Bloggfćrslur mánađarins, október 2013

9. getraun Fornleifs

Getraun 9

Ha krakkar, nú er vor í lofti, eins og Vigdís forseti sagđi oft, og ţví tilvaliđ ađ hafa getraun:

Hvađ er ţađ sem sést á myndinni?

Hve gamalt er ţađ?

Hvađan er ţađ ćttađ?

Hvar er ţađ nú?


Vanhćfni á Ţjóđminjasafni, enn og aftur

Mynd_1438568

Enn einu sinni sýnir Ţjóđminjasafniđ vanhćfni starfsmanna sinna opinberlega. Nú síđast voru ţađ litlir frćđilegir burđir Lilju Árnadóttur sem landsmenn fengu sýnishorn af í fréttum ríkisfjölmiđilsins ótrúverđuga. Nýlega hreppti Lilja Árnadóttir rannsóknarstöđu í nafni Kristjáns Eldjárns fyrir framan nefiđ á 16 öđrum umsćkjendum. Sú stöđuveiting átti sér stađ eftir ađ Ástráđur Erlendsson bókmenntafrćđingur og forseti Hugvísindasviđs Háskóla Íslands gerđist skyndilega álitsgjafi í ráđningarmálum Ţjóđminjasafnsins. Menn spyrja sig nú, hvađa vit prófessor Ástráđur hafi yfirleitt á ţess háttar. Svörin verđa eins sauđaleg og fá og ţegar ţjóđminjavörđur segir alţjóđ ađ ţađ sé í himnalagi ađ spara nćturvarđmanninn yfir handritaarfinum í Ţjóđmenningarhúsinu. Ţetta er skammarlegt fyrir Ţjóđminjasafniđ.

Greinilega er ţađ ţó einhvers konar bókmenntafrćđi sem Lilja Árnadóttir stundar, ţví hún hafđi greinilega ekki hundsvit á ţví sem hún talađi um fyrir framan alţjóđ í 10-fréttum Sjónvarps í gćr (16.10.2013; Sjá einnig hér) og slettir út ţeirri ćvintýralegu skođun sína ađ sylgja ein, sem fannst í Borgarfirđi, hafi veriđ borin af höfđingja.

Lilja sylgja

Lilja Árnadóttir og forvörđur međ sylgju úr Húsafelli

Hringjan sem fannst í Húsafelli og sem "sérfrćđingurinn" Lilja segir vera frá 13. öld og jafnvel frá 15. öld, til ađ hafa allan varann á, er skreytt međ höfđaletri. Höfđaletur er íslensk leturgerđ, stílfćrđir höfuđbókstafir (svokallađir majúsklar) 16. aldar, og eru ţeir ekki ţekktir fyrr en á 16. öld. Allt ţvađur um 13. öld og ađ Snorri Sturluson hafi veriđ eigandi ţessa grips er út í hött. Gripurinn er án vafa gerđur á Íslandi. Ţađ ţekkjast fleiri málmgripir međ slíku letri á Íslandi eđa einhverju kroti sem líkist höfđaletri, og ţar sem ekkert stendur ađ viti.

Ţar ađ auki er ţetta ekki nein venjuleg sylgja eđa hringja sem fannst í Húsafelli, heldur skreyti af reiđtygjum, hugsanlega af hnakki eđa söđli.

leifar leđurs

Höfđinginn, sem Lilja sér fyrir sér, hefur greinilega veriđ í leđurfötum.

 

Bakhliđ

Hjóllaga hringur er hnođađur á ţorninn.

Gripurinn uppfyllir ekki ţau skilyrđi sem venjulega sylgja eđa hringja ţarf ađ uppfylla. Á sylgjum, hringjum og hringlaga spennum er ţorn (standur). Ţorni spennunnar er stungiđ í gegnum eitthvađ, t.d. auga á leđri eđa í klćđnađ/vefnađ til ađ halda saman hlutum. Á ţessari "sylgju" er ţađ ekki hćgt, ţví á ţađ er negldur (hnođađur) hjóllaga, flatur hringur ofan á ţorninn, sem gerir ađ verkum, ađ ekki er hćgt ađ stinga honum gegnum eitt eđa neitt. Ţetta er ţví nćsta örugglega skrautsspenna af reiđtygjum og er líklega frá 16. öld og jafnvel ţeirri 17.

Ţetta ćtti  "sérfrćđingur" Ţjóđminjasafnsins ađ vita. Lilja hefur reyndar tekiđ ţátt í samnorrćnu verkefni sem Norrćna ráđherranefndin borgađi dýrum dómum og sem á sćnsku kallađist Föremĺlsnomenklatur för nordisk medeltid (og ţegar fínt átti ađ heita upp á latínu Nomina Rerum Medićvalium) ţar sem tekiđ var saman orđasafn á lausblađaörkum fyrir heiti á forngripum frá miđöldum. Ţetta verkefni gekk afar seinlega vegna skussaháttar sumra ţátttakendanna í ţví, og voru áskrifendurnir sem borguđu vel fyrir ţessi blöđ farnir ađ kalla ţađ Nordisk Valium. Lilja sem tók viđ verkefninu af Gísla Gestssyni safnverđi var ein ţeirra sem til vandrćđa var í ţessu verkefni, skilađi illa af sér og undir lokin var mér greitt sérstaklega af verkefninu til ađ ljúka ţví sem hún hafđi ekki haft tíma til ađ sinna. Á blađi um hringjur og spennur í ţessu orđasafni, sem ég geng út frá ţví ađ Lilja ţekki, kemur fram, hvernig sylgjur eru notađar og hvađ einstök atriđi á sylgju heita. En aldrei hefur veriđ til sylgja, ţar sem ekki var hćgt ađ stinga ţorninum í gegnum eitthvađ (sjá hér á vef HÍ hvernig á ađ spenna belti).

belti_sylgja_thorn

Háskóli Íslands kennir mönnum ađ spenna beltisólar og nota sylgjur. Ef ţorninn vćri eins og á sylgjunni í Húsafelli á ţessu belti, er víst ađ menn misstu niđur um sig buxurnar. Ég geri mér í hugarlund ađ myndin sé líkast til af belti og sylgju Ástráđs Eysteinssonar, sem hann gleymdi á Ţjóđminjasafninu.

Ástćđan fyrir ţví ađ leđurleifar finnast á ţessari skrautsylgju, er ađ ţorninum hefur veriđ stungiđ í gegnum leđur og síđan hefur veriđ lokađ fyrir frekari not međ ţví ađ hnođa hjóliđ ofan á ţorninn. 

Ađ Lilja Árnadóttir haldi ađ höfđingjar landsins hafi veiđ hross og gengiđ vel girtir međ risavaxnar hrossasylgjur, er hins vegar ekki alveg út í hött.


Kattarslagurinn um ţjóđmenninguna og ţjóđararfinn

Guđrún Norđdal

Furđulegt var ađ sjá og heyra (og lesa), hvađ mikiđ bar á milli í frásögnum forstöđumanna Ţjóđminjasafnsins og Árnastofnunar á framtíđ handritasýningarinnar í Ţjóđmenningarhúsinu viđ Hverfisgötu, sem heyrir undir stjórn Ţjóđminjasafns. Guđrún Nordal hefur nú tekiđ handritin heim í vel variđ Árnavirki. Hún gerđi ţađ um helgina, ţar sem ekki er tryggđ viđsćttanleg gćsla í Ţjóđmenningarhúsinu.

Margréti Hallgrímsdóttir lćtur sem ađ ekkert sé ađ, og eins og bruna- og innbústrygging á diskótekstaxta vćri nćgileg til ađ vernda ţjóđararfinn. Bakkar hún ekki međ ţađ. Guđrún sýnir hins vegar ekkert kálfskinn fyrr en fyllt hefur veriđ í botnlausa Menningarholuna viđ Hótel Sögu. Margrét ćtlar hins vegar ađ sýna Brennu-Njálssögu in originalis á nćsta ári, en ţađ er vitaskuld í óţökk Guđrúnar.

Hvor maddaman er frekust á eftir ađ koma í ljós. Guđrún vinnur eftir reglum (ţó hún láti dagsbirtu gćgjast inn í stofuna međ prismakrónuna á Árnastofnun, en slík birta mun ekki vera góđ fyrir handrit frekar en tröll), en Margrét virđist ávallt vinna eftir skipunum og ađ geđţótta, eins og hún vćri á fullu í pólitík.

Margrét telur ekki ástćđu til ađ hafa sólarhringsvakt á menningararfinum. Ćtli sé nokkur vakt á Ţjóđminjasafni Íslands? Hún talađi í fréttum eins og hún hefđi umbođ frá hćrri stöđum, og ţađ hefur hún kannski. Kannski beint úr fornminjaráđuneytinu.

Magga Klúbbs
Margrét segir hér frá stórfelldum breytingum á Ţjóđmenningarhúsinu á nćsta ári. Er veriđ ađ berjast um peningana sem fara í ţćr? Vann Margrét yfir Guđrúnu í fyrstu lotu slagsins um menningarkrónur Sigmundar Davíđs ?
 

Fyrir allnokkrum árum fór ég og skođađi nýjar sýningar Ţjóđminjasafnsins. Ţar uppgötvađi ég m.a. ađ ţađ lak frekar mikiđ međfram nokkrum gífurlega löngum gluggum í nýrri viđbyggingu, sem sett var á suđurgafl safnsins (undir yfirstjórn eiginmanns Guđrúnar Nordal). Ég tók eftir ţví ađ ung gćslukona gaf mér óhýrt auga, ţar sem ég gerđi mig líklegan til ađ ljósmynda lekann og fór ađ tala í eitthvađ tćki. Tćpum tveimur mínútum síđar kom Margrét Hallgrímsdóttir út á tröppurnar. Hún ţekkti mig greinilega ekki, enda ég međ hatt og skegg, en var greinilega mikiđ niđri fyrir vegna ţess ađ ég var ađ ljósmynda galla á nýlegri viđbyggingu hússins og spurđi mig af hverju ég vćri ađ ljósmynda gluggana. Ég gekk svo framhjá henni efst á tröppunum og lét ţau orđ falla ađ húsiđ lćki. Margrét gerđi sér alls ekki grein fyrir ţví hver ljósmyndarinn var ţví hún bauđ mér fáeinum árum síđar, og ţađ margoft, ađ skođa sýningarnar ókeypis ţegar ég vćri á landinu, ţar sem hún taldi ađ ég hefđi aldrei séđ nýopnađa sýningu safnsins í endurbćttum húsakynnum. Gaman vćri hins vegar ađ sjá reikninga fyrir viđgerđum á nýjum gluggum í viđbyggingunni.

Lengi var ţađ svo, ađ minnst mátti tala um hrikalegt ástand byggingar Ţjóđminjasafnsins og hvađ ţá endalausa óráđsíu í tíđ Ţórs Magnússonar. Eftir miklar og kostnađarsamar lagfćringar og breytingar var ţó mjög fljótt greinilegt, ađ húsiđ var enn ekki hćft undir sýningar á ţjóđararfinum. Lengi hefur ţađ veriđ svo á Íslandi, ađ mönnum ţćtti vćnst um ţađ sem nýtt var og sárast ađ missa ţađ. Ţjóđararfur sumra nćr ekki út fyrir ást á steypu, járni, gleri og plasti í ţjóđar-Hörpum og almúga-Kringlum.

Áhugi Guđrúnar Nordal á ţvi ađ koma handritum sínum í Hús íslenskra Frćđa, sem nú er stór hola sem Katrín Jakobsdóttir hóf gröft á rétt áđur en hún hvarf úr embćtti ráđherra, er líka skiljanlegur. Hafa ber í huga, ađ arkitektastofan Hornsteinar, sem rekin er af eiginmanni Guđrúnar Nordal hefur teiknađ "fjöreggiđ" og mun sjá ţar um hönnunarvinnu. Lag steinsteypunnar sver sig í ćtt viđ kórinn á Ţjóđminjasafninu sem ég skođađi hriplekan skömmu eftir ađ sá bakhluti Ţjóđminjasafnsins var vígđur. En í holunni viđ Hótel Sögu er allt í stáli,

Viđ erum hér ađ tala um fólk sem er vant ađ fá allt sem ţađ bendir á og sem gerir sér ekki grein fyrir ađ ţađ gerđust voveiflegir hlutir á Íslandi áriđ 2008. Nćturvakt í Ţjóđmenningarhúsinu getur vart kostađ mikiđ, međan ţjóđin er ađ safna í baukinn til ađ byggja enn einn minnisvarđann yfir arkitekta landsins. Margrét er nýbúinn ađ setja deildarstjóra á Ţjóđminjasafninu í rannsóknarstöđu, međan stađa deildarstjórans er ekki auglýst. Ef ekki er veriđ ađ spara međ ţví ađ setja starfsmenn safnsins í rannsóknarstöđu, ţá ćtti ađ vera til skildingur til ađ borga fyrir nćturvakt.

 Party house

Ţjóđararfsuppgröftur í eyđsluvímu fyrir kosningar. Ţetta er fínni tegund af fornleifafrćđi. Ţarna yfir holunni á í framtíđinni ađ hýsa miklu merkilegri hluti en forngripina handan viđ Suđurgötuna

Fornleifakjallari

Hćtt hefur veriđ viđ stćrsta fornleifauppgröft landsins og lokađ á 800 millur, sem ekki eru til.

Auđvitađ er ekki í mál takandi, ađ ekki sé sólarhringsgćsla á handritaarfi ţjóđarinnar í Ţjóđmenningarhúsinu viđ Hverfisgötu. Ţar hafa lengi ríkt mjög strangar reglur, og til dćmis hefur ţađ veriđ vonlaust mál fyrir forstöđumenn hússins ađ ráđa fjölskyldumeđlimi í hreingerningar. Nú er, sem sagt, líka bannađ ađ hafa sólahringsvakt. Hvort ţetta er kreppan, eđa bara andleg kreppa hjá stjórnanda Ţjóđminjasafni Íslands eđa eiginhagsmunapot hjá Guđrúnu Nordal, lćt ég lesendur mína sjálfa dćma. En vitaskuld á einnig ađ vera sólarhringsgćsla á menningararfinum í Ţjóđminjasafni Íslands, ţví ekki er hann minna verđur en bókfelliđ.


17 sóttu um

Svar MH 

Í ár sótti ég um rannsóknarstöđu í nafni Kristjáns Eldjárns. Ţađ er er í ţriđja skipti sem ég geri ţađ. Fyrst sótti ég um áriđ 1992, síđan áriđ 2011 og svo nú í ár. Međ doktorsgráđu í fornleifafrćđi, sem og gott verkefni, taldi ég mig líklegan til ađ geta fengiđ ţessa stöđu.

Nú er ég búinn ađ gefa upp alla von. Ég fékk heldur ekki stöđuna í ţetta sinn (sjá hér), og 15 ađrir urđu ađ sćtta sig viđ sama hlutskipti, og ađ sjá starfsmann Ţjóđminjasafns Íslands, sem hvorki hefur doktorspróf eđa mikil frćđileg afköst af baki fá stöđuna.

En mér leikur forvitni á ţví ađ vita, af hverju mat á umsóknunum var unniđ í samráđi viđ Háskóla Íslands og hverjir ţar unnu ađ ţví mati. Ţessi afskipti HÍ koma fram í svari Ţjóđminjavarđar, Margrétar Hallgrímsdóttur til ţeirra sem ekki fengu stöđuna.

Hins vegar var hvorki greint frá ţví í auglýsingu um stöđuna, né í viđtali sem Ţjóđminjavörđur átti viđ mig, ađ HÍ kćmi ađ ferlinu varđandi mat á umsćkjendum. Ég sendi nýlega fyrirspurn um ţađ til Ţjóđminjavarđar, en hún hefur ekki séđ ţörf á ţví ađ svara, svo nú spyr ég opinberlega til ađ spara Sigmundi Davíđ Gunnlaugssyni vinnu í ráđuneytinu sínu sem nú sér um málefni Ţjóđminjasafns Íslands og allt annađ fornt og ţjóđlegt.

Hvernig kom HÍ ađ stöđuveitingu, ţar sem gengiđ var fram hjá fólki međ rannsóknarmenntun í rannsóknarstöđu? Vonandi var ţađ ekki neinn í kynjafrćđi sem veitti mat eđa umsögn. Ţá á (karl)mađur auđvitađ ekki sjens.

Eldjárn i SKALK 5 1971

Kveđja frá Kristjáni 


"Ţeir eru öfundsverđir sem afskektir eru"

3777_84647710137_6407523_n

Nýveriđ renndi ég augum yfir ágćta B.A. ritgerđ eftir ungan og upprennandi sagnfrćđing, Óđin Melsteđ.

Eins og mér er tamt, finn ég gjarnan villur og geri ađfinnslur ef ástćđa er til. Ég setti mig ţví í samband viđ Óđinn og greindi honum frá ţví ađ í ágćtum lista hans yfir erlenda tónlistarmenn á Íslandi í ritgerđinni hefđi ađ mínu mati vantađ tvo áhugaverđa einstaklinga, sem ef til vill báru höfuđ og herđar yfir flesta ţá sem músíseruđu sig um Ísland á 20. öld.

Annan ţeirra, dr. Dennis Zakal, hef ég ritađ örlítiđ um á öđrum vettvangi. Hinn var öllu merkilegri og leitt er ađ hann hafi ekki haft lengri viđkomu á Íslandi en í ţau tvö skipti sem hann heimsótti landiđ.

Friedman Helsinki

Hann hélt ţrenna tónleika á Íslandi í apríl áriđ 1935 og fimm tónleika í október áriđ 1938. Hann hét Ignaz Friedman en upphaflega Soloman Isaac Freudman. Hann var fćddur Podgorze-hluta Krakow í Póllandi áriđ 1882 og sáu menn snemma ađ í honum bjó undrabarn viđ slaghörpuna.

Friedman var tvímćlalaust snillingur og međal fremstu túlkenda Chopins fyrr og síđar. Hlustun er sögu ríkari, klikkiđ hér inn á YouTube og njótiđ ţessa snillings. Hlustiđ einnig á hann tala um Chopin hér.

Friedman bjó um tíma í Kaupmannahöfn, en ferđast víđa um heiminn, allt til Íslands og Hawaii. Á Hawaii var hann bađađur blómum, en í Reykjavík ákvađ úrval arískra pilta sem sáu framtíđ sína međ Hitler og Stórevrópu ađ sletta fúkyrđum um hann í öfundarkasti í málgagni sínu Íslandi.

Ţegar Friedman kom fyrst til Reykjavíkur hafđi hann međ sér flygil frá Hornung & Mřller í Kaupmannahöfn. Fyrir utan nasistana, sem voru lítilmenni, ţó ţeir yrđu síđar lögreglustjórar og seđlabankastjórar, voru allir á Íslandi í skýjunum af hrifningu yfir leik Friedmans. En mikiđ er stundum furđulegt hve vel menn međ verkamannahendur og smiđsputta geta leikiđ.

602007_10151435335525138_1985417442_n
 

Í merkisviđtali sem F tók viđ viđ Ignaz Friedman, og sem birtist í Morgunblađinu ţann 27. apríl 1935 kom ţetta fram (sjá hér);

"Ţeir eru öfundsverđir sem afskektir eru....

En eitt get jeg sagt ykkur, ađ ţiđ eruđ öfundsverđir hjer á Íslandi. Ţiđ hafiđ enn sem komiđ er komist hjá mörgum ţeim erfiđleikum, sem ađrar ţjóđir hafa viđ ađ stríđa. Og eins og nú horfir viđ í heiminum er gott ađ vera afskektur og hafa úthaf fyrir nágranna á alla vegu.  - En međal annarra orđa, segir  Ignaz Friedman. Jeg hefi heyrt ađ ţiđ eigiđ hjer merkilegt ţjóđminjasafn, ţar sem m. a. er sýnishorn af gömlum vefnađi. Er slíkur vefnađur gerđur hjer enn - og er hćgt ađ fá hann? Og hvar eru merkustu handritin af sögunum ykkar? 

Ţegar blađamađur Morgunblađsins "F" og Páll Ísólfsson gengu á fund Friedmans á Hótel Borg, sat hann og las í símaskránni. Ţađ var lengi siđur gyđinga, ţví ţeir gerđa ţađ oft ţegar ţeim var ljóst ađ á matseđlinum á Hótelum var svínaschnitzel í öll mál. Gyđingar leituđu hvorn annan uppi eđa reyndu ađ kynna sér hvort í bćnum vćri gyđingasöfnuđur. 

 

Friedman var stoltur af gyđingdómi sínum og hann skilgreindi sjálfan sig sem gyđinglegan píanóleikara. Erfitt var ađ fá kennslu í Póllandi  fyrir undrabarn af gyđingaćttum vegna fordóma , en pólski píanókennarinn Leschetizky í Vín tók hann í tíma. Leschetizky hélt ţví fram, ađ ţrír ţćttir gerđu menn ađ snillingi; Mađur yrđi ađ vera slavneskur, gyđingur og undrabarn. Lechetizky bćtti ţví viđ, er hann heyrđi Friedman í fyrsta sinn, ađ fyrir gyđing ađ vera ćtti drengurinn ađ spila betur en hann gerđi. Ađalsmađur nokkur í Vín bauđst til ađ borga fyrir alla menntun Friedmans ef hann kastađi trú sinni. Ţví svarađi móđir hans: "sonur minn er ekki til fals".

3777_84646925137_4372077_n

Blómum skrýddur Friedman á Hawaii

Eitt sinn var Friedman á hljómleikaför í Egyptalandi og ritađi fjölskyldu sinni: Svćđiđ sem viđ sjáum frá bátum okkar [á Níl], er sendiđ, ţurrt og einstaklega leiđinlegt. Nú veit ég af hverju gyđingar ílentust hér aldrei. Skopskyniđ vantađi greinilega heldur ekki.

Friedman byggđi sér snemma á 20. öldinni mikiđ hús í Bolzano á Ítalíu, sem hann kallađi Villa Friedman, ţar sem hann bjó međ konu sinni og dóttur, er hann var ekki á ferđ og flugi um heiminn. Honum tókst ađ flýja til Ástralíu í stríđinu og ţar andađist hann helsjúkur áriđ 1948.

Alan Evans hefur skrifađ bók um ţennan merka mann, ţar sem munu vera upplýsingar um hann á Íslandi. Barnabarn Friedmans, Nina Walder, hefur einnig skrifađ bók um hann á frönsku sem út kom áriđ 2010. Sjá vefsíđu hennar til heiđurs Ignaz Friedman.

Friedmann Verkalýđsblađiđ
Grein um Friedman í Verkalýđsblađinu 20.5. 1935. Stćkkiđ međ ţví ađ klikka nokkrum sinnum á myndina

Hringavitleysingasaga: Um léleg vinnubrögđ og frćđilegt misferli í fornleifafrćđinni á Íslandi

II

Hér skal greint frá ţeim mönnum sem halda, og trúa ţví meira ađ segja, ađ hringlaga kirkjugarđar kringum fornar kirkjur sé arfleifđ frá Bretlandseyjum. Ţeir ganga sumir frekar langt til ađ telja öđrum trú um ţađ. Einnig skal vikiđ ađ ţeim, sem án nokkurra haldbćrra raka halda ţví fram ađ torf- og steinkirkjur Íslendinga séu hefđ frá Bretlandseyjum, međan ađ timburkirkjur, ţ.e. stafkirkjur, sem einnig voru ţekktar á Íslandi, séu hefđ ćttuđ úr Skandínavíu.  

Í sumar hafđi samband viđ mig lćrđur mađur sem var ađ skrifa bók á ensku um uppruna íslenskrar kirkju. Leitađi hann eftir leyfi mínu til ađ birta grunnmynd af kirkjurústinni á Stöng í Ţjórsárdal, og tilgátuteikningu sem ég hef teiknađ og birt til ađ sýna hugsýn mína af ţví, hvernig ég ćtla ađ kirkjan hafi litiđ út. Hann hafđi séđ teikningarnar í grein eftir mig í norsku riti (sjá hér).

 
Kirkja á StöngStangarkirkja Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson b 
Tvćr hugmyndir ađ útliti einkakirkjunnar á Stöng í Ţjórsárdal.
Myndin efst sýnir grunnmynd kirkjurústarinnar á Stöng. Teikningar Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.  
 

Ţar sem rithöfundurinn upplýsti mig um titilinn á fyrirhugađri bók sinni á ensku, The Westward Movement of Insular Culture and Christianity in the Middle Ages, gat ţađ bent til ţess ađ hann teldi hugsanlegt ađ íslenskar torfkirkjubyggingar vćri hefđ, sem ćttuđ vćri frá Bretlandseyjum, og ađ Kristnin hefđi komiđ ţađan ađ mestu. Staldrađi ég ađeins viđ og spurđist fyrir um efniđ í bókinni og notkun umbeđinna mynda. Mikiđ rétt, eins og mér datt í hug var skođun mannsins sú, ađ kirkjubyggingar á Íslandi úr torfi og steini vćri hefđ er borist hefđi frá Bretlandseyjum. Ekki var ţetta tilgáta mannsins sjálfs, og gat hann vitnađ í  fornleifafrćđinga máli sínu til stuđnings.

3
Kirkja ofan á smiđju Stöng 3
Teikning og ljósmynd sem sýnir uppgraftarstöđu og byggingaskeiđ, er helmingur kirkjunnar á Stöng (A) hafđu veriđ fjarlćgđur til ađ rannsaka rústina fyrir neđan sem er smiđja (B). Gulu útlínurnar sýna grunnmynd kirkjunnar. Grafirnar umhverfis kirkjuna (einnig merkt A) hafa veriđ grafnar í gegnum gólf sem tilheyrir enn eldra byggingaskeiđi (C), skála sem hefur veriđ í notkun um 900 e.Kr. Teikning og ljósmynd. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.
 

Steinunnar ţáttur Kristjánsdóttur 

Ţessi kenning, um ađ uppruna íslenskra torfkirkna sé ađ finna á Bretlandseyjum, er ađ mínu mati afar einkennileg meinloka og ţunnur misskilningur sem slćđst hefur inn međal nokkurra fornleifafrćđinga á síđari árum, sérstaklega međal ţeirra sem menntađir eru viđ háskóla, ţar sem kennsla í fornleifafrćđi er meira hengd upp á ţeóríu frekar en stađreyndir, heimildir og greiningu fornleifanna sem mađur finnur. Ţeir sem sett hafa ţessar skođanir fram eru ekki menntađir í miđaldafornleifafrćđi né í kirkjufornleifafrćđi, og ţađ sést vel í öllum skrifum ţeirra. Fylgismenn ţessarar kenningar eiga ţađ einnig sameiginlegt, ađ álíta og trúa, ađ Kristnitaka og iđkun Kristindóms á Íslandi hafi hafist fyrr en ritađar heimildir greina frá og fornleifar stađfesta.

Rithöfundurinn sem vildi fá leyfi til ađ birta myndir af rúst litlu torfkirkjunni á Stöng, sem ég og ađstođarfólk mitt rannsökuđum ađ hluta til í lok síđustu aldar, hafđi lesiđ ţann "sannleika", ađ torfkirkjur á Íslandi vćri hefđ ćttuđ frá Bretlandseyjum, međan ađ stafkirkjur, sem einnig voru reistar á Íslandi, vćru hefđ frá Skandinavíu. Ţetta hafđi hann lesiđ í doktorsritgerđ Steinunnar Kristjánsdóttur frá Gautaborgaháskóla sem hún varđi áriđ 2004 og sem ber titilinn: The Awakening of Christianity in Iceland. Discovery of timber Church and Graveyard at Ţórarinsstađir in Seyđisfjörđur.

Steinunn er, eins og kunnugt er, mjög virk í tilgátusmíđ, en oft standast ekki blessađar tilgáturnar og hiđ frjóa ímyndunarafl hennar, sem hleypur iđulega međ hana í gönur. Ţví miđur verđa nokkrar ţeirra ţó ađ meiru en tilgátum í hennar međförum og annarra. Fólk heyrir og les ćvintýralega fréttir í fjölmiđlum, og svo er orđiđ altalađ ađ fílamađur, eskimóakonur og annađ gott fólk hafi eytt ćvikvöldinu í austjarđarvelferđarţjóđfélaginu á Skriđuklaustri. Menn byrja ađ alhćfa, og loks verđur hugdettan ađ kreddu (dogmu). Ţannig fornleifafrćđi er afar hvimleiđ. En ţessi merkistíđindi ađ austan hafa öll reynst vera tóm tjara ţegar upp var stađiđ. Síđast fór Steinunn međ ólögulegan móbergshnullung frá Seyđisfirđiđ á sýningu í Paderborn í Ţýskalandi og kallar hann kross frá Bremen eđa Hamborg. Ţađ eru engin haldbćr rök fyrir ţví ađ ţetta sé yfirleitt kross og hvađ ţá ađ hann sé eđa sýni einhver tengsl viđ Bremen eđa Hamborg (sjá hér)

Stone-cross616642
Kross Steinunnar Kristjánsdóttur er sagđur vera úr móbergi, en er greinilega úr setlögum. Ljósm. Ţjóđminjasafn Íslands.

Nú er ţađ einu sinni svo, ađ engar torfkirkjur hafa fundist á Bretlandseyjum. Litlar kirkjur og kapellur hafa reyndar fundist viđ bći norrćnna manna á Hjaltlandi og á Orkneyjum, sem byggđar voru ađ hluta til af ţurrum steinvegg, ólímdum, sem var gömul byggingarhefđ á Bretlandseyjum. Engar slíkar kirkjur hafa veriđ reistar á Íslandi svo vitađ sé. 

Christians ţáttur Kellers

Norskur fornleifafrćđingur, Christian Keller, hefur einnig, án mikillar rökhugsunar eđa rökstuđnings, komist ađ ţeirri niđurstöđu, sem hann komst ađ í doktorsritgerđ áriđ 1989, ađ elstu kirkjubyggingarnar á Íslandi og á Grćnlandi byggđu á hefđ frá Bretlandseyjum. Hann notar afar furđuleg hringsnúningarök er hann segir lesendum sínum frá ţví ađ 50 órannsakađar rústir torfkirkna í Noregi gćtu vel sýnt sams konar áhrif í Noregi, ţ.e. hefđ frá Bretlandseyjum. Engin ţessara 50 rústa hafa veriđ rannsakađar. Hvernig getur lćrđur mađur sett fram slíka bábilju í doktorsritgerđ?

En hvers vegna skyldu kirkjur úr torfi og steini í Noregi, ţar sem önnur hús voru reist úr ţví efni, ađ vera undir áhrifum frá hefđum frá Bretlandseyjum, ţegar Norđmenn og ađrir norrćnir menn höfđu byggt slík hús í aldarađir, og sér í lagi ţegar engin kirkjurúst rannsökuđ á Bretlandseyjum hefur veriđ reist međ veggjum úr torfi og ótilhöggnum steinum? Ţađ er mér algjörlega óskiljanlegt.

Christian Keller, sem og Steinunn Kristjánsdóttir, sem hugsanlega hefur komist ađ óundirbyggđri skođun sinni á byggingarhefđ á Íslandi međ ţví ađ lesa tilgátur Kellers, vađa í villu ţegar ţau telja ađ ţađ séu ađeins hefđir sem valda byggingarlagi.

Stór ţáttur í ţví hvernig ákveđin bygging lítur úr, er einnig notkun ţess byggingarefnis sem fyrir hendi er. Menn byggđu oftast úr ţví efniđ sem ţeir höfđu innan handa í nágrenninu. Ţó menn vćru ćttađir úr trjáríkum héruđum Noregs, neyddust ţeir eftir 2. alda ofbeit, uppblástur og vegna trjáleysis til stórra bygginga ađ reisa flest hús sín á Íslandi úr öđru efni en einvörđungu timbri.  Í Noregi, ţar sem nćgt timbur var ađ fá, reistu menn einnig hús úr torfi og steini, ţví ţau einangruđu betur en hús úr timbri. Nokkrar kirkjur og önnur hús á Íslandi voru reist úr rekaviđi, en ţegar mikiđ var lagt í var timbur í helg hús flutt um langa vegu frá Noregi til Íslands. Minni höfđingjar, eđa ţeir sem ekki höfđu beinan ađgang ađ reka, létu sér hins vegar nćgja torfkirkjur. Ekki ber ađ gleyma ađ innan í skelinni af torfi og steinum var lítil og nett stafkirkja.

Sagan af Steffen Stummann Hansen

Út fyrir allan ţjófabálk er međferđ danska forleifafrćđingsins Steffens Stummanns Hansens á torfkirkjum í löndum Norđuratlandshafs. Stummann Hansen, sem býr í Fćreyjum, hefur einnig fengiđ ţá flugu í höfuđiđ,  ásamt írska fornleifafrćđingnum John Sheehan frá Cork University á Írlandi, ađ kirkjur í Fćreyjum vćru byggđar eftir hefđum frá Bretlandseyjum. Til ađ undirbyggja ţá skođun sína skrifar hann m.a., ađ órannsökuđ rúst í Leirvík á Eysturoy sé byggđ á ţannig hefđum. Í grein eftir Stummann Hansen og John Sheehan í Archaeologia Islandica, sem ţeir kalla 'The Leirvik 'Břnhustoftin' and the Early Christianity of the Faroe Islands, and beyond' er vitnađ rangt og falslega í grein eftir mig.

Stummann Hansen og Sheehan gera kirkjuna á Stöng í Ţjórsárdal ađ kirkju sem byggir á hefđ frá Bretlandseyjum međ ţví ađ vitna rangt í málsgrein í grein minni. Stummann Hansen, sem ber ábyrgđ á ţessu, segir mig skrifa um kirkjuna á Stöng: "much indicates that the churchyard had a circular form or a circular enclosure ..." (Sjá s. 36 í greininni).

En ég skrifa ekki ađeins ţađ. Ţađ sem er sýnt međ rauđu letri hér fyrir neđan, vinsar Stummann Hansen út og vitnar rangt í, en ţađ sem er međ bláu vitnar hann alls ekki í. Ţetta er ekkert annađ en heimildafölsun og frćđilegur subbuskapur sem John Sheehan, međhöfundur Stummanns Hansens, ber vitanlega enga ábyrgđ á, ţví hann les ekki dönsku:

"Kirkegĺrden pĺ Stöng er kun delvist udgravet. Vi kender endnu ikke dens střrrelse eller form, og der er indtil videre fundet 11 grave. Plateauet, hvorpĺ kirken har stĺet, har fysiske afgrćnsninger og kirkegĺrden har derfor ikke haft en střrre diameter end ca. 20 m. Meget kunne tyde pĺ, at den har haft en cirkulćr form eller en cirkulćr indhegning, lige som sĺ mange kirkegĺrde i f.eks. Grřnland, elle som ved nabokriken pĺ Skeljastađir i Ţjórsárdalur."

Ţarna fjarlćgir Stummann Hansen vísvitandi úr skýringu minni til ađ láta lesendur sína trúa ţví ađ ég telji ađ hringlaga kirkjugarđur byggđur á hefđ sé umhverfis kirkjugarđinn á Stöng. Ţar ađ auki greinir Stummann Hansen ekki frá gagnrýni minni í sömu grein frá 1996, á ţá fornleifafrćđinga sem telja stafkirkjuhefđ norrćna og torfkirkjur ćttađar frá Bretlandseyjum. Ég fćri einnig rök fyrir ţví í sömu grein, ađ hringlaga kirkjugarđar séu ekki endilega hefđ, heldur oftar lausn vegna landslags kringum kirkjugarđana eđa ţess byggingarefnis sem til taks er, sem og ađ lagiđ sé ekki keltneskt eđa írskt, og hvađ ţá heldur fyrirbćri sem ađeins finnst á Bretlandseyjum og á eyjum í Norđur-Atlantshafi. En ţví gleymir Stummann Hansen ađ segja lesendum sínum frá. Ţessi vinnubrögđ eru óheyrđ. 

Hringlaga garđur er líklega kringum meinta kirkjurúst í Leirvík í Fćreyjum, ef trúa má Stummann Hansen. En hans túlkun á hring er greinilega ekki sú sama og mín. Ég á afar erfitt viđ ađ sjá, hvernig Stummann  Hansen sér hringlaga gerđi í Leirvík. Enginn veit heldur, hvort bćnhúsrústin í Leirvík er rúst kirkju eđa bćnhúss. Er er gerđiđ kringum "bćnhúsiđ" í Leirvík yfirleitt hringlaga? Kannski er ég međ sjónskekkju, ţví mér sýnist garđurinn í Leirvík alls ekki vera hringur

 Leirvík

Bćnhústóft međ hringlanga kirkjugarđsgerđi. Mér sýnist nú frekast ađ gerđiđ hafi veriđ lagađ eftir lćkjunum sem renna vestan og austan viđ tóftina sem enginn veit hvort er Bćnhústóft eđa eitthvađ allt annađ. Lengi, líklega ađeins síđan á 19. öld, var talađ um hring mikinn í túninu fyrir ofan Forna-Reyni í Mýrdal sem kirkjugarđ. Hringurinn var fullkomlega hringlaga, međ sama radíus allan hringinn, og veglegur. Fornleifarannsókn hefur hins vegar sýnt, ađ ţetta er ekki kirkjugarđur heldur náttúrulegt fyrirbćri. Engar grafir voru innan "garđsins" og engin kirkja. Myndin ađ hér fyrir ofan er úr grein Stummanns Hansens og Johns Sheehans. Myndin hér fyrir neđan er af "kirkjugarđinum" ađ Forna-Reyni í Reynishverfi.
 
Forni Reyni 1982 2 b
 
Knud Krogh 2
Ţjóđhildarkirkja í Eiríksfirđi (Tunulliarfik) á Grćnlandi hefur lengi veriđ talin hafa haft hringlaga kirkjugarđ. Svo er ţó ekki. Lega grafanna réđst af landslaginu, miklum halla í landslaginu sunnan og austan viđ kirkjuna, sem ég sýni međ grćnum lit á teikningu fornleifafrćđingsins sem rannsakađi kirkjuna. Leifar hugsanlegs torfveggs vestan viđ kirkjuna (sem ég lita međ gulum lit) sýnir ekki međ vissu ađ kirkjugarđsgerđi hafi veriđ hringlaga. Hins vegar er endurgerđ Ţjóđhildarkirkju ţeirrar  sem byggingarmeistarinn ađ Ţorláksbúđ, Árni Johnsen hefur einnig komiđ ađ (mynd fyrir neđan), búin ađ koma ţví inn hjá almenningi ađ í fornu hafi veriđ veggur úr torfi og steini umhverfis torfkirkju Ţjóđhildar. Ţađ er álíka mikiđ út í hött og Ţorláksbúđ hin nýja í Skálholti. Teikning Knud Krogh.
 
 Ţjóđhildarkirkja

 

Vinnubrögđ Stummann Hansens í grein hans í Archaeologia Islandica eru vítaverđ og ég verđ ađ lýsa fordćmingu minni á ţessari heimildafölsun og tilvitnunarfúski danska fornleifafrćđingsins í Fćreyjum. Menn vitna einfaldlega ekki rangt í kollega sína til ađ undirbyggja draumóratilgátur. Ţađ er til ágćt skilgreining á slíku á dönsku: Videnskabelig uredelighed (Frćđilegt misferli).

Ég býst náttúrulega viđ ţví ađ ţeir sem gefa út ritröđina Archaeologia Islandica taki afstöđu til slíkra vinnubragđa og birti afsökunarbeiđni í nćsta hefti. 

Fornleifastofnun Íslands gaf vitleysuna út

Hverjir gáfu svo út grein Stummann Hansens og Sheeans í tímaritinu Archaeologia Islandica? Ţađ gerđi  sjálfseignarstofnunin sem ţađ sem fornleifafrćđingar í bisness tóku sér hiđ ríkislega nafn Fornleifastofnun Íslands. Í stjórn fyrirtćkisins, sem gefur út Archaeologia Islandica, situr međal annars dr. Orri Vésteinsson sagnfrćđingur, sem gegnir stöđu prófessors í fornleifafrćđi viđ Háskóla Íslands. Orri hefur sjálfur veriđ tekinn í svipuđum óvönduđum vinnubrögđum og Steffen Stummann Hansen, (dćmi hér og hér).

Ég verđ ađ lýsa áhyggjum mínum af ritstjórnargetu ţeirra sem sjá um frćđiritiđ Archaeologia Islandica, ţegar ţeim yfirsést ađ Steffen Stummann níđist á ţví sem ég hef ritađ. Ţađ er reyndar ekki nýtt vandamál. Orri Vésteinsson fór eitt sem međ Steffen Stummann Hansen ađ grafa í Ţjórsárdal. Ţeir grófu í rúst í Skallakoti, sem fyrst var rannsökuđ áriđ 1939. Viti menn, eins og ég hafđi ţegar haldiđ fram frá 1983, og síđar sannađ mörgum til ama, ţá fór byggđ ekki í eyđi í Ţjórsárdal fyrr en eftir 1104. Í torfi skálarústarinnar í Skallakoti var ađ finna gjósku úr Heklugosi frá árinu 1104 (H 1 gjóskuna svokölluđu). Ekki var í rannsóknarskýrslu Stummanns  Hanasen og Orra Vésteinssonar vitnađ í svo mikiđ sem í eina grein eđa stafkrók eftir mig, ţó ég hefđi sýnt fram á ađ aldursgreining endalok byggđar í Ţjórsárdal til 1104, setta fram af  Sigurđar Ţórarinssonar jarđfrćđingi, byggđi á misskilningi, misskilningi sem einnig leiđréttist međ endurrannsókninni á Skallakoti, sem og nýjum aldursgreiningum sem nýlega hafa veriđ gerđar á leifum frá Skeljastöđum í Ţjórsárdal.

Svona útilokunarvinnubrögđ minna á ađferđir sumra fornleifafrćđinga í Sovétríkjunum sálugu, sem útrýmdu kollegum sínum úr umrćđunni, eftir ađ ţeir höfđu komiđ ţeim sem átti ađ gleyma í Gúlagiđ (sjá hér). Slík vinnubrögđ eru greinilega ekki framandi í HÍ. Ţađ er dapurlegt.

Meira böl og fleiri klámhögg 

í grein sem Steinunn Kristjánsdóttir birti í ráđstefnuriti fyrir 16. Víkingaráđstefnuna, sem haldin var í Reykjavík áriđ 2009, er heil röđ af röngum tilvitnunum: Grein Steinunnar, ţar sem hún kemur inn á  "klassíkerinn", kirkjurústina á Stöng, kom út áriđ 2011 og bar titilinn: The Vikings as a Diaspora - Cultural and Religious Identities in Early Medival Iceland: Texti Steinunnar um Stöng fylgir hér, og ţađ sem er međ rauđu letri er einfaldlega rangt vitnađ í texta eftir mig:

Of course, it is useful to use the church found at the farm Stöng in Ţjórsárdalur as a representative example of the turf churches. The church was discovered during an excavation that was performed there in periods in 1986 and 1992-1993. This particular building was first excavated in 1939 and interpreted as a smithy (Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 1996, p. 119-139). The church at Stöng was built of turf and stones, and its interior measured 2.5 meters wide and 5 metres long. A choir was added to the east side of the church, which had an east west orientation (Fig. 2) Several graves were exhumed. A fragmented stone cross of Irish origin was also found during hte excavation of the church. The excavator suggest that the farm at Stöng was established in the 10th century; radiocarbon results date the church to the early 11th century (Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 1996, p. 129f).

Leiđrétti ég hér međ:
 

  • Kirkjurústina,sem Kristján Eldjárn og ađrir sveinar danska arkitektsins Aage Roussell komu niđur á međ hrođvirknislegum rannsóknarskurđum áriđ 1939 var ţá ekki túlkuđ sem smiđja. Ţetta ćttu allir ađ vita sem lesiđ hafa Forntida Gĺrdar i Island (Kaupmannahöfn 1943), ţar sem niđurstöđurnar rannsóknanna í Ţjórsárdal 1939 voru gefnar út áriđ 1943. Smiđja fannst hins vegar á Stöng áriđ 1939 um 20 metra austan viđ kirkjuna. Beint undir kirkjurústinni á Stöng er aftur á móti eldri smiđja (sem fannst 1993), forveri smiđjunnar sem rannsökuđ var 1939.
  • Kór var ekki bćtt viđ austurhluta kirkjunnar. Hann var ţar frá upphafi er kirkjan var byggđ. Ţarf ađ nefna ađ kirkjan hafi legiđ í austvestur? Engar grafir voru grafnar upp. Ţćr voru rannsakađar og í ljós koma ađ beinaflutningur í líkingu viđ ţađ sem Kristinna laga ţáttur í Grágas nefnir hefur átt sér stađ - bein höfđu veriđ grafin upp á 12. öld og greftruđ viđ ađra kirkju.
  • Skilgreiningin "exhumation of graves", ţađ er fjarlćgin líka, er mjög einkennileg, ţegar tillit er tekiđ til ţess ađ Steinunn Kristjánsdóttir hlýtur ađ vita, ef hún hefur lesiđ greinina sem hún vitnar í, ađ grafirnar á Stöng voru tómar. Bein höfđu í flestum tilvikum veriđ fjarlćgđ (sjá t.d. hér).
  • Brot af steinkrossi af írskum uppruna hefur aldrei fundist á Stöng og stendur ekkert um ţađ í ţeirri grein sem sem Steinunn Kristjánsdóttir vitnar í.(Sjá enn fremur hérna).
  • Ég hef hvergi ritađ eđa haldiđ ţví fram, ađ geislakolsaldursgreiningar á kirkjunni sýni aldur til byrjunar 11. aldar. Út frá upplýsingum frá afstöđu jarđlaga og mannvistarlaga, aldri gripa sem fundust í smiđjunni undir kirkjunni sem og út frá vitnisburđi gjóskulaga, er ljóst ađ kirkjan hafi ekki veriđ reist fyrr en ca áriđ 1000 e. Kr.
Steinunn-distortion
 
Aldrei var torfgafl til vesturs á kirkjunni á Stöng. Hér hefur Steinunn blandađ saman kirkjurústinni og smiđjurústinni sem liggur undir. Myndin úr Viking Settlements & Viking Society; Papers from the Proceedings of the Sixteenth Viking Congress í Reykjvík 2009 (2011). Mér ţykir Steinunn hafa skrumskćlt niđurstöđur rannsóknanna á Stöng međ ţessari "skrípateikningu" sinni.
 

Hvernig ţađ er hćgt fyrir kennara í fornleifafrćđi viđ HÍ ađ níđast svo á texta og rannsóknarniđurstöđum annarra, er mér algjörlega fyrirmunađ ađ skilja. Til hvers ţarf Steinunn Kristjánsdóttir ađ birta viđvaningslega skematíska teikningu af rústinni á Stöng, ţegar til eru nákvćmar uppmćling á kirkjunni? Verst er ţó, ađ ţeir sem ritstýrt hafa ráđstefnuriti 16. Víkingaráđstefnunnar í Reykjavík, á vegum Hins íslenzka Fornleifafélags og Háskóla Íslands, hafa ekki haft til ţess nokkra burđi.

Réttast vćri ađ kćra ţessi viđvaningslegu vinnubrögđ til siđanefnda í Háskóla Íslands og ráđuneyta sem bera ábyrgđ á ţeim stöđum og stofnunum sem Steinunn vinnur viđ. En ósk mín er ađ fólk lćri ţegar ţeim er bent á rugliđ í sér og vinni ekki á eins hrođvirknislegan hátt í framtíđinni. Mikiđ af efni Fornleifs eru misjafnlega mjúk gagnrýni á léleg vinnubrögđ og fljótfćrnisvillur í íslenskir fornleifafrćđi. En líklegast lesa ţeir sem baunađ er á ekki gagnrýnina. Ţeir eru kannski yfir hana hafnir.

Ef menn geta ekki lesiđ sér texta til gangs, er háskólaumhverfi kannski ekki rétti stađurinn ađ eyđa kröftum sínum og starfsćvi. Afsökunarbeiđni mega ţeir sem skömmina bera setja hér í athugasemdirnar, ef menn hafa einhverja ćru í skrokknum.

*

Ég gaf auđvitađ manninum lćrđa, sem lesiđ hafđi og trúađ skrifum Steinunnar, leyfi til ađ nota myndir sem ég hef birt úr rannsóknum á Stöng. Rannsóknirnar á Stöng voru styrktar af almannafé, og ţó ég hafi unniđ mest međ efniđ á mínum eigin tíma, ţá tel ég allar rannsóknarniđurstöđur vera almannaeign ţegar ţćr hafa veriđ birtar, en menn skulu nota ţćr međ virđingu og án ţess ađ skrumskćla ţađ sem niđurstöđurnar sýna í raun eđa ţađ sem vísindamađurinn hefur skrifađ. Ađ vitna rangt í heimild er misnotkun. Međferđ Steffen Stummanns Hansens á texta mínum er skammarleg heimildafölsun og međferđ Steinunnar ćtti ekki ađ sćma akademískum borgara í HÍ. En ţegar menn eru komnir út í vafasama kenningasmíđ sem mest líkist trúarbrögđum eru rökin, vísindin og frćđimennskan eftir ţví. 


Fćr Páll engin svör?

Páll Theodórsson

Útvarpsţátturinn Spegilinn hefur fengiđ til sín í heimsókn Pál Theódórsson eđlisfrćđing og Orra Vésteinsson prófessor til ađ rćđa hiđ endalausa umrćđuefni landnámiđ

Enn og aftur heldur Páll ţví fram, ađ tilgátum sínum um landnám löngu fyrir ca. 870 sé ekki svarađ. Ţessu er til dćmis haldiđ fram í kynningu á viđtölunum í Speglinum viđ Pál og Orra:

"En Páll fćr ekki svar. Ađ minnsta kosti fćr hann ekki skrifleg, rökstudd svör."

" Fornleifafrćđingar hafa fáu svarađ Páli ţegar hann hefur bent á viđarkolamćlingar sínar..."

Vera má ađ sumum kollega minna ţyki ástćđa til ađ hundsa Páls. En Páll hefur ekki rétt fyrir sér, eđa ađ rangt er eftir Páli haft, er ţví er haldiđ fram ađ Páll hafi engin svör fengiđ. Ég er fornleifafrćđingur međ doktorspróf í fornleifafrćđi en ekki í sagnfrćđi eins og Orri Vésteinsson, og hef hef svarađ Páli opinberlega á ţessu bloggi sem og í ţessari greinargerđ, t.d. um hvađ mér finnst um ađ hann sé vinsa út úr útgáfum manna niđurstöđur sem honum ţykja henta viđ tilgátu sína um "landnám fyrir landnámiđ", en láta annarra niđurstađa úr sömu aldursgreiningaröđum ekki getiđ. Selektív vinnubrögđ sem slík eru ávallt vítaverđ og ég hélt satt ađ segja ađ slíkt vćri ekki stundađ í raungreinum.

Innlegg 2
 
Hér getur Páll og ađrir lesiđ innlegg mitt í umrćđuna um landnámiđ fyrir landnám.

 

Páll hefur, svo dćmi séu tekin, notađ óeđlilega háar niđurstöđur sem komu úr geislakolsaldurgreiningum á beinum í Ţjórsárdal til stuđnings tilgátu sinni um búsetu löngu fyrir landnámiđ sem flestir telja ađ hafi byrjađ ađ mestu um eđa eftir 870 e. Kr. Hinar háu niđurstöđurnar komu frá AMS-kolefnisrannsóknarrannsóknarstofu í Uppsölum. Sýni úr sömu dýra- og mannabeinunum, sem voru greind í Uppsölum, og gáfu aldursgreiningar löngu fyrir landnám á síđara hluta 9. aldar, voru einnig send til kolefnisaldursgreiningarstofunnar á Ţjóđminjasafni Dana.

Ég sendi ţannig tveimur aldursgreiningarstofum sýni úr sömu einstaklingunum án ţess ađ ég léti stofurnar vita um ţessa tvígreiningu. Greiningarnar á sýnunum í Kaupmannahöfn, sem ég hef fyrir löngu birt međ greiningunum frá Uppsölum, sýndu á stundum allt annan aldur en sumar greiningar AMS-stofunnar í Uppsölum gerđu. Greiningarnar í Kaupmannahöfn voru í flestum tilvikum í samrćmi og samhengi viđ afstöđu mannvistarlaga og aldur annarra leifa í Ţjórsárdal, ţar sem engar búsetuleifar hafa fundist undir Landnámslagi. Sumar AMS-greiningarnar í Uppsölum voru hins vegar gersamlega út í hött, en ţćr virđast henta tilgátum Páls. Ađrar greiningar frá Uppsölum voru í samrćmi viđ greiningar sem gerđar voru í Kaupmannahöfn. Hins vegar voru bein, sem greind voru í Kaupmannahöfn til 11. aldar, greind til 7. aldar í Uppsölum.

Hver er konan
Glađleg kona leggst međ beinum sem rannsökuđ voru á Skeljastöđum í Ţjórsárdal síđla sumars 1939. Beinin viđ hliđina á henni eru ekki frá ţví fyrir 870. Eins og grafiđ var á Skeljastöđum myndi ekki koma á óvart ađ beinum úr sumum grafanna hefđi veriđ blandađ saman. Meira um ţađ síđar.

 

Ađrir fornleifafrćđingar og sérfrćđingar en ég (sjá bls. 7) hafa einnig fengiđ ađ senda sýni af mannabeinum úr Skeljastađakirkjugarđi til AMS-greininga og niđurstöđur ţeirra sýna án nokkurs vafa, ađ eitthvađ gćti hugsanlega hafa veriđ ađ í greiningunum á AMS-stofunni í Uppsölum, ţegar ég fékk gerđar aldursgreiningar ţar sem sýndu niđurstöđu sem ekki stemmdu viđ niđurstöđur greiningar á sömu einstaklingunum sem fóru fram í Kaupmannahöfn. Viti menn, ţeir sem nýlega fengu greind mannabeinin úr Skeljastađakirkjugarđi máttu sannreyna ţađ ađ ég hafđi rétt fyrir mér um endalok búsetu í Ţjórsárdal, og ađ Prófessor Sigurđur Ţórarinsson óđ í villu er hann hélt ţví fram ađ henni hefđi lokiđ áriđ 1104. Í fjölda ára lá ég undir svínslegum dylgjum sumra kollega minna og íslenskra jarđfrćđinga fyrir ađ leyfa mér ađ halda öđru fram en jarđfrćđiguđinn Sigurđur Ţórarinsson.

Hvađa halda menn ađ sé ađ? Páll segir ađ ekkert sé ađ og tekur háar niđurstöđur í Uppsölum fram yfir hefđbundnu geislakolsgreininguna frá Kaupmannahöfn, ţó svo ađ Páll hafi manna mest sjálfur haldiđ ţví fram ađ hefđbundnar kolefnisaldursgreiningar međ langan talningartíma séu miklu nákvćmari og áreiđanlegri lausn á aldursgreiningarvandmáli eins og tímasetning elstu búsetu á Íslandi en AMS-greiningar eru.

Hugvísindamenn ţora varla ađ segja ađ ađferđafrćđi og tćki raunvísindamanna séu ţess leg ađ bila, eđa ađ ţađ séu menn á bak viđ tćkin og hreinsun sýna, sem geti feilađ. Eins og kunnugt er er mannlegt ađ gera mistök. Ţađ er góđ regla fyrir fornleifafrćđinga ađ gera sér grein fyrir ţví ađ mćlitćki og menn sem vinna viđ ţau séu ekki ađgangurinn ađ hinum heilaga sanneika. 

Jú, Páli hefur svo sem veriđ svarađ. Hann er ekki einn í heiminum, og ţví ástćđulaust fyrir ţáttagerđamenn Spegilsins ađ ljúga ţví er ţeir segja fornleifafrćđinga hafa ekki svarađ Páli. Lygar og sannleikshliđranir teljast hins vegar til gamallar hefđar á RÚV og er bćđi hćgt ađ mćla ţađ međ einföldum tćkjum međ ţví ađ hlusta og horfa á viđtćki sín og um leiđ ađ vera nokkurn
veginn gagnrýninn.

confidentiality-ad
Sumar rannsóknarstofur, eins og BETA, sem íslenskir fornleifafrćđingar hafa mikiđ notađ, bjóđa upp á ţagnarskyldu og ađra einkennilega ţjónustu. Ţetta er auglýsing frá BETA. Ekki sérlega traustvekjandi. Ţađ eru ekki ófáar niđurstöđurnar frá BETA sem hafa sýnt landnám fyrir landnámiđ. Kannski eru fleiri faldar. Kolefnisaldursgreiningarstofur hafa veriđ í samkeppni og ţađ ríkir mikil tortryggni á milli ţeirra og enn er ekki skipulögđ útgáfa á öllum aldursgreiningum í heiminum. Menn geta ekki rćtt ţann möguleika ađ rannsóknarstofur og aldursgreiningarađferđin séu hinir "ófullkomnu" ţćttir í ţví ferli sem kolefnisaldursgreining er.

 

Páll og gömul veggjarbrot

Páli er einnig tíđrćtt um veggjabrot í Kvosinni í Reykjavík og í Húshólma í Krýsuvík, sem hann telur ađ sýni landnám fyrir landnám. Ég hef áđur greint frá túlkunarörđugleikum viđ aldursgreiningu veggjarbrotsins í Kvosinni. Ţar orkar margt tvímćlis og engin sönnun liggur fyrir ţví ađ ţar sé hús frá ţví fyrir landnám. Ţađ eru heldur engin haldbćr rök fyrir ţví ađ veggurinn eđa garđlagiđ í Húshólma sé frá ţví fyrir landnám. Lítum á rökstuđninginn hjá Páli. 

Ţetta segir Páll um veggjarbrotiđ í Húshólma:

Ég segi fyrst frá garđi í Húshólmum viđ Krýsuvík til ađ sýna hversu litla athygli vísbendingar um eldra landnám hafa fengiđ. Hár aldur garđsins kom í ljós fyrir 23 árum í rannsókn sem sjaldan er rćdd og ekki hefur veriđ fylgt eftir ţótt stađurinn liggi nánast viđ túnfót höfuđstöđva íslenskra fornleifarannsókna. Jarđfrćđingarnir Haukur Jóhannesson og Sigmundur Einarsson (1988) rannsökuđu Ögmundarhraun á Reykjanesi, skammt frá Krýsuvík, sem rann um AD 1170. Ţeir grófu ţversniđ gegnum ţennan vel varđveitta torfgarđ í Húshólmum (Mynd 1). Landnámsaska var hvorki í né undir torfi garđsins. Neđst í pćlunni, ţar sem torf var tekiđ, var hinsvegar dreif af Landnámsösku. Ţessi garđur, ađ öllum líkindum túngarđur, var augljóslega hlađinn fyrir AD 870, líklega skömmu fyrr ađ áliti jarđfrćđinganna. Hversu langur tími leiđ frá ţví landnámsmađurinn settist ađ í Krýsuvík ţar til bústofn hans var orđinn ţađ stór ađ nauđsynlegt var ađ verja túniđ međ hlöđnum garđi? 

Húshólmi

Eins og Pál segir, fannst engin landnámsaska í veggjarbrotinu og eđa viđ ţađ. Ţví er ekki hćgt ađ aldursgreina upphaf veggjarins međ fornleifafrćđilegum eđa jarđfrćđilegum ađferđum til tíma sem liggur fyrir aldur landnámsgjóskunnar (sem í dag er aldursgreind til 870). Ljósmynd af ţessum mikla sönnunargagni Páls hefđi veriđ lágmarksskilyrđi til ađ sýna ţetta betur, og sömuleiđis ljósmynd af einhverri pćlu, ţar sem torfiđ hefur veriđ "tekiđ" og ţar sem sé dreif af landnámsösku. Engin ljósmynd, teikning eđa sönnun er fyrir landnámslaginu "pćlunni" er ţví til. Gaman hefđi veriđ ađ vita úr hvađa efni (hvers konar torfi) ţessi ágćti veggur var reistur, ţví mig grunar ađ skilningur Páls á byggingu torfveggja sé sá ađ menn hafi veriđ međ eitthvađ sem líktist rúllutorfi međ grassvörđ eins og ţann sem menn setja á fótboltavelli og garđa í dag í stađ ţess ađ sá grasfrćjum. Heldur hann ađ slíkt torf hafi veriđ "pćlt upp" ţar sem hann talar um "pćlu". Hefur Páll gert sér grein fyrir ţví ađ torfstrengur í veggi var skorinn og helst í mýri, en ekki "tekinn" eđa pćldur upp. 

Ţađ er ţví engin sönnun fyrir landnámi fyrir "hefđbundiđ landnám" í ţeirri sniđteikningu sem Páll sýnir okkur. Önnur rök hans eru ekki haldbćr. Gott vćri ađ fá ađeins betri skýringar á "pćlu" Páls áđur en athugun jarđfrćđinga er notuđ sem heimild um byggđ á Íslandi fyrir ţann tíma sem öđrum heimildum ber saman um. Svör óskast hér á blogginu í rituđu máli. Páll verđur ađ kynna sér ađferđafrćđi fornleifafrćđinga betur, áđur en hann krefst ţess ađ viđ föllum flöt fyrir tilgátum hans sem greinilega byggja nú orđiđ á óskhyggju og selektívum vinnubrögđum eins og t.d. vali á ţví sem ţykir henta best úr Ţjórsárdal. Notkun hans á sýnum sem ég hef fengiđ gerđ á leifum úr Ţjórsárdal eru ţví miđur gagnrýnisverđ.

Mér er nćst ađ halda, ađ ţetta veggjarbrot í Húshólma sé frá 11. öld miđađ viđ gjóskulagiđ sem falliđ hefur ađ ţví. Ef veggurinn hefur veriđ frá ţví fyrir 870 er furđulegt ađ hann hafi ekki veriđ meira fallinn um 1225.

Mér ţykir virđingarvert ađ Páll sé aldrađur ađ vinna ađ sínum áhugamálum. Páll er ađ mínu mati góđur vísindamađur og hefur lengi sýnt vandvirkni og gagnrýni og spurningargleđi sem margir mćttu lćra sitthvađ af. Hann er virtur međal kollega sinna erlendis. En í síđustu greinum sínum finnst mér Páll hafa slakađ lítillega á og gerst "íslenskur" í vinnubrögđum. Hann er farinn ađ halda sumu fram sem heilögum sannleika. Satt er ađ á Íslandi er gamall siđur á međal "menntamanna" ađ láta rök annarra sem vind um eyru ţjóta og jafnvel ađ ţegja menn í hel, og eru sumir íslenskir fornleifafrćđingar örugglega ekki betri en ađrir í ţeim ljóta siđ. Ţeir mega taka til sín ţá gagnrýni sem svíđur undan henni, en ég er búinn ađ svara Páli.


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband