Sígaunarnir á Seyđisfirđi

Juli---BB-2-177

Áriđ 2017 birti Ţjóđminjasafniđ á heimasíđu sinni  bráđskemmtilega ljósmynd frá 1912, sem Björn Björnsson (1889-1977) tók. Björn var ungur verslunarmađur á Seyđisfirđi sem kynntist ljósmyndun áriđ 1911.

Myndin var kynnt til sögunnar međ titlinum Sígaunatjöldum tjaldađ á Seyđisfirđi (sjá nánar hér). Reyndar sjást líka ţeir sem tjölduđu tjöldunum, sígaunarnir sem viđ i dag köllum frekar Roma eđa Rómafólk

Ţjóđminjasafniđ upplýsti, ađ engar ritheimildir vćru til um komu sígaunanna til Íslands áriđ 1912. Ţađ er reyndar ekki alveg rétt. Heimildir um ferđir fjölskyldunnar á myndinni til Íslands eru til í Danmörku.

Á ţetta benti frćđimađur viđ Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, Sofiya Zahova, sem ég nefndi hér um daginn (sjá greinina hér á undan).

Zahova krifađi stutta grein um fjölskylduna Dimitri, Demetri eđa einnig Demeter, sem kom til Íslands í afmćlisriti til heiđurs Auđi Hauksdóttur (sjá heimildaskrá neđst), en  Sofiya rannsakađi ekki heimildir í Danmörku.

Ég hafđi hafđi nýveriđ samband viđ ţjóđfrćđinginn Ditte Goldschmidt, sem er hálfsystir mannfrćđings Karen Lisa Salamon, sem ég ţekki. Ditte Goldschmidt hefur skriađ mjög áhugaverđa  bók um bréfaskriftir Roma-fjölskyldna í Danmörku fyrir síđara heimsstríđ. Fjalla bókin ađ miklu leyti um ţá fjölskyldu ţá sem kom til Íslands. Bókin heitir Udenfor: En rejsende romafamilie. Forlaget Vinduet, Křbenhavn 2006.

Bók Ditte Goldschmidt er hafsjór af fróđleik um fyrstu Kalderash sígaunanna (sígaunar sem fyrst og fremst höfđust viđ í aldarađir í Balkan-löndunum, áđur en ţeir fóru ađ fćra sig um set á 19. öld), sem komu til Danmörku og ţá miklu fordóma sem ţeim mćtti í Danmörku. 

Bókin byggir ađ stórum hluta á safni kennarans og frćđimannsins Johan Miskow (1862 -1937)sem tók ástfóstri viđ ţetta utangarđsfólk sem landar hans fjölargir hötuđust út af fordómum og hefđ, frekar en ţekkingu á einstaklingunum.

Danir settu lög til höfuđs sígaunum áriđ 1875 (sem var hluti af Lov om Tilsynet med Fremmede og Rejsende) sem setti blátt bann viđ ađ "tatarar" og ađrir útlendingar, sem stunduđu vinnu án fastrar búsetu, fengju leyfi til koma til eđa dvelja í Danmörku.

Dimitre i Rold 2

Ruva og Babi Demitri og barn ţeirra í Rold-skógi áriđ ca. 1910. Aalborg Stadsarkiv, B41481.

Fjölskyldan Demetri kom frá Íslandi áriđ 1911

Voriđ 1911 kom sígaunafjölskyldan Demitri frá Íslandi til Danmörku. Á Íslandi er sagt ađ hún hafi selt og keypt hross. Reyndar hafđi fjölskyldan ekki ókunn í Danmörku, ţví henni var vísađ úr landi áriđ 1909, er hún hélt sig viđ bćinn Randers á Austur-Jótlandi.

Voriđ 1911, ţegar Demitris koma frá Íslandi halda ţau sig á markađssvćđinu Halvrimmen nćrri Brovst á Norđur-Jótlandi ţar sem hún seldi hesta frá Íslandi. Ţar kynnist hinn mjög fordómalausi Johann Miskow fjölskyldunni og brá sér í för međ ţeim í 14 daga til ađ kynnast lífi ţeirra (í stađ ţess ađ stýrast af orđrómi).

Fjölskyldan sest ađ í bćnum Aabybro og kaupir sér hús sem kostađi 2050 kr. og borgar 750 kr. í fyrstu greiđslu.

Um haustiđ 1911 er fjölskyldan aftur á faraldsfćti samkvćmt Miskow og heldur til Íslands og hefur ţar vetursetu, ef rétt er ađ ljósmyndin af ţeim á Íslandi sé frá 1912, líkt og haldiđ er fram. Demitri fjölskyldan hafđi greinlega áhuga á íslensku hrossunum. En önnur ástćđa var ţó líklegri fyrir ţví ađ ţau hörfuđu úr landi, og sú var ađ dönsk yfirvöld hófu strax ađ reyna ađ koma fjölskyldunni úr landi. 

Til er bréf til Friđriks 8. Danakonungs, dags. 17/11 1911, sem Rebekka Demeter undirritar og sem Johan Miskow, hjálparhella fjölskyldunnar hefur vafalaust hjálpađ henni ađ rita.

Rebekka var eins konar ćttmóđir fjölskyldunnar, en mađur hennar andađist í Randers áriđ 1909.  ún hefur hugsanlega dvaldist í húsinu í Aabybro veturinn 1911-12, međan ađ ađrir fjölskyldumeđlimir fóru til Íslands.

Screenshot 2021-09-24 at 18-25-57 arkiv dk Lćrer Miskow sammen med sigřjnere i Aabybro 2

Mynd tekin 1911 eđa 1912 i Aabybro. Frá vinstri: Ruva Demetri, systir hans Sofi, og bróđir Wenzel (sitjandi á jörđinni), Rebekka sú međ pípuna, móđir ţeirra systkina, Bersiko bróđir Ruva  og Margunna kona hans. Dansk Folkemindesamling, bnr 3863, Safn Johans Miskows;  Nationalmuseet neg. 88669.

Bréfiđ er hér í ţýđingu minni:

Til Hans Hátignar

Friđriks hins áttunda, konungs.

Undirrituđ, Rebekka Demeter f. Edes, leyfir sér hér međ ađ biđja Hans Hátign um geta haldiđ áfram ađ búa hér í landinu, ţar sem viđ höfum nú í vetrarbyrjun fengiđ skipun um brottflutning frá eign okkar, og viđ skiljum ekki ástćđuna - Ég hef nú, fyrir utan nokkurra ára hléa, ferđast hingađ á hestamarkađi í 22 ár. Eiginmađur minn var hrossakaupmađur, og er hann andađist fyrir tveimur árum síđan, var hann borinn til grafar í Randers hef ég haldiđ áfram hestakaupum ásamt uppeldissyni og börnum mínum, en fjögur ţeirra eru fćdd hér í landi. Ég hef fest kaup á eign í Aabybro, ţar sem tekiđ hefur veriđ á móti okkur og allir íbúarnir hafa undirritađ sig međ heimilisfangi okkur til stuđnings. Ég sé mér fćrt ađ greiđa skatta og synir mínir munu međ tímanum verđa hermenn. -

Ég er á engan hátt sígaunakona. Fađir minn var Magyari [ungverji] og hét Edes og ég er fćdd í Ungaverjalandi - - Ég hef aldregi ferđast međ sígaunalest og óska ađeins eftir ţví ađ búa áfram í nćđi međ börnum mínum ţar sem viđ erum nú, ţví hér er gott ađ vera. Ég er undir yđar vernd sett.

Yđar auđmjúk,

Rebekka Demeter

Aabybro ţ. 17/11 - 1911

Rebekka

Rebekka med pípu í munninum

Allt kom fyrir ekkert. Fjölskyldan Demetri var flćmd úr landi áriđ 1913. Eitt dagblađ skrifađi m.a.

"... Rćningjaflokkurinn hefur veriđ sendur úr landinu, og ţađ ríkir aftur ró. Í Aaby hefur ekki sést neitt til sígaunanna í langan tíma, - ekki gátu ţau dvaliđ lengi í húsi sínu, og ţađ ađ halda ţví hreinu og huggulegu lá langt handan sjóndeildarhrings ţeirra. Fólkiđ í Aaby, meira ađ segja ţeir sem á sínum tíma undirrituđu beiđni um ađ veita rćningjaflokknum leyfi til ađ búa, munu vart finna fyrir sárum missi; ţetta var fólk sem átti ekki viđ hér í landi og sem aldrei yrđi eins og ađrir.

Já, ţungur var dómur Danans. En slíka Dani eigum viđ enn í vandrćđum međ. Hatriđ drífur allar ţeirra gerđir. Sams konar hatur sér mađur hjá gyđingahöturum og múslímahöturum. 

Fjölskyldan hrökklađist til Svíţjóđar og varđ loks ađ selja húsiđ sitt Johanni Miskow. Eftir ţann tíma er hćgt ađ fylgjast međ fjölskyldunni í Svíţjóđ í bréfaskrifum hennar viđ Miskow. sem i dag eru varđveitt í safni hans í Dansk Folkemindesamling í Konunglegu Bókhlöđunni í Kaupmannahöfn. Bréfin spanna tímabiliđ 1913-1937. Ég mun glugga betur í ţau síđar í mánuđinum.

Íslandsfararnir

Pike Ward photo 2

Mynd Björns Björnssonar af sígaunum viđ tjald sitt á Seyđisfirđi sýnir nokkra fjölskyldumeđlimi Demeter/Demetri fjölskyldunnar: karlmann, ţrjár konur og tvćr ungar stúlkur. 

Af myndinni efst og annarri ljósmynd (her fyrir framan; myndina sendi mér Sofiya Zahova), sem vafalítiđ er einnig tekin af Birni Björnssyni, og sem kemur úr safni breska kauphéđinsins Pike Ward, má ćtla ađ mjög sennilegt sér, ađ karlinn á myndunum sé Ruva Demeter.

IMG_2570 b (2) Ruva var á ţeim árum kvćntur Babi. Systkini Ruva var eldri bróđir hans Bersiko, svo yngri brćđur tveir, Johan og Wenzel, og systurnar Sofi og Rosa.

Ef menn vilja frćđast um afar flókna ćttfrćđi Demeter fjölskyldunnar og Toikon (Taikon) fjölskyldunnar, sem voru meira eđa minna skyldar, skal bent á hina góđu bók Ditte Goldschmidt og rannsóknir sćnska ţjóđfrćđingsins Tillhagens (sjá heimildalista neđst).

Afkomendur og ćttingjar fjölskyldannar, sem kom til Íslands í tvígang í byrjun 20. aldar, búa í dag í Svíţjóđ og víđar, t.d. í Frakklandi og á Spáni. Svíar reyndust, eins og oft áđur, lifa meira eftir bođorđunum tíu en nágrannarnir á flatneskunni, og sumir gera ţađ jafnvel enn.

Ţakkir

Kćrar ţakkir til Sofiyu Zahovu og Ditte Goldschmidt.

Heimildir

Goldschmidt, Ditte. Udenfor: En rejsende romafamilie. Forlaget Vinduet, Křbenhavn 2006.

Idem, Breve fra romaer i Skandinavien fřr 2. verdenskrig. Journalen, Lokal og kulturhistorisk tidsskrift Nr. 3, december 2006, 11-16. [Ritiđ Journalen er gefiđ út af Dansk Lokalhistorik Forening].

Tillhagen, C. -H.: "Gypsy Clans in Sweden", Journal of the Gypsy Lore Society, Third Series, Vol. XXVIII 1949 og Vol XXXIX 1950.

Zahova, Sofiya: The first records of Roma visiting Iceland. Í Magnússon Gísli (Ritstj.): Til Auđar: Afmćlisrit til Auđar Hauksdóttur. Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur i erlendum tungumálum, Háskóla Íslands 2020, s. 72-84.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband