Fćrsluflokkur: Forn- og fjallagrasafrćđi

Óska ţeim Svartadauđa sem fyrst

Langa fornleifagúrkan

Nú er fornleifagúrkan 2018 búin ađ taka gríđarkipp í gróđurhúsum vitleysunnar. Gerđur  A. Gúrkan garđyrkjubóndi á Grund (sjá mynd) hefur ekki séđ annan eins vöxt í gúrkum sínum í mörg ár.

Steinunn abbadís á Ţingeyrum sér líka mikinn ofvöxt í gúrkunni og er nú ţegar farin ađ nálgast "jarđlög sem geyma Svartadauđa". Svo segir ađ minnsta kosti Mogginn og hann lýgur aldrei. Vonandi finnur hún klausturkirkjuna á Ţingeyrum og nokkra munka međ svartadauđabakteríuna í glerungi tanna sína líkt og sumir vísindamenn halda ađ ţeir hafi fundiđ.

Fréttastofa Fornleifs vonar ţađ besta og helst ađ pestin sé ţarna af hreinni og ómengađri, íslenskri gerđ undir nćstu hellu - og ađ ţađ finnist til vara eins og einn eskimói eđa fjallamađur einn kveifarlegur í fullum drag fyrir 17. júní. Fílamenn voru aldrei til í Húnaţingi, svo ţeir finnast ekki á Ţingeyrum. DNA sauđa og hrossaţjófa er heldur til gruggugt, svo ţótt ţeir finnist í garđinum á Ţingeyrum er ekkert á ţví ađ grćđa. Ţađ voru örugglega kynóđir Skagfirđingar sem myrtir voru í Húnaţingi.

Hafa verđur ţó í huga, ađ Svartidauđi á Íslandi var ekki nauđsynlega ţađ sama og sá Svartidauđi sem geisađi á 14 öld í Evrópu eđa síđari pestin í Evrópu (t.d. Great Plague í London) um miđbik 17. aldar. Ţó einhverjir hallist ađ ţví ađ cokkobacillan sem veldur Yersinia pestis, hafi veriđ völd ađ Svartadauđa miđalda í Evrópu, ţá eru enn vert ađ gćta ađ ţví sem breski DNA-sérfrćđingurinn Thomas Gilbert viđ háskólann í Kaupmannahöfn hefur sagt og skrifađ um ađferđir til ađ leita uppi DNA úr bakteríu Svartadauđa og annarra útbrota af Yersinia pestis. Hćgt er ađ lesa sér til.

Eins ber fornleifafrćđingi, sem er ađ grafa niđur á "jarđlög sem geyma Svartadauđa", ađ vera kunnugt um ađ yfirlýsingar um ađ pestir hafi geisađ á Englandi áriđ 1401 sem borist hafi til Íslands og orđi ađ Svartadauđa Íslands, eigi ekki viđ rök ađ styđjast. Yfirlýsingin er vitaskuld alveg út í hött og má skrifa á reikning lélegs norsk sagnfrćđings. Annar norskur sagnfrćđingur, Ole Jřrgen Benedictow, hefur sýnt fram á ađ ţađ var ekki pest á Englandi áriđ 1401, né heldur á Norđurlöndum, sem valdiđ gat Svartadauđa á Íslandi áriđ 1402. Vandast ţví málin. Hvađa sjúkdómur geisađi á Íslandi og á Ţingeyrum? Bendi ég mönnum á ađ lesa bók hans The Black Death and Later Plague Epidemics in the Scandinavian Countries sem út kom áriđ 2016.
Blackdeath2

Fyrst Svartidauđi náđi til Englands og Noregs, ţví kom hann ekki til Íslands? Vildi hann ekki međ? Var fariđ allt fútt úr honum eđa allir dauđir sem ćtluđu til Íslands međ hann? Gćti hugsast ađ heimildir hafi ekki varđveist um viđkomu hans á Íslandi?

Pestin á Íslandi gćti hafa veriđ allt annars eđlis. Íslendingar voru heldur einangrađir á ţessum tíma og sömuleiđis var oft langt á milli komu erlendra manna og Íslendingar byggđu ţví ekki upp mótefni viđ tilfallandi sjúkdómum sem bárust ađ utan, flensu og öđru sem gat hćglega orđiđ mönnum ađ bana á Íslandi, ţótt slíkar farsóttir vćru vćgari viđ fólk annars stađar.

Ef Ole Jřrgen Benedictow hefur á réttu ađ standa er lítil ástćđa til ađ halda ađ merki um Svartadauđa finnist í glerungi tanna munkanna á Ţingeyrum og ađ Steinunn Kristjánsdóttir sé ađ alveg ađ komast niđur á jarđlög međ Svartadauđa.

Getur nú ekki einhver góđhjartađur mađur í sveitinni, sem les ţetta, gefiđ Steinunni og starfsliđi hennar flösku af Svarta Dauđa. Bokkuna ćtti grafararnir á Ţingeyrum ađ drekka sem međal. Ţegar ţađ er fariđ ađ virka, hefst kvöldlestur upp úr bók Ole Jřrgen Benedictows. Eitthvađ sterkt ţarf víst til svo ađ sumir kollegar mínir á Íslandi fari ađ verđa lćsir á ritheimildir og fái lágmarksţekkingu á ţeim. Sá sem skrifađ hefur á íslensku um Svartadauđa á Wikipedia ćtti líklega ađ fá sér eitthvađ ögn sterkara, jafnvel unglingabóluefni, ţví í unggćđingshćtti sínum er hann um ţađ bil hálfri öld á eftir ţví sem er ađ gerast í frćđunum.

Gerđur A. Gúrkan er fyrsti intersexbóndinn á Íslandi, ef einhver furđar sig á myndinni efst. Enga fordóma héér.


mbl.is Nálgast jarđlög svartadauđa
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Netlusaga

56945.jpg

Mikill áhugamađur um frć, frjókorn, ofnćmi og alls kyns undarleg grös sendi mér upplýsingu um skemmtilega sögu af Dr. Ágústi H. Bjarnasyni grasafrćđingi. Ágúst er mikill áhugamađur um netlur og leitađi fyrir fáeinum árum til Ţjóđminjasafns og skráđi símtal sitt eins og lćrđum mönnum einum er lagiđ:

"Símtal viđ Ţjóđminjasafn:

Fyrir nokkrum árum var eg ađ kynna mér brenninetlu (Urtica dioica L.), útbreiđslu hennar, notkun og náttúru. (Ţví miđur hef eg ekki lokiđ enn viđ ţađ verk; en ţađ er önnur saga.) Međal annars vissi eg um dúka og klćđi, sem voru ofin úr netlu-ţráđum, eins og algengt var annars stađar í Evrópu og er reyndar fariđ ađ tíđka víđa ađ nýju.

Mér datt ţá í hug ađ hringja í Ţjóđminjasafniđ og spyrja, hvort netludúkar hefđu fundizt viđ uppgröft á Íslandi. Kvenmađur svarađi, og eg bar upp erindiđ. „Andartak,“ anzađi hún. Ţá heyrđi eg hana kalla: „Margrét, hafa fundizt netludúkar viđ uppgröft?“ – „Hver er ađ spyrja um ţađ,“ heyrđi eg úr fjarska. „Ţađ er einhver kall,“ svarađi símadaman. Síđan hljómađi hátt eftir örstutta biđ: „Segđu nei.“

Konan sneri sér síđan aftur ađ símtólinu og sagđi viđ mig mjög háttprúđ í tali: „Nei, ţví miđur, ţeir hafa aldrei fundizt, ţví miđur.“ – Og ţar međ ţakkađi eg fyrir og kvaddi."

Já, Ég hef í mörg ár reynt ađ segja Ţjóđminjasafninu ađ símarnir ţar séu mjög nćmir. Ţađ er bókstaflega hćgt ađ hlera ţađ sem fólk segir.

Nú tel ég víst ađ "Magga" sú sem heyrđist í hafi strax litiđ niđur í Sarp sinn, enn svo heitir skráningarkerfi safna á Íslandi - og fullvissađ sig um ađ netludúkar vćru ţar ekki nefndir. En ég myndi nú ekki treysta ţeirri skrá, međan ađ gler er skráđ sem postulín á Ţjóđminjasafninu. Vona ég ţó ađ fornleifafrćđingar á Íslandi finni brátt netludúka handa Ágústi.

Reyndar hafa fundist netlufrć viđ rannsóknir á Bergţórshvoli, en hvar ţau eru niđur komin nú veit ég ekki. Ég reyndi eitt sinn á 9. áratug síđustu aldar ađ hafa upp á ţeim en fann ekkert á Ţjóđminjasafni. Ţar er hins vegar varđveittar leifar af skyri frá Bergţórshvoli. Hér er góđ framsóknargrein um netlur. Sigmundur Davíđ er örugglega mikill áhugamađur um netluplástra.

Brenninetlur er hćgt ađ verka eins og lín (hör) og ég hef séđ netlubuxur. Í Hollandi og á Englandi hef ég fengiđ netluost og oft sötrađ brenninetlusúpu međ káli hér í Danmörku. Ég á ţó ekki netludúk, en er annars mikiđ fyrir brenninetlur, og vona svo ađ Íslendingar fari ekki ađ kasta ţví leiđa sulli roundup, eđa öđru eiturkyns á ţćr, eins og ţeir kasta á allt lífrćnt sem stingur og sćrir hina rósbleiku, silkimjúku ofnćmishúđ Íslendinga. Slíka húđ verđur ađ herđa međ netlum, mýbiti og húđstrýkingum, ţví ekki á ađ nota húđina í leđursófasett, er ţađ nokkuđ?


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband