Besti díll Íslendinga fyrr og síđar

Lehmann & Thors c Fornleifur copyright

Áriđ 2007 kom út öndvegisverkiđ Silfur Hafsins - Gull Íslands í ţremur stórum bindum og međal margra höfunda ţess var enginn annar en núverandi forseti Íslands hr. Guđni Th. Jóhannesson.

Verkiđ var m.a. kynnt og selt međ ţessum orđum: „Síldin hefur snert líf nćr allra Íslendinga á liđnum öldum, međ einum eđa öđrum hćtti, ţess vegna kemur saga síldarinnar okkur öllum viđ“.

Ţetta er vitaskuld hverju orđi sannara, og auđurinn sem fylgdi síldinni var hlutfallslega mestur miđađ viđ önnur auđćfi sem staldrađ hafa viđ á Íslandi, eđa úr öđru arđbćru framtaki en  fiskveiđum og útgerđ. Síldin var ţađ sem menn auđguđust mest á í ţau nćr 1150 ár sem ţeir hafa ţraukađ á ţessari merkilegu eyju okkar. 

Hitt er svo annađ mál ađ fćstir Íslendingar eru miklir síldarunnendur og matreiđa hana helst međ ţví ađ drekkja henni í sykurleđju og ediki.

Thor Thors seldi alla íslensku síldina áriđ 1944 - 250.000 dalir urđu ađ 962.500 dölum

Besta síldarsala Íslendinga fyrr eđa síđar er ţó nokkuđ frábrugđinn hefđbundnu síldasöluferli eins og viđ ţekkjum ţađ best frá síldarárunum fyrir stríđ, eđa síđar ţegar síldin kom aftur eftir 1955 eftir stutta, ca. 10 ára fjarvist.

Sú sala kom til ţökk sé viđskiptakunnáttu og útsjónarsemi eins merkasta sonar Thors Jensens athafnamanns. Eftir ađ Ísland lýsti yfir sjálfstćđi sínu áriđ 1944 var Thor Thors rćđismađur í New York útnefndur sendiherra Íslands í Washington. Síldarsalan hófst í raun, ţegar hann sem sendiherra greiddi 250.000 Bandaríkjadali til UNRRA sem var hjálparstofnun Sameinuđu Ţjóđanna sem var ćtlađ ađ ađstođa stríđshrjáđa eftir síđari heimsstyrjöld.

Ađkomu Thor Thors ađ ţessari frábćru síldarsölu er ţví miđur ekki ađ finna stakt orđ um í bókinni Silfur Hafsins og sćtir ţađ furđu í ljósi ţess ađ íslensk dagblöđ greindu ţó nokkuđ frá sölunni (sjá heimildir neđst).

Í stórverkinu Silfur Hafsins segir svo á bls. 22 í 2. bindi frá síldarsölunni áriđ 1944: 

„Áriđ 1944 flutti Síldarútvegsnefnd enga síld út en samlag saltenda sem hafđi ráđiđ 84% síldarinnar fékk löggildingu til útflutnings og síđar fékk Samvinnufélag Ísfirđinga einnig slíka löggildingu. Ađeins voru saltađar rúmlega 33 ţúsund tunnur norđanlands og 1800 tunnur syđra. Öll síldin var seld Hjálparstofnun Sameinuđu ţjóđanna sem tók til starfa 1943 ţótt samtökin sjálf vćru ekki stofnuđ fyrr en tveim árum síđar.“

Einnig er í 2. bindi Silfurs Hafsins, í kafla eftir Hrein Ragnarsson og Hjört Gíslason, rekiđ hvernig síldarsöltun dróst saman á međan á síđari heimsstyrjöld stóđ, sökum ţess ađ ekki var unnt ađ koma síldinni á framfćri í helstu markađslöndum vegna ófriđarins. Varđ t.d. allnokkuđ af saltsíld sem átti ađ fara á markađ í Svíţjóđ innlyksa á Íslandi og var hún ađ endingu notuđ í skepnufóđur. 

Af ţeim sökum má telja ţađ mjög frćkiđ afrek Thor Thors ađ selja síld sem var veidd viđ Ísland áriđ 1944 og 1945. Góđmennska Thors viđ heiminn hjálpađi ţar mjög til.

Frásögn af ţessari sölu síldar til UNRRA er einnig heldur endasleppt í hinu mikla ţriggja binda verki um Íslandssíldina. Um leiđ og Thor Thors greiddi 250.000 dali í tveimur áföngum til UNRRA, fyrst 50.000 og síđar, eđa ţann 13. október 1944, ekki meira né minna en 200.000 dali, gerđi hann kaup viđ yfirmann UNRRA í New York Herbert H. Lehman. UNRRA bauđst til ađ kaupa síld af Íslendingum og var ţađ ađ einhverju leyti vegna ţess ađ hiđ litla land í Norđri sýndi svo góđan lit og greiddi fyrst allra gjöld sín til UNRRA. Til gamans má geta ţess ađ Kanada greiddi 77.000.000 dala til hjálparstarfs UNRRA áriđ 1944, en greiddu ţá upphćđa í smábitum.

Sannleikann um ţađ sem gerđist í ţessu síldarsölumáli er kannski nćrtćkast ađ finna í Morgunblađinu í grein eftir Óskar Halldórsson útgerđarmann á Siglufirđi, sem var fyrirmynd Laxness ađ Íslands-Bersa. Í stuttu máli skýrđi Ólafur sölumálin áriđ 1944 ţannig: 

Margir síldarverkendur voru óánćgđir međ störf ríkisrekinnar Síldarútvegsnefndar, sem ţeim ţótti ekki standa sig í stykkinu viđ ađ finna og tryggja markađi erlendis - í miđju stríđinu. Stofnuđu ţessir óánćgđu framleiđundur, sem réđu 86 prósentum af síldarmagninu sem var landađ, félag voriđ 1944, sem bar heitiđ Sölusamlag síldarframleiđenda. Settu ţeir Síldarútvegsnefnd nćrri ţví út á ţekju. Félagiđ nýja, sem átti lögheimili á Siglufirđi, opnađi skrifstofu og hugđist ganga í stórrćđi, sem ríkisbákniđ og skrifstofublćkur ţess gátu ekki leyst. Ćtlađi félagiđ ađ senda mann til Ameríku til ađ freista ţess ađ selja íslenska síld en varđ of seint fyrir og bađ ţví umbođsmenn Samband íslenskra samvinnufélaga (SÍS) í Bandaríkjunum um ađ sjá um sölu síldarinnar í Ameríku fyrir sig. Ţađ reyndist hins vegar harla erfitt og greindu menn ţá fljótt ađ ţeir gátu lítiđ betur gert en Síldarútvegsnefndin.

Áđur en reyndi alvarlega á sölumennsku SÍS á síld í Bandaríkjunum áriđ 1944, tókst Thor Thors, mestmegnis ađ eigin frumkvćđi, en ađ nafninu til í umbođi samningarnefndar utanríkisviđskipta, ađ koma allri saltsíld veiddri áriđ 1944 í verđ.

Ţađ er vitaskuld athyglisvert, ađ athafnamenn á Íslandi hugsuđu um peninga međan fólk í Evrópu hugsađi líkast til allflest um ađ halda lífi. En ţađ var nú einu sinni heppni Íslendinga ađ vera nćgilega langt frá darrađardansinum og verđa ţess ađnjótandi ađ Bretar sóttu okkur heim áriđ 1940 í stađ Ţjóđverja og voru leystir af hólmi af Bandaríkjamönnum.

Ţá launađi sig greiđavirknin viđ greiđslu gjalda til UNRRA og UNRRA keypti íslensku síldina á sama verđi og hún hafđi veriđ seld hćstbjóđanda áriđ 1943.

Venjul. saltsíld  US $    22.50 tunnan

Cutsíld..........   —     25.00  —

Sykursíld........   —     27.50 —

Matjessíld  .......   —   27.50 —

Kryddsíld ........    —   31.00 —

UNRRA sendi út fréttatilkynningu í október 1944 um greiđslu Íslendinga til UNRRA, en ekki fylgdi ţó sögunni ađ síldarkaup UNRRA hefđu fylgt í kjölfariđ. Ţađ fréttu Íslendingar aftur á móti frá Thor Thors. Ţćr fréttir birtust síđar á árinu er Morgunblađiđ og Ţjóđviljinn greindu frá ţví, međan ađ blöđ eins og Verkamađurinn og Mjölnir á Siglufirđi skýrđu kaup UNRRA á nokkuđ furđulegan hátt og vildu eigna sósíalistum og kommúnistum hugmyndina uađ kaupum UNRRA á íslenskri síld. Ţađ er algjör fjarstćđa enda Verkamađurinn og Mjölnir ekki víđlesnir bleđlar í New York og fréttir af fyrirspurnartímum á Alţingi ekki ađgengilegir í BNA. Menn voru ósköp einfaldlega spćldir yfir ţví ađ Thorsari bjargađi ţjóđarbúinu áriđ 1947.

Ef ţađ er rétt, sem haldiđ er fram í Silfri Hafsins áriđ 2007, ađ seldar hafi veriđ um ţađ bil 35.000 tunnur af saltsíld til UNRRA og ađ međalverđ hinna mismunandi tegunda, 27,50 dollarar fyrir tunnuna, sé notađ sem samnefnari, tókst Thors ađ selja nćr óseljanlega íslenska síld fyrir 962.500 dali til UNRRA fyrir ađ vera svo skilvirkur viđ greiđslur til UNRRA. Skilvirkni og áhugi borgar sig nefnilega ávallt.

Thor sá sér leik á borđi fyrir Ísland ađ ţéna á hjálparstarfi til nauđstaddra. Ţađ er ekkert nýtt og er ţekkt úr ótal samhengjum síđan. Um langt skeiđ hafa Danir vart sýnt góđmennsku ađ neinu tagi nema ef ţeir hafa af ţví verulegan ágóđa. Verra var ţađ í síđara stríđi ţegar Danir höfđu nána samvinnu viđ Ţjóđverja og öll stríđsárin voru eitt stórt sölupartý hjá frćndum okkar. Danskar matvörur voru iđulega á borđum morđingjanna sem myrtu 6 milljónir gyđinga í stríđinu.

En íslenskur fiskur, fullur af D-vítamíni og hollri fitu, sem og corned beef (nautakjötskćfa) frá Suđurameríku, var aftur á móti ţađ sem margir fangar nasista fengu ađ borđa ţegar ţeir höfđu náđ sér eftir frelsunina áriđ 1945. Margir gyđingar sem lifđu af útrýmingarbúđir og fangabúđir nasista hugsuđu oft međ lotningu til íslensku síldarinnar og nautaspađsins sem ţeir fengu međ frelsinu. Mađur einn í Ísrael sagđi mér eitt sinn frá ţessu fćđi sínu um tíma af mikilli ánćgju.

Buchenwald_Children_90250

Ungur gyđingadrengur sem bjargađ var af bandamönnum. Sá litli naut vafalaust góđs af íslenskri síld og argentínskri nautakćfu ţegar hann losnađi út úr Buchenwald-búđunum.

Áđur óţekkt ljósmynd kemur í leitirnar

Myndin efst sýnir er lýđveldiđ Ísland fćrđi sína fyrstu "fórn" til alţjóđasamfélagsins í nauđ. Myndin, sem er blađaljósmynd, en virđist samkvćmt Newspapers.com aldrei hafa birst í nokkru blađi í Bandaríkjunum.

Fornleifur keypti nýlega frummyndina í Bandaríkjunum. Hún er tekin ţann 13. október 1944 er Thor Thors sendiherra Íslands í Washington fćrđi framkvćmdastjóra UNRRA ávísun upp á 200.000 Bandaríkjadali til starfsemi UNRRA. Međfylgjandi texti fylgdi myndinni:

W 739870........................  NEW YORK BUREAU

NEW REPUBLIC FIRST TO PAY UNRRA EXPENSES WASHINGTON, D.C. -- THE MINISTER FORM ICELAND´S FIRST REPUBLIC, MR: THOR THORS (RIGHT), PRESENTS A CHECK FOR $200,000  TO DIRECTOR GENERAL HERBERT H. LEHMAN COMPLETING ICELAND´S OPERATING CONTRIBUTION TO UNRRA. THIS NEW REPUBLIC WAS THE FIRST MEMBER COUNTRY OF THE UNITED NATIONS TO MAKE A PAYMENT TO UNRRA. ON JANUARY 14, THE GOVENMENT OF ICELAND PRESENTED UNRRA WITH A CHECK OF $50,000 TOWARDS OPERATING EXPENCES AND SUBSEQUENTLY MADE PAYMENT IN FULL FOR ITS SHARE OF ADMINISTRATIVE EXPENSES.

BU MGS LON CAN

CREDIT LINE. (ACME.)             10/13/44               (RM)

Back Lehman & Thors b

Ţankar um síld handa hrjáđum ţjóđum

Sú saga sem hér hefur veriđ sögđ af sölu síldar til neyđarhjálparstarfs áriđ 1943 er nokkuđ frábrugđin ţví hjálparstarfi sem fram fer sums stađar í heiminum í dag, ţótt enn grćđi margir á eymd annarra.

UNRRA var skammlíft framtak og ţar sligađi spilling , einkum í ţeirri deild sem sá um starfiđ í Asíu, sem og stjórnleysi líkt og hjá mörgum stofnunum SŢ, enda greinilega ekki eins mikill áhugi á ađ hjálpa gyđingum og öđrum flóttamönnum í Evrópu á sama hátt og sú hjálp sem nú hefur veriđ veitt Palestínuaröbum í tćpa 7 áratugi gegnum UNRWA, en ţađ er allt önnur saga og fjallar hún ekki um ađ auđgast á eymd annarra, heldur hvernig hjálparstarf getur orđiđ ađ iđnađi međ spillingu og hryđjuverkamennsku í ofanálag.

Ef markađir á Gaza, sem eru stútfullir af vörum keyptum fyrir styrktar- og gjafafé, eru rannsakađir, finnur mađur óendanleg mikinn mat, en ef til vill vekur ţađ ekki furđu ţegar haft er í huga ađ ađ Plestínumenn eru helsta gćluverkefni SŢ. Á blómlegum mörkuđum Gasa finnur mađur ţó ekki saltsíld frá Íslandi eđa corned beef, og 80 % allra sem ţar búa eru međ sykursýki á alvarlegu stigi. Hjálp til nauđstaddra getur ţví miđur fariđ úr böndunum ţegar ákveđinn hópur er umbunađur á kostnađ allra annarra sem kryddađ er međ hatri í garđ annars ríkis. UNRWA hefur nú starfađ í 68 ár án ţess ađ nokkur helför hafi átt sér stađ. UNRRA starfađi hins vegar ađeins í nokkur ár og átti ađ hjálpa öllum hrjáđum, hmt gyđingum, en var formlega lokađ áriđ 1949. Erum viđ ađ horfa á misjafnar áherslur, eđa er hatur margra "sameinađra ţjóđa" í garđ gyđinga einfaldlega endalaust?

Á Íslandi er ţađ hatur mjög rammt hjá mörgum, en helst á međal barna og barnabarna íslenskra nasista og vel efnađra sveitamanna sem heilluđust ađ ţýskri menningu. Kannski erfist ţetta einkennilega hatur? Hóflausar greiđslur til UNRWA, eđa t.d. hiđ glćpsamlega milljarđaflćđi til SŢ sem m.a. endađi í vösum hryđjuverkasamtaka ţegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir var ađ reyna ađ koma Íslandi í Öryggisráđ SŢ til ţess eins ađ taka ţátt í einhljóma haturskórnum gagnvart Ísrael. Slík fjárlát leiđa ekki til viđskiptabitlinga fyrir Ísland, heldur ađeins til fljótari ađstođar viđ hryđjuverkasamtök og skálmöld í heiminum.

Ekki er ég ađ mćla međ ţví ađ hjálparstarf sé háđ viđskiptahagsmunum sem skapast geta er styrjöldum lýkur. En er eđlilegt ađ lítil ţjóđ sem vart hefur ađra auđlind en fiskinn umhverfis landiđ ţeirra, og hefur ekki ráđ á almennilegu heilbrigđiskerfi og ţjónustu viđ aldrađa sé ađ greiđa stórfé til Palestínuaraba, sem virđast auđgast langum meira en Íslendingar á ţví ađ heyja stríđ? Menn geta svarađ ţví fyrir sjálfa sig. Fornleifur óskar sannast sagna ekki eftir ţví ađ fá heimsóknir öfgakenndra barna og barnabarna íslenskra nasista, og ţađan af síđur ruglađra sósíalista sem telja stuđning viđ árásir á vestrćn ţjóđfélög og lýđrćđi vera sniđuga lausn á vanda heimsins. 

Gyđingar í Austur-Evrópu og víđar hafa ávallt lifađ á saltsíld, sem var ódýr matur fyrir fátćklinga Evrópu. Enn kaupa gyđingar síld frá Íslandi, kannski međ ţađ í huga ađ íslensk síld bjargađi mörgum ţeirra sem lifđu af helförina.

Myndin hér neđst er úr verkinu Silfur Hafsins - Gull Íslands frá 2007 og sýnir heittrúađan gyđing frá Bandaríkjunum ađ blessa síld í plasttunnum á Neskaupsstađ. Kona hans horfir á. Ég get mćlt međ blessađri síld frá Íslandi, sem ég hef borđa mikiđ af í Ísrael og eitt sinn var međ bođiđ í dýrindis, íslenska ţorskhnakka í mötuneyti Bar Ilan háskólans utan viđ Tel Aviv. Ţegar ég spurđi kokkana hvađan fiskurinn vćri upprunninn sýndu ţeir mér pakkningarnar. Ţar var kominn íslenskur fiskur í umbúđum fyrir Bandaríkjamarkađ.

Blessađa síldin í Ísrael er ekki eyđilögđ af sykri eins og pćkilsíldin og gaffalbitarnir sem seldir eru á Íslandi. Hér um áriđ var framleiđslan á íslenskum gaffalbitunum til Rússa svo léleg, ađ síldin gerjađist í of miklum sykri og leystist hreinlega upp í lélegri olíu sem notuđ var til ađ hella á dósirnar. Rússarnir fundu lítiđ annađ en lýsi og hreistur í dósunum og kvörtuđu sáran. Síldin ţeirra var vitaskuld ekki blessuđ í bak og fyrir.

Kannski vćri ráđ fyrir Íslendinga ađ minnka sykurmagniđ í krydd- og lauksíld sinni og blessa hana til reynslu. Ţegar meiri sykur er í kryddsíld en í gosdrykkjum er vitaskuld eitthvađ mikiđ ađ ţeim sem borđa slíka sykursíld og allir kostir síldarinnar foknir út í veđur og vind í allri sykuređjunni.

Síld002

           Ljósm. Ágúst Blöndal Björnsson.

Ýmsar áhugaverđar heimildir um síldarsöluna til UNRRA:

Morgunblađiđ laugardaginn 4.11. 1944

Ţjóđviljinn ţriđjudaginn 7. 11. 1944

Mjölnir á Siglufirđi miđvikudaginn 11.11.1944

Verkamađurinn laugardaginn 18.11.1944

Morgunblađiđ sunnudaginn 31.12.1944


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Fróđleg grein um síldarsöluna og Thor Thors.  

- Hvernig gerist ég áskrifandi ađ vefsíđu ykkar?

kv. HKÁ

Hans Kristján Árnason (IP-tala skráđ) 9.12.2017 kl. 14:01

Bćta viđ athugasemd

Hver er summan af sjö og tólf?
Nota HTML-ham

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband