Ísland vex alltaf í augum Íslendinga

Untitled-TrueColor-01

Stundum ţarf ađ snúa sjónaukum Íslendinga alveg viđ til ađ fá sćmilega raunhćfa mynd af íslenskri atburđarrás, og á ţann hátt minnka ţćr hćđir og ofurstćrđ sem skođanir, umrćđa og mat nćr oft á Íslandi - og ţađ ósjaldan vegna ţjóđernisrembu, naflaskođunar og minnimáttarkenndar hjá stórum hluta landsmanna. 

Ég talađi einu sinni viđ hollenska konu prófessors á Bretlandseyjum, sem stundađi norrćn frćđi. Hún kvartađi viđ mig ađ fyrra bragđi yfir Íslendingum sem henni fannst ekki getađ talađ um neitt annađ en sjálfa sig. Hún gladdist ţegar ég sagđist vera á sömu skođun og hún. Henni hafđi einu sinni veriđ bođiđ í veislu Íslenska sendiráđinu, eđa voru ţađ snittur og hanastél. Ţađ var henni "óţolandi", ţví Íslendingarnir vildu um ekkert annađ tala en Ísland og Íslendinga. Ţađ hvarflađi ađ henni ađ ţetta gćti veriđ vegna ţess ađ Íslendingar vćru ekki enn nógu miklir heimsborgarar, en svo uppgötvađi hún loks ađ meiniđ var eintóm sjálfsánćgja.

Eru Íslendingar ekki enn orđnir sjálfstćtt fólk?

Undarleg rimma fer nú fram í Morgunblađinu milli Björns Bjarnasonar og Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur. Síđast svarađi Björn á bloggi sínu (sjá hér). En bćđi gćtu ţau grćtt töluvert á ţví ađ fá sérkennslu í heimildarýni.

Rimma ţessi, sem nú fjallar orđiđ um smáatriđi í bók Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur - inn heilaga Halldór Laxness - er erkigott dćmi um ţann ţjóđarsjúkdóm Íslendinga, ţegar ţeir sjá sjálfa sig í miđri hringiđu heimsstjórnmálanna, viđ borđ heimsfrćgra manna, og jafnvel sleikjandi sig upp viđ prófessora á kennarastofu í Oxford hér um áriđ. Annađ orđ yfir ţetta er veruleikafirring. Menn hringsóluđu og bökuđu pönnukökur til ađ komast í Öryggisráđ SŢ og heimsóttu eitt sumar morđingjann Assad á Sýrlandi í ţeim tilgangi. Ćđiđ er ekki enn fariđ af mönnum, ţví sá sem nú situr í hásćti utanríkisráđuneytisins ćtlar víst ađ leika sama leikinn og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem ćtlađi sér ađ leysa allar deilur fyrir botni Miđjarđarhafs og koma ţannig á heimsfriđi.

Eiginnöfnin Björk og jafnvel Vigdís, svo og hugtakiđ Saga eru í raun einu íslensku orđin sem menn láta sig varđa úti heimi. Sumir klćmast ţó á Eyjafjallajoke-l.

Allir ađrir en Björk og Vigdís eru einungis "heimsfrćgir" á Íslandi og Höfđi-house er timburkofi í jađri iđnađarhverfis, nema í höfđi Íslendinga. Ţar breyttist heimssagan, ef dćma má út frá skođun sumra Íslendinga. Höfđi var ţó aldrei annađ en sviđsmynd heimssögunnar og ađ litlu leyti: Ţetta var bara hús ţar sem áfangafundur var haldinn í roki og rigningu. En á Ísland varđ hvíta húsiđ ađ höll friđar. Hvergi nema á Íslandi leikur ţetta hús annađ eins hlutverk.

Svo, now it´s Laxness again.

laxness desk

Vissulega var Laxness mikill rithöfundur. Hann hlaut fjandakorniđ Nóbelsverđlaunin.

En ţar fyrir utan er ţekking umheimsins á ţessum manni afar takmörkuđ. Drćm sala á bók Halldórs Guđmundssonar um Laxness í Danmörku sýnir ţađ á vissan hátt. 800 bls. dođrantur um íslenskt skáld á 20. öld verđur aldrei metsölubók í landi ţar sem sumt fólk er enn ólćst og einkum á eigin sögu.

Já, rimma Björns og Ólínu er harla hjákátleg:

Ólína hefur skrifar og gefiđ út ritgerđ sem ber hinn mikla titil Spegill fyrir Skuggabaldur: Atvinnubann og misbeiting valds. Ţótt Ólína fari ansi víđa í bók sinni, en mest úr einu í annađ, ţannig ađ oft úr verđi margar hálfkveđnar vísur, er bókin fyrst og fremst pólitísk ádeila frekar en heimildarit, ţó ađ í henni sé ađ finna heimildaskrá.

Ádeila á Sjálfstćđisflokkinn, sem og ađra fyrirgreiđsluflokka, eiga vitaskuld fullan rétt á sér. Pólitík á Íslandi var lengi ţví marki brennd ađ hún var á öllum sviđum hreinrćktuđ sveitastjórnarpólitík, og var pólitík Sjálfstćđisflokksins engin undantekning á ţví allt fram á 9. áratug 20. aldar, ţar sem flokkurinn var allra flokka lengst viđ völd og gat komiđ sínum fyrir og otađ sínum tota, sem er hins vegar afar forn íslenskur siđur ţeirra sem völdin hafa.

Viđ getum fárast yfir ţví í dag, nú ţegar viđ erum orđin svo góđ og siđmenntuđ, en mađur ţarf ađ vera sćmilega söguljós til ađ gera sér ekki grein fyrir ţví ađ ađrir flokkar stunduđu einnig sama leik og Íhaldiđ. Reyndar var ţađ Sjálfstćđisflokkurinn sem braut út af venju og fór á tímabili ađ ráđa alls kyns villinga međ hćttulegar stjórnmálaskođanir í stöđur, ţó ţeir vćru langt frá ţví ađ vera verkfćri flokksins og ţađan ađ síđur starfi sínu vaxnir.

En ţegar Ólína svissar yfir Laxnessológíu í kveri sínu verđa menn ađ fara ađ vara sig. Ólína tínir til tilgátuna um ađ Laxness hafi veriđ settur á kaldan klaka af bókaforlaginu sem gefiđ hafđi út bók hans Sjálfstćtt Fólk í Bandaríkjunum; og á Bjarni Ben ađ hafa stađiđ á bak viđ ađ Atómstöđin kćmi ekki út. Ţess vegna er Björn Bjarnason vćntanlega kominn á vaktina - til ađ vernda heiđur pabba síns, en einnig til ađ leiđrétta leiđar villur hjá Ólínu.

Ólína dregur fram tvö bréf sem áđur hafa veriđ nefnd af Ingu Dóru Björnsdóttur og af Halldóri Guđmundssyni. Bréfin sýna áhuga Bjarna Bens á ţví ađ fá upplýsingar um dollaratekjur Laxness af bókinni til ađ sýna Íslendingum ađ ţetta sósíalíska skáld stingi undan skatti.

Inga Dóra Björnsdóttir kemst ađ ţeirri makalausu niđurstöđu, ađ bréf Bjarna og ađgerđir stjórnvalda í BNA hafi valdiđ ţví ađ FBI setti pressu á Alfred A. Knopf forlagiđ í New York, ţannig ađ ţađ ákvađ ekki ađ birta Atómstöđina í kjölfariđ á "metsölubókinni" Independent People. Samkvćmt ţessari Gróusagnfrćđi, sem stenst ekki skođun, átti J. Edgar Hoover ađ hafa ţrýst á forlagiđ til ţess ađ úthýsa Laxness og ţađ vegna stjórnmálaskođana hans.

Í danskri útgáfu Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, ţar sem ég gegndi ţví merka hlutverki ađ fá hugmynd ađ hönnum kápu bókarinn (sjá hér) og sjá um lista yfir ritverk Laxness, kemur greinilega fram, ađ haft var samband viđ J. Edgar Hoover.

Ţar sem ég á ekki íslenska gerđ Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, leyfi ég mér ađ hafa eftir honum á dönsku, ţađ sem hann skrifar um bréfaskrifin ţar sem Bjarni Ben vildi međ hjálp Trimble sendiherra BNA á Íslandi fá upplýsingar um dollarareikninga Laxness í utanríkisráđuneytinu í Washington, svo hćgt vćri ađ vćna stuđningsmann íslenskra sósíalista um grćđgi og skattsvik. Halldór Guđmundsson ritar:

Trimbles overordnede i Washington reagerede med forsigtighed pĺ hans iver, men udenrigsministeriet sendte dog hans anmodning videre til FBI, og i september 1947 skrev dens chef, J. Edgar Hoover, til sine medarbejdere i New York, om man ikke diskret kunne undersřge Knops betalinger til Laxness. Det blev ikke til noget, men State Department skrev til skattemyndighederne om efterĺret, og de blev bedt om at undersřge Alfred Knopfs indbetalinger. I november var Trimble blevet temmelig utĺlmodig, og han skrev i et telegram til USA, at det hastede for den islandske udenrigsminister at fĺ oplysningerne "i lyset af de intensiverede angreb, som Laxness retter mod regeringen for dens USA-venlige kurs og pĺ grund af den mulighed, at det formentlig er Laxness som finansierer Den Patriotiske Forening [skýring Fornleifs: Ţjóđvarnarfélagiđ], som atter har pĺbegyndt sin virksomhed." Men han fik det svar, at der ikke var blevet overfřrt penge fra Knopf til Laxness i 1946, at man man mĺtte vente et helt ĺr, fřr der forelĺ en opgřrelse for 1947, og at der ikke ville blive gjort mere ved sagen forelřbig. Derved blev undersřgelsen forelřbig lagt pĺ hylden.

Síđar, eđa í mars 1948 komst William Trimble loks í upplýsingar hjá skattayfirvöldum Vestanhafs sem sýndu ađ Laxness hefđi fengiđ greiđslu frá Knopf, 24.000 dali, en einnig kom greinilega í ljós ađ 21.000 dalir af ţeirri greiđslu vćru enn inni á reikningi Laxness í banka á Manhattan. Laxness hafđi ţví ekki borgađ fyrir kommúnistaáróđur međ fjármagni fyrir útgáfu Sjálfstćđs fólks í Bandaríkjunum eins og Sjálfstćđismenn ímynduđu sér. Og ţetta var vel fyrir daga ásakana um Rússagull.

Laxness greiddi líka skatt

Í maí 1946 sendi bandaríska utanríkisráđuneytiđ William Trimble aftur afar neikvćđar fréttir. Laxness, eđa útgáfufyrirtćki hans, höfđu greinilega greitt alla nauđsynlega skatta í BNA af tekjum hans. En skatturinn ţarf ekki ađ hafa veriđ nema smáupphćđ miđa viđ prósentustig skatta á Íslandi í dag og ţá.

17_-_Bjarni_r__ir_vi__Eisenhower_yfirhersh_f_ingja_NATO__ri__1951_-_Lj_smyndari_P_tur_Thomsen_-_Einkaskjalasafn_Bjarna_BenediktssonarBjarni Benediktsson međ Eisenhower sem staldrađi viđ á Íslandi veturinn 1951. Danskur sendiherra, samtímamađur hans, bar honum afar illa söguna og taldi manninn treggáfađan afturhaldssegg, en ađrir eins og amma mín, sem var međ honum í barnaskóla, ţar sem menntun flestra kvenna stöđvađist á ţeim tíma, töldu hann til dýrlinga, ţví hann var svo "gáfađur" og "rétti alltaf upp báđar hendur" ţegar kennarinn spurđi um eitthvađ. Hvernig hann fékk ţá flugu í hausinn, ađ Laxness borgađi fyrir starfsemi sósíalista á Íslandi, verđur seint svarađ - en ţađ lýsir ekki gáfulegri rökhugsun.

Herferđ Bjarna Ben og vina hans misheppnađist algjörlega. Stćrđ, frćgđ og eđli skáldsins hafđi vaxiđ ţessum mönnum mjög svo í augum.

Og ţegar allt kom til alls var Laxness heldur aldrei strangur hugsjónamađur. Hann vildi eins og allir njóta ţeirra ávaxta sem hann hafđi rćktađ međ vinnu sinni og list. Viđ sjáum t.d. á ferđalagi hans til Berlínar áriđ 1936, ađ hann fór ţá ferđ fyrst og fremst til ađ bjarga tekjum sínum, ekki vegna ţess ađ banna ćtti bćkur hans vegna meint illmćlis hans um Ţýskaland eins og haldiđ hefur veriđ fram síđar og af Laxness sjálfum. Laxness átti í erfiđleikum ađ fá tekjur sínar frá Ţýskalandi, ţví fyrirtćkiđ, sem gaf verk hans út. hafđi ađ mestu veriđ í eigu gyđinga, og á ţau hafđi veriđ sett höft (sjá hér). Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni má segja til hróss, ađ hann kom ţeim ferđaupplýsingum ađ í einni af bókum sínu um Laxness (eftir ađ hafa séđ upplýsingarnar á fyrrnefndu bloggi mínu. Hins vegar hafđi Halldór Guđmundsson ekki upp á ţví, og er hann međ afar furđulega og óundirbyggđa skýringu á samningum Laxness viđ dönsk og ţýsk útgáfufyrirtćki.

knopf

 

Merki Alfred A. Knopf útgáfunnar.

Ólína Ţorvarđardóttir notar einstaklega ógagnrýnin skrif dr. Ingu Dóru Björnsdóttur í Kaliforníu, sem heldur ţví fram ađ Independent People í útgáfu Forlagsins Alfred A. Knopf hafi veriđ metsölubók og ađ viđleitni Bjarna Ben hafi veriđ ađ sýna ađ skáldiđ borgađi fyrir "kommúnistaáróđur" á Íslandi úr eign vasa og ađ hann hafi sannfćrt J. Edgar Hoovers um ađ koma í vef fyrir ađ hafi Atómstöđin kćmi út hjá Alfred A. Knopf í BNA . 

Höfum ţađ sem réttara reynist: Bókin Independent People, ţýđingin á Sjálfstćđu Fólki, var valin Book of the Month Club sem var bókaklúbbur sem var stofnađur af auglýsingafyrirtćki. Bćkur mánađarins hjá Book of the Month Club voru valdar mánađarlega af frekar fámennu dómarapaneli. Bókin var talin líkleg til sölu, en ţađ var mat dómaranna en ekki kaupenda. Bókin Independent People í bandarískri útgáfunni frá 1946 var ţví aldrei metsölubók. Harla léleg sagnfrćđi hjá Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur.

Bréfaskrif Bjarna Bens, sem leitađi eftir upplýsingum um auđćfi Laxness sem hann taldi öll fara í "kommúnistaáróđur", voru ađeins rotinboruleg afskipti íslensk stjórnmálamanns, sem ofmetnast hafđi í stöđu sinni. En ţau ollu ţví ekki ađ Alfred L. Knopf var neyddur til ţess ađ gefa ekki út Atómstöđina, líkt og Ólína apar upp eftir Ingu Dóru Björnsdóttur. Sjálfstćtt fólk var einfaldlega aldrei metsölubók í Bandaríkjunum. Íslenska skáldiđ hafđi vaxiđ í augum manna. Hann borgađi fyrir stjórmálaáróđur af tekjum sínum og menn töldu greinilega lengi ađ sú ásökun tengdist ţví ađ menn reyndu ađ koma í veg fyrir útgáfu bóka hans.

En vitleysan fćr svo vćngi eins og má sjá hér.

new-knopf

Blanche og Alfred Knopf. Kannski líkađi henni ekki stíll Laxness og kom ţannig í veg fyrir ađ Atómstöđin yrđi gefin út. Engin heimild er til fyrir ţví ađ J. Edgar Hoover hafi beitt ţrýstingi á Knopf-hjónin.

Ţess ber einnig ađ geta, ađ allsráđandi útgáfudómari A.L. Knopf var kona hans, Blanche (fćdd Wolf). Hún bar betra skynbragđ á bókmenntir en Alfred. Alfred hafđi fyrst og fremst peningavit. Vitađ er ađ FBI reyndi ađ hafa afskipti af bókavali Blanche Knopf, en oftast kom ţađ fyrir ekki. Hún andađist áriđ 1966. Ţegar eiginmađurinn andađist á 9. áratug síđustu aldar, voru afskipti FBI borin undir son ţeirra Alfred Knopf jr.

Ţegar Knopf jr. heyrđi ađ FBI og illfygliđ og gyđingahatarinn Hoover hefđi haldiđ skrá  um fyrirtćki foreldra sinna, og haft ţađ undir eftirliti, sagđi hann ţetta um föđur sinn:

"He was the quintessential capitalist, but he published anybody he thought was worth publishing. He paid no attention to what their politics were."(heimild)

Má vera ađ slíkt sé erfitt ađ skilja í landi ţar sem klíkuskapur og ćtterni hefur lengi veriđ ţađ mikilvćgasta til ađ rísa til metorđa. Vera kann ađ vegna ţessa klíkusamfélags hafi Björk, Vigdís og Saga veriđ ţađ eina sem komst á spjöld sögunnar í raun, jú og ef til vill hann Snorri "norski". Og ţess ber ađ geta ađ Laxness er ekki nefndur á nafn í Knopf-skrá Hoovers. Heimurinn er nefnilega stór og Íslendingar fyrst og fremst merkilegastir heima hjá sjálfum sér.

Íslendingar eru samt ágćtasta ţjóđ og upp til hópa gott fólk, en misjafn sauđur er oft í sömu hjörđ, eins og alls stađar á byggđu bóli.

800px-Director_Hoover_1940_Office

Mér finnst persónulega mjög lítill munur á ţví fasíska Loyality check sem J. Edgar Hoover beitti gegn ţeim sem grunađir voru um kommúnisma eđa fyrir ađ vera "andstćđingar ríkisins"; Einnig á ţeirri áráttu Íslendinga ađ setja menn á pólitískan bás og byggja ţađ ađeins á einhverju óundirbyggđu kjaftćđi í ţorpi á hjara veraldar. John Edgar Hoover hefđi líklega orđiđ góđur og gegn Íslendingur í framvarđarsveit sama hvađa flokks sem vćri viđ stjórnvölin.

Ţjónslund sumra manna er hafin yfir hugsjónir. Kjölturakkaeđliđ er ţví miđur bara sumu fólki í blóđ boriđ.

sigurdur_thorarinsson

Sjálfstćđisflokkurinn kom vitaskuld einnig upp kerfi um tíma, sem satt best ađ segja líktist mest stjórnkerfi í Austur-Evrópuríkjum, sem ţeir hrćddust sjálfir einna mest fyrir utan allar veislurnar sem ţeir sóttu í rússneska sendiráđinu.

Flokkurinn, eđa lögregluyfirvöld á stjórnartímabili flokksins, lögđust svo lágt ađ láta rannsaka íslenska menntamenn í erlendum löndum. T.d. höfđu einhverjir í "íslensku leyniţjónustunni" sem suma menn hefur svo sem dreymt um endurreisn á síđari árum, samband viđ Säpo í Svíţjóđ. Bađ  eitthvert yfirvald á Íslandi sćnsku leyniţjónustuna um ađ fylgjast međ Íslendingum - t.d. stjórnmálalega algjörlega meinlausum manni eins og Sigurđi Ţórarinssyni. Meira um ţađ fyrir jólin. Og já ţađ tókst ekki ađ brenna allt í ruslatunnu eins ţeirra lítilmenna sem stunduđu ţá ţjónustu ađ njósna um landsmenn sína fyrir valdamenn. Sagan af rannsókninni á Sigurđi er ekki međ í ágćtri bók Guđna forseta, Óvinir Ríkisins, en hefđi sćmt sér vel í henni; svo lesendur Fornleifs geta fariđ ađ hlakka til jólanna. Ţau verđa vafalaust rauđ í ár.

Kalda stríđiđ var mjög sjúkt tímabil og ţví verđur ekki neitađ af sagnfrćđingum Sjálfstćđisflokksins, ađ saga flokksins var ekki fögur á ţeim tíma. Björn Bjarnason verđur ađ kyngja ţví - nema ađ hann hafi eitthvađ ađ fela.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband