjandi góš til aš skipuleggja og stżra, ef hśn er žį ekki öllum tķmum aš berjast viš önnur kvendżr. Karlar į fyrri tķmum voru žó ekki ósmeykir viš aš ganga ķ lošklęšum, meš lošhetti og annan skinn og feldklęšnaš sem gerši žį stęrri og veglegri svo žeir gegnu ķ augun į kvendżrinu.

Mig hefur alltaf langaš ķ lošfrakka mikinn, en mašur yrši lķklega stimplašur sem hommi eša kapķtalisti kęmi mašur ķ einum slķkum. Ķ Verkamanninum įriš 1950 var kapķtalista lżst į žennan hįtt: "spurši feitur mašur, sem klęddur var ķ lošfeldśr bjórskinnum"ķ gamansögu eftir Valentin Katajeff. Nasistar teiknušu oft gyšinga ķ skopmyndum sem feita menn ķ lošfrökkum sem voru aš lokka til sķn börn meš gotti śr poka.

FORNLEIFUR, 10.2.2013 kl. 07:22

3 Smįmynd: FORNLEIFUR

Ég er ekki svo viss um aš kventķskan hafi veriš meira stašbundinn og ķhaldssöm en karlatķskan. Į Ķslandi uršu til stašlar fyrir klęšnaš kvenna, mešan aš karlar tóku frekar til sķn strauma frį Evrópu. Annars minnir mig aš Ęsa Sigurjónsdóttir hafi velt žessum hlutum fyrir sér. Ég man bara ekki hvar.

FORNLEIFUR, 10.2.2013 kl. 07:29

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband