Bloggfćrslur mánađarins, ágúst 2017

Umslagahirđar fortíđarinnar

Umslag Ólafs Ragnarssonar

Ţađ virđist sem mér hafi skjátlast ćrlega varđandi nýtni og endurvinnsluhćfileika hjá hinu opinbera á Íslandi hér á árum áđur. Ég hélt í algjöru sakleysi mínu ađ öllu hefđi veriđ hent á haugana, ţegar ţar var orđiđ nokkurra ára gamalt og smá slit var fariđ á sjást.

Nei, svo var nú aldeilis ekki. Hérna áđur fyrr endurnýttu menn allt í ráđuneytum og hjá háum embćttum og stofnunum sem ekki höfđu mikiđ á milli handanna. Grisjur af sárum holdsveikra, syffilista og berklasjúkra voru dauđţvegnar og endurnotađar; Súr rjómi í matstofu Útvarpsins á Skúlagötunni var til ađ mynda notađur í pönnukökur, sem gerđu pönnsurnar nú bara betri fyrir bragđiđ, og Ráđuneyti voru ţekkt fyrir ađ hafa á launalista sínum menn sem losuđu af frímerki sem ekki höfđu veriđ stimpluđ. Merkin voru svo endurnotuđ. Mikill sparnađur varđ vitaskuld af slíkri nýtni og mćttu menn lćra sitthvađ af slíku í eyđslućđi nútímans, ţar sem oft er eytt milljón til ađ spara hálfa, međan ađ götur eru málađar.

En alltaf finnast veilur í svona vel virkandi ţjóđfélögum, ţar sem endurvinnslukerfiđ smellvirkar. Fjallar ţessi fćrsla, sem er ekki sönn nema ađ ákveđnu marki, um einn slíkan brest.

Fiktsjónin í fćrslunni er um umslagahirđa kjörstjórna sem sáu um brúnu umslögin sem innihéldu utankjörstađakjörseđla. Ţeir embćttismenn áttu ađ sjá um ađ lítil brún umslög, sem voru utan um utankjörstađakjörseđla, vćri komiđ fyrir kattarnef. Á ákveđnu stigi á 20. öld var fariđ ađ leyfa Íslendingum sem bjuggu erlendis ađ hafa áhrif á kosningar í eigin landi. Ţeir gátu kosiđ í sendiráđum lands síns á erlendri grundu eđa hjá kjörrćđismönnum. Útbúin voru sérstök umslög sem Íslendingar erlendis gátu lagt kjörseđil sinn í og sent hann til Íslands. Á umslagi ţessu bar manni ađ skrifa nafn sitt, heimilisfang á Íslandi áđur en mađur flutti eđa ferđađist til útlanda, og einnig nafnnúmer/kennitölu, ţegar ţau voru tekin upp.

Ţetta brúna umslag varđ mađur svo ađ sjá um ađ fara međ á pósthús sjálfur og senda heim til Fróns - ţar sem ţađ var opnađ, listastafurinn lesinn og skráđur og umslaginu hent - eđa ţađ héldu menn ađ minnsta kosti.

En hjá kjörstjórninni Reykjavík vann starfsmađur, sem viđ getum kallađ "Garđar". Hann tók endurvinnslu og nýtni mjög alvarlega. Ţađ hafđi hann alist upp viđ á uppvaxtarárum sínum í kreppunni í Skuggahverfinu. Ţó svo ađ hann fargađi kjörseđlunum í stórum miđstöđvarofni eftir ákveđinn tíma, ţ.e. ţegar menn voru öryggir um ađ enginn rausađi um ađ talning hefđi veriđ röng og ólögmćt, taldi hann ekki viđ hćfi ađ farga ágćtisumslögum međ fallegum frímerkjum frá framandi löndum. „Garđar“ hafđi lesiđ ţađ í Ćskunni sem ungur, ađ mađur gćti orđiđ stórríkur, jafnvel milljónamćringur, á ţví ađ safna frímerkjum. Ţessi stafsmađur kjörstjórnarinnar vissi mćtavel ađ á ţessum umslögum voru persónuupplýsingar um fólk, sem engum kom viđ, en samt ákvađ hann ađ geyma ţessi umslög til eigin vinnings.

Garđar varđ ţó aldrei ríkur mađur, enda kennari svona dags daglega. Hann lést nokkrum árum eftir ađ vera kominn á eftirlaun og frímerkja- og umslagasafn hans uppfylltu aldrei drauma ţessa manns um ađ verđa milljónamćringur. Ćttingjar, tóku til í íbúđ Garđars sem var piparsveinn, og fundu 20 hillumetra af frímerkjasöfnum og umslögum og ţar ađ auki nokkur kassafylli af ósorteruđu. Ţau komu ţessu í verđ á einu bretti. Fjölskyldan fékk töluvert fyrir nokkur mjög fágćt frímerki sem frćndi ţeirra átti og allir gátu vel viđ unađ. Frímerki mannsins fóru svo kaupum og sölum og bárust til útlanda, ţar sem Íslendingar voru alfariđ búnir ađ gefast upp á ađ verđa ríkir á frímerkjum. Ţeir höfđu fundiđ mun betri ađferđ. Ţeir stofnuđu banka og töldu fólki trú um ađ ţeir gćtu gefiđ betri lánakjör og vexti en bankar í eyđimerkum Arabíu.

Umslögin, sem ţessi uppdiktađi starfsmađur Kjörstjórnarinnar í Reykjavík hafđi stungiđ í tösku sína og fariđ međ heim til sín, seljast nú grimmt á frímerkjasölum erlendis. Ekki er laust viđ ađ ţessi umslög séu orđin álíka mikils virđi og ţegar ţau voru send fyrir rúmum 25 árum síđan og fyrr. Nú geta menn í útöndum keypt sér umslög međ nöfnum Íslendinga, kennitölum ţeirra og hvađeina.

Óli RagnarssŢađ gerđi ég einmitt, og ég hringdi í einn af ţeim sem sent höfđu slíkt umslag til Borgarfógeta áriđ 1991. Ţađ var hinn ágćti Ólafur Ragnarsson stýrimađur og skipstjóri (f. 1938) sem nú er búsettur í Vestmannaeyjum, vel ţekktur sem bloggari, einnig hér á moggablogginu og hann skrifar einnig í Heima er best og Sjómannablađiđ. Hann hefur helgađ sig vinnu viđ ađ skrá sögu farskipa og unniđ ómetanlegt starf. Hér t.v. fáiđ ţiđ mynd af Ólafi frá sokkabandsárum hans, eđa ţar um bil, ekki ósvipađur breskum leikara. En nú situr hann í Vestmannaeyjum og undrast arfavitleysuna á meginlandinu. Svo á hann líka afmćli í dag, eins og menn geta séđ á umslaginu. Til hamingju Ólafur!

Ólafur var áriđ 1991 kominn í ţjónustu dansks skipafélags sem  hét H. Folmer og Co, sem enn siglir um höfin sjö, og vćntanlega oft međ eitthvađ grunsamlegt og vafasamt. Ólafur var staddur í Pirćus hafnarborg Aţenu, ţegar hann fór ţar á fund rćđismannsins í Aţenu, sem ţá var frú Emelía Kristín Kofoed-Hansen Lyberopoulos, dóttir lögreglustjórans sem menn höfđu svo miklar mćtur á í Berlín á tímum Hitlers. Kosningar voru í nánd á Íslandi og menn verđa ađ gera skyldu sína, ţó svo ađ ţeir séu í suđlćgum löndum. Ólafur ćtlađi nú ekki ađ láta helvítis ... komast til valda.

Aftan á umslagi Ólafs hefur einhver skrifađ bókstafinn D međ blýanti. Hvađ ţađ ţýđir, vćri gaman ađ fá upplýsingar um. Kannski ţýddi ţađ bara ađ í umslaginu hefđi legiđ kosningarseđill íhaldsmanns?? Ólafur, er ţetta rétt athugađ?

Umslag Ólafs Ragnarssonar bakhliđ

Ólafur varđ vitaskuld afar undrandi á ađ heyra umslagiđ utan um kjörseđil hans frá 1991 hefđi veriđ til sölu, og sagđi:

„jah mađur, er mađur nú til sölu á netinu?“.

Ég jánkađi ţví, og sagđi honum ađ ég hefđi keypt hann og borgađ 60 krónur danskar (ţ.e. 1015,oo/- fređnar ískrónur) fyrir umslagiđ - og nafnnúmeriđ hans í kaupbćti. 

„Hver assgotinn“, sagđi Ólafur og ţótti ţetta nokkuđ fyndin frétt ađ fá og minntist ţess um leiđ ađ skipverjar á Írafossi hefđu einnig veriđ í Pirćus um svipađ leyti og hann áriđ 1991.

„Eru til einhver umslög međ nöfnum ţeirra?“, spurđi Ólafur. Mestar áhyggjur hafđi hann af ţví, hvort kjörseđill hans hefđi lent í réttum höndum. Ţar varđ mér svara vant, en upp í huga mér kom upp annar möguleiki á plottinu í eftirfarandi frásögn Fornleifs:

Hún er um póststarfsmanninn (póstinn/póstmanninn) sem hirti umslög kjósenda sem hann taldi öruggt ađ kysu ekki rétt.

Eins og vitum öll voru eintómir kommar og óferjandi óţjóđalýđur í námi erlendis, en ţessi póstur var eins og allir vita enginn allaballi og tíđur gestur í Valhöll. Kannski misminnir mig. Hét hann kannski "Ţorgeir" og var argasti steinsteypustalínisti sem sögur fara af; Fór á jólaskemmtanir MÍR og taldi Alţýđubandalagiđ vera svikara? Ţađ geta allir sem ţekktu Geira Póst vitnađ um. Í frístundum sínum var hann einnig mikill umslagasafnari og sömuleiđis esperantisti. Hann flautađi Nallann falskt ţegar hann skođađi ekki takka á frímerkjum sínum međ stćkkunargleri, og á sölufundum hjá Frímerkjasafnarafélaginu tautađi hann klćmna brandara á esperantó og hló dátt af ţví sjálfur. Hann átti eitt besta safn rússneskra frímerkja vestan járntjalds, jafnvel fyrstadagsumslög sem send höfđu veriđ úr Gúlagi.  ... En eins og alla Íslendinga, ţá dreymdi hann einnig um ađ verđa milljarđamćringur á frímerkja- og umslagasöfnun. Hann gerđi mér kleyft ađ kaupa persónugögn um Íslendinga á frímerkjasölum í útlöndum. 

Ţökk sé „Ţorleifi“ og „Garđari“ fyrir söfnunargleđina.

Umslag Matthildar Steinsdóttur 1991

Hér er umslag utan um kjörseđli starfsmanns Eftirlitsstofnunar EFTA í Brussell til margra ára. Enginn sem ekki setti kosningarumslagiđ í annađ umslag áđur en ţeir sendu ţađ borgar- og bćjarófétum var óhultur fyrir umslagahirđi kosningarstjórnarinnar í Reykjavík.

Ađrir möguleikar gćtu einnig veriđ á „plottum“ í sögu ţessari:

A) Umslögunum unan af utankjörstađaseđlum úr kosningum 1991 hefur hugsanlega veriđ hent á haugana, ţar sem einhver máfur hefur fundiđ ţau og síđan selt, eđa til vara...

B) ađ póststarfsmađur erlendis hafi gerst fingralangur. En ţađ sem mćlir gegn síđasta "kostinum" er ađ einnig var nýlega selt umslag undan af kjörseđli sem einn starfsmađur Ríkisútavarpsins hafđi útfyllt í Kaupmannahöfn og sent til Bćjarfógetans í Kópavogi. Ţađ var í maí 1970, eđa 21 ári áđur en ađ umslag Ólafs Ragnarssonar fór í endurvinnsluferliđ.

Umslag Gönnvöru Braga 1970

Gunnvör Braga, sem ég sendist stundum fyrir ţegar ég var sendill hjá RÚV á Skúlagötunni, sendi kosningarseđil sinn ekki bara í ábyrgđ, heldur einnig EXPRES. Svo sendi hún einn fyrsta ESB áróđur sem barst ađ Íslands ströndum á frímerkjum. Var ţessu umslagi stoliđ af íhaldspósti?

Ţurfa yfirvöld ekki ađ skýra betur út fyrir lesendum Fornleifs og ritstjóra bloggsins, hvernig í pottinn er búiđ. Hvernig í ósköpunum var hćgt ađ koma kosningagögnum, umslögum međ kennitölu (nafnnúmeri) manna í verđ og ţađ erlendis? Svör óskast, og helst ekki ţessi lođnu. Allt á borđiđ!

Ítarefni um frímerki og ţví sem var hent á haugana:

Flogiđ hátt

Ţegar Matthíasi var hent á haugana; Ţegar Ţjóđminjasafniđ kastađi safngripum á haugana.


Bulliđ vellur endalaust úr Trumpóníu

Groucho460x276Harvey Mann: Do not look at me, I am not a Harvard man.

Ţađ virđast stundum engin takmörk fyrir ţvćlu og ruglingi í sumum háskólaumhverfum Vestanhafs. Ţar á ég nú fyrst og fremst viđ Bandaríkin.

Fyrr í ţessum mánuđi var forngripum rćnt á fornminjasafni háskólans í Bergen eins og m.a. hefur veriđ greint frá hér á Fornleifi. Á FB-síđu, sem sett hefur veriđ á laggirnar í Bergen til ađ freista ţess ađ finna ţannig aftur forngripina sem voru um 400 ađ tölu, ritađi einn af góđkunningjum Ţjóđminjasafns Íslands, sem fengiđ hefur ađ valsa í íslenskum forngripum (sjá hér) á ţessa leiđ: "It seems like a lot of the items taken were Insular from Ireland or the British Isles. Could this shed some light on the thieves and their choices? " Ég les ţetta einvörđungu á ţann hátt ađ gefiđ sé í skyn ađ rániđ í Björgvin hafi veriđ framiđ til ađ metta markađ manna sem hafa áhuga á forngripum frá víkingaöld sem ćttađir eru (stolnir voru) frá Bretlandseyjum. Nema ađ sá sem setti athugasemdina telji fólk frá Bretlandseyjum vera ţá fingralöngu. Ég hélt nú ég hefđi gert grín ađ slíkum vangaveltum um daginn, ţegar ég henti gaman ađ ţví ađ nú vćri búiđ ađ rćna ţýfi foreldra íslenskra landnámsmanna.

Harvard Shit

Grćni liturinn sem er skvett á Ísland táknar: Viking settlements in Scandinavia in 7th and 8th c. Rauđu línuna milli skýringarinnar og Íslands hefur ritstjórn Fornleifs sett inn til skýringar.

"The Digital Atlas of Roman and Medival Civilizations"

Í morgun sá ég á vef FB hóps sem hefur áhuga á Miđaldafornleifafrćđi. Ţar var kynnt til sögunnar ný kortagrunnur, The Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations, sem frćđa á um tíma Rómverja og miđaldir, ţar međ taliđ norrćnar miđaldir. Ţađ er hvorki meira né minna en Harvard Háskóli sem léđ hefur ţessum vef nafn sitt.

Ég athugađi í fljótu bragđi, hvađ mćtti finna fróđlegt um Ísland á ţessum söguatlas Harvards: Ţađ var akkúrat ekkert ađ viti og sönnuđust ţar aftur orđ prófessors Sveinbjarnar Rafnssonar sem eitt sinn sagđi ađ menn sem ekki vćru lćsir á menningu Íslendinga, ćttu ekkert ađ vera ađ leika sér ađ henni. Ţetta á viđ um fleiri lönd, ţjóđir og menningar sem lent hafa á ţessu korti Harvard-háskóla.

Til dćmis var hćgt ađ sjá á kortinu, hvar búseta á Víkingaöld hafi veriđ á "7. og 8. öld" á Íslandi. Ţar ađ auki er ţví haldiđ fram ađ Ísland sé í Skandinavíu. Ljóminn er víst farinn af ţessu Harvard-fyrirbćri. Víkingaöld hefur aldrei veriđ tímasett fyrr en til loka 8. aldar. En menningarsnauđir kjánar í Harvard, sem setja ţetta rugl út á netiđ, segja tímasetningu Víkingaaldar vera 7. til 10. öld. BNA er greinilega fullt af illa lćsu fólki eđa jafnvel treggáfuđu og Trump er ađeins einn ţeirra - og ég er ekki kommi.


Pavlova hittir Vilhjálm á Grand

Pavlova stolen of course

Pavlova er nafn á miklum eftirrétt sem Fornleifur fékk í fyrsta sinn á ćvi sinni fyrir um tveimur árum síđan hjá íslensku vinafólki sem ég heimsótti í sumarhúsi hér í Danmörku.

Oft hafđi ég áđur heyrt um ţennan desert og séđ í breskum matreiđsluţáttum. Ég taldi víst ađ ţetta vćri gríđar gómsćtur réttur, hlađinn umframorku. Ţađ reyndist rétt vera. Slíkir réttir henta eiginlega ekki ballettdönsurum, miklu frekar sjómönnum. Eftirrétturinn ber reyndar nafn frćgra ballettdansmeyjar, Önnu Pavlovu (1881-1931), en ef ballettmćr borđa slíkan mat er dansferlinum vćntanleg rústađ eftir fyrstu skál. Ţessi frćgi desert samanstendur mest af sykri, eggjahvítu og rjóma. Ţađ einasta sem hollusta er í eru berin, og ţá helst jarđaber, sem stráđ er ójafnri og ónískri hönd efst á pavlóvuna.

Margt er á huldu um ţennan eftirrétt. Ástralir og Nýsjálendingar, sem áđur fyrr ţóttu afar óábyggilegar heimildir hafa rifist um ţađ í áratugi, hver ţjóđanna hafi fundiđ ţennan rétt upp fyrstar. Báđar ţjóđir vilja nefnilega eigna sér eftirrétt ţennan sem hefur fengiđ mikla heimsútbreiđslu.

Báđum ber saman um ađ hann hafi veriđ búinn til til heiđurs Önnu Pavlóvu ballettdansmeyju, ţegar hún heimsótti löndin tvö áriđ 1926. Og nú er desertinn vćntanlega orđinn frćgari en Pavlova sjálf. En í međförum fornmatgćđinga vandast nú málin, ţví engar uppskriftir eđa heimildir geta sannađ tilurđ ţessa réttar áriđ 1926 og dagbćkur dansarans svipta ekki hulunni af neinu, ţví ţar er hann hvergi nefndur. Fyrstu uppskriftirnar ađ réttinum eru frá 4. áratugnum og voru prentađar bćđi á Nýja Sjálandi og í Ástralíu.

Chaplin et PavlovaHér verđur ekki séđ hver er eftirrétturinn eđa forrétturinn. Bćđi ţekktu hins vegar lítiđ til föđur síns.

Áriđ 1926 var reyndar gefin út í Ástralíu uppskrift ađ ávaxtahlaupi, fjarri ólíku ţeirri Pavlóvu sem flestir tengja nafni ballettdansmeyjunnar. Svo halda ađrir ţví fram ađ ţessi blessađi réttur sé bara kominn međ innflytjendum frá Ţýskalandi til landanna tveggja í neđra. Ekki ćtla ég ađ skera úr um upprunann, ţví laktósaóţol mitt sem uppgötvađist er ég var fimmtugur, sem og menningarvömbin fína, valdar ţví ađ ég verđ ađ halda mig frá slíku lostćti nema í hófi. En góđ er hún hún Pavlóva.

Jafn dularfullur og uppruni pavlóvukökunnar er, var uppruni Önnu Pavlovu dansstjörnu ţađ einnig. Hún var dóttir fátćkrar ţvottakonu í Sankti Pétursborg sem ekki gat eđa vildi gefa upp nafn föđur barnsins. Dóttirin Anna fékk síđar nafn manns sem móđir hennar giftist og hét Pavlov ađ eftirnafni. Anna Pavlova andađist úr lungabólgu í den Haag í Hollandi áriđ 1931, ađeins fimmtug ađ aldri (svo dans er kannski ekki eins hollur fyrir líkamann og oft er haldiđ fram). Minning hennar lifir enn í hinni girnilegu köku (sem menn geta brennt smá fitu viđ sjálfir ađ leita uppskriftinni fyrir). Ţó er ég hrćddur um ađ svitinn leki ekki af ykkur viđ leitina. Pavlóvurétturinn er nefnilega orđinn ţekktari en dansmćrin. En muniđ ađeins í hófi, annars verđiđ ţiđ ekki deginum eldri en Anna Pavlova varđ sjálf.

Anna Pavlov kemur til den Haag í Hollandi

Ţess verđur ađ geta ađ einn Íslendingur fékk tćkifćri til ađ hitta Önnu Pavlóvu. Ţađ var enginn annar en Vilhjálmur Finsen, einn af feđrum Morgunblađsins. Eftir Morgunblađsárin starfađi hann löngum sem blađamađur í Noregi, ţar sem hann stofnađi fjölskyldu. Áriđ 1927 kom Anna Pavlova til Oslóar og leyfi ég mér hér ađ birta frásögn Finsens sem út kom í fyrri ćvisögu hans Alltaf á heimleiđ (1953).

Anna Pavlova

Í maímánuđi 1927 kom ballettdansmćrin Anna Pavlova til Oslóar í fylgd međ 36 konum og körlum, ţađ féll í minn hlut ađ taka á móti henni á járnbrautarstöđinni og eiga tal viđ hana fyrir „Oslo Aftenavis“.

Önnu Pavlovu hefur veriđ líkt viđ flamingó, sem líđur eđa svífur áfram fremur en gengur, og ţessi lýsing áttir mjög vel viđ hana, ţví ađ hún var svo létt og yndisleg í hreyfingum, er hún leiđ fyrir slitinn stöđvarpallinn, grönn og mjóslegin, međ dásamleg djúp svört augu í fölu andliti, ađ mađur varđ hálfhrćddur um ađ hún mundi fljúga burt.

Á brautarstöđinni vildu hún ekkert segja viđ okkur blađamennina, en hún bađ okkur koma međ sér upp á Grandhóteliđ, og ţar átti ég viđtal viđ hana, á međan teiknarinn teiknađi hana. 

„Hvernig hugsiđ ţér til ţess ađ sýna list yđar hér? Skandínavar eru sagđir svo kaldlyndir,“ sagđi ég.

„Fólki, sem kemur fram á leiksviđi,“ sagđi frúin, „hćttir til ađ halda, ađ ţađ hafi ekki komizt í ákjósanlegt samband viđ áhorfendur, ef ţeir láta ekki hrifningu sína óspart í ljós. Ég fyrir mitt leyti kann vel viđ ţess konar áhorfendur, ţví ađ ég ţekki ótt manna viđ ađ láta tilfinningar sínar í ljós. Ţađ eru hinar ţöglu bylgjur frá hjarta til hjarta, sem allt veltur á.“

Anna Pavlova2b

Teiknari Aftenavisen i Osló náđi Pavlovu vel. Hún er međ sama hattinn og í den Haag. Myndin birtist í bók Vilhjálms Finsens Alltaf á Heimleiđ, sem út kom áriđ 1953.

Ég spurđi hana um álit hennar á nýtízkudansi.

„Mér er í rauninni vel viđ allt nýtt, en viđ verđum ađ virđa hiđ gamla, siđvenjurnar. En nýtízkudansar, „black bottom“ og hinir, eru hrćđilegir. Fólk lítur út ein og ţađ vćri vitskert, međan ţađ er ađ dansa. Dansinn virđist óheflađur, klunnalegur og trylltur.“

Orđum Pavlovu fylgdu hrífandi hreyfingar handa og axla, og svipur hinna djúpu augna og andlitsdrćttirnir voru síbreytilegir. Hin eldsnöggu og leiftrandi hugbrigđi hennar og hrífandi framkoma voru ógleymanleg. Ofurlítil handahreyfing varđ svo mikilvćg og áhrifarík, ađ ţađ var eins og hún svifi ein í rúminu. Ţađ var ekki ađ ástćđulausu, ađ Pavlova var kölluđ „geđţekkasta kona heimsins“.

Kvöldiđ eftir naut ég ţeirrar ánćgju ađ sjá hana dansa, og er ţađ eitt fegursta, sem ég hef séđ á ćvinni.“

Vihjálmur Finsen, sem bráđnađi eins og klaki í Kenýa undan sjarma Önnu Pavlovu, greinir ekki frá neinum eftirrétti sem bar nafn hennar, enda hefur hann vart veriđ búinn ađ ná útbreiđslu alla leiđ til Noregs ári eftir ađ hann á ađ hafa orđiđ til. Í Noregi nútímans er hann hann hins vegar í hávegum hafđur, löngu eftir ađ hann naut sem mestra hylli á Bretlandseyjum og í Danmörku á 8. Og 9. áratug 20. aldar.

Ađ minnsta kosti 667 uppskriftir munu vera til af Pavlóvu. Prófessor Helen Leach viđ háskólann í Otago á Nýja Sjálandi hefur safnađ ţeim saman úr 300 heimildum, og ber bókin heitiđ The Pavlova Story: A Slice of New Zealand‘s Culinary History. Helen Leach telur öruggt ađ pavlova eins og hún er best ţekkt í dag sé fyrst lýst í riti á Nýja Sjálandi áriđ 1929, en ađ Ástralar hafi ekki skrifađ neitt ađ viti um eftirréttinn fyrr en 1935.  

Núvitiđiţađ. Ef ţiđ fitniđ getiđ ţiđ dansađ black bottom, Svartrass, dansinn sem Pavlovu var hugleikinn í Osló áriđ 1927.


Af Nathan án Olsens

frits_heymann_nathan

Fyrir nokkrum árum síđan skrifađi ég stutta grein um mjög svo skemmtilega kattarleit danska gyđingsins Fritz Nathans sem ungur hafđi fariđ til Íslands til ađ stunda verslun. (Sjá kattargreinina á dönsku hér)

Ég lék mér ađ ţví hér um áriđ ađ skrifa smákafla úr sögu gyđinga á Íslandi, og geri reyndar enn. Ţar sem mér ţóttu sagnfrćđingar sem rituđu um gyđinga á Íslandi, fyrst og fremst vera ađ rífast um hver hefđi veriđ andstyggilegri viđ gyđinga fyrir stríđ, Framsóknarmenn eđa Sjálfstćđismenn, eđa vildu gera annan hvern Dana á Íslandi ađ gyđingi (sjá meira hér), sá ég annan vinkil á sögunni. Hatur Framsóknarmanna og Sjálfstćđismanna skiptir vitaskuld engu máli, ţví svćsna gyđingahatara getur mađur bent á í báđum herbúđum en einnig á međal íslenskra vinstri manna, t.d. krata. En inn á milli voru hins vegar ágćtismenn í öllum búđum.

Síđar sneri ég mér um alllangt skeiđ í frítíma mínum ađ rannsóknum mínum á brottvísun flóttamanna af gyđingaćttum frá Danmörku á stríđsárunum sem ég uppgötvađi fyrstur manna og ritađi um ţađ bók sem olli ţví ađ danskur forsćtisráđherra bađst afsökunar á gerđum forvera sinna (sjá hér). Ţađ ţoldu t.d. ekki vinstri menn í Danmörku, ţví hatur ţeirra á gyđingum er mikiđ og óskiljanlegt - en uppgötvar mađur ađ í ćttum framsćkinna vinstri manna í Danmörku voru oft svćsnustu nasistarnir. Ţessi ósköp virđast nefnilega ganga í ćttir, ţótt ekki sé hćgt ađ útiloka trú og uppeldi.

Ég hafđi hitt Ove Nathan, son Fritz Nathans. Ove var prófessor í eđlisfrćđi viđ Niels Bohr stofnunina og um tíma rektor Hafnarháskóla, og viđ ţađ má bćta ađ hann var einnig Íslandsvinur. Áđur en hann  dó  fékk ég hjá honum  ýmsar upplýsingar um föđur hans, sem hann kynntist ţó lítiđ ţar sem hann var ungur er fađir hans dó. Ég vissi ţví ýmislegt um Fritz Nathan áđur en ég skrifađi ţessa grein mína um kattarleit hans í Reykjavík. Barnabarn hans, Daniel Nathan, bróđursonur Ove Nathans hafđi ţá áđur (1993) skrifađ stutta grein í tímaritiđ Rambam sem ég ritstýrđi löngu síđar. Í ţađ skrifađi ég einnig grein mína um Nathan og fressiđ sem Fritz Nathan leitađi ađ fyrir konu sína, sem hann kvćntist í Stokkhólmi.

Móđurbróđir móđur minnar, Helgi Ţórđarson, hafđi eitt sinn sagt mér frá Nathan eins og hann man eftir honum ungur og sá hann á götu í Reykjavík. Helgi sagđi mér ţađ kringum sumariđ 1976 eđa 1977, ađ Fritz Nathan hefđi gelt eins og hundur og ósjálfrátt og ţótti ungum drengjum í Reykjavík ţađ afar fyndiđ, merkilegt og minnisstćtt.  Mér varđ um og ó ţegar Helgi heitinn lýsti  ţessum ósköpum í Nathan fyrir mér nokkuđ myndrćnt.

Um daginn var ég svo ađ lesa fyrsta hluta ćvisögu Vilhjálms Finsens sem afi minn hafđi átt, ţegar ég rakst á lýsingu á Nathan. Vilhjálmur Finsen taldi ađ Nathan hafi veriđ haldinn sjúkdóminu Vítusardansi (Sct Vitusdans), sem venjulega er talinn sami sjúkdómur og í dag er kallađur Huntingtons Chorea.  Vćntanlega hefur Vilhjálmur Finsen haft rangt fyrir sér, ţví Huntington sjúkdómurinn lýsir sér öđruvísi og alvarlegar en kvilli Nathans. Nathan dó heldur ekki úr Huntingtons sjúkdómi sem er alvarlegur taugasjúkdómur sem dregur menn til dauđa.

Vilhjálmur Finsen ritađi svo um Nathan:

...Nathan, sem var rauđhćrđur og freknóttur Gyđingur, hafđi ferđast um landiđ sem farandsali, safnađ pöntunum [fyrir] alls konar erlendar vörur hjá smákaupmönnum og gengiđ ágćtlega“.  Svo greinir Finsen frá ţví hvernig Nathan stofnađi heildverslunina Nathan & Olsen međ Carl Olsen, sem Finsen hafđi hinar mestu mćtur á. 

Síđan skrifar Finsen:

„Nathan ţjáđist af  Vítusardansi (Sankt Veitsdans) svo óskaplegum, ađ stundum var ekki komandi nćrri honum, en ađ ţví gat vitanlega ekkert gert. Höfuđiđ á honum hristist og skókst ţá hrćđilega, ul leiđ og hann rak upp ýmis undarleg hljóđ, barđi höfđinu viđ borđ, stóla og veggi og spýtti í allar áttir.“

Mig grunar ađ Fritz Nathan hafi veriđ haldinn slćmu tilfelli af Tourette heilkenni, sem fólk sem ekki ţekkir til getur lesiđ sér til um á netinu (t.d. hér).

Ađra gamansögu, örlítiđ illkvittna segir Finsens af Nathan:

„Nathan var sagđur kvensamur i meira lagi, en vegna áđurnefnds sjúkleika átti hann erfitt međ ađ kynnast sćmilegum stúlkum. Ţetta vissu kunningjar hans í Reykjavík. Ţeir vissu líka, ađ Nathan var mjög nćrsýnn og náttblindur. Nú hugsuđu ţeir sér eitt sinn, ađ ţeir skyldu leika á Nathan.

Hann bjó ţá á Amtmannsstíg. Ţeir fengu í liđ međ sér danskan mann Henningsen ađ nafni, en honum hafđi skolađ hér á land til Brydesverslunnar, og var hann vefnađarvörusérfrćđingur. Kvöld eitt klćddu ţeir Henningsen í kvenmannsföt, kápu, hatt og slćđu og létu hann vera á vakki á Amtmannstíg, ţegar Nathan kom heim úr mat. Nathan kom spýtandi og geltandi upp stíginn, ţegar stúlkan vindur sér ađ honum ósköp hćversklega og segir: „Gott kvöld, herra Nathan.“ Meira sagđi „daman“ ekki. Nathan var ekki lengi ađ átta sig, fór undir eins ađ klappa á handlegginn á „stúlkunni“ og leit á hana á annan hátt, en ţađ var ekki viđ komandi ađ stúlkan vildi fara međ honum heim. Ţađ  var ţó fyrst fyrir framan húsiđ, ađ Henningsen gaf sig skellihlćjandi fram, en Nathan fór einn sneyptur upp í herbergi sitt.  Ađ frátöldum nefndum ágöllum var margt prýđilegt um Nathan heitinn.“

74432069ab9457bdb64ee76e658224fc

Mig grunar ađ ţessum Henningsen hafi ţótt ansi notalegt ađ klćđast ótvírćđum kvenmannsfötum endrum og eins, líkt og oft hendir ýmsa karla. Í byrjun 20. aldar fóru menn ţó ekki í árlegar skrúđgöngur til ađ hylla slíkar hetjur og fjölbreytileika kynhneigđanna. En ungir menn geta líka oft veriđ fjári illkvittnislegir í uppátćkjum sínum og er ţessi saga til marks um ađ ţannig hafi ungir menn alltaf veriđ; Helvítis fífl og fábjánar og sumir eru ţannig víst alla sína tíđ fram í háa elli. Er nema von ađ konur átti sig hvorki upp né niđur á ţessum frumstćđu lífverum og öllu hátterni ţeirra. Enn sú mćđa...

Heimildir:

Finsen, Vilhjálmur 1953. Alltaf á heimleiđ. Bókaverzlun Sigfúsar Eymunssonar H.F. Reykjavík.

Ok Ţetta.


Ţýfi foreldra íslenskra landnámsmanna rćnt á safni í Bergen

20819513_10154584367626755_7790838702937153905_o (2)

”Kćmpeskandale” er nú í uppsiglingu í Noregi. Menn spyrja sig af hverju Háskólasafniđ í Björgvin var ekki betur variđ en ađ ţjófar gátu fariđ inn um glugga á 7. hćđ hússins međ ţví ađ fara upp á byggingapalla sem utan á húsinu eru vegna viđgerđa á ţví. Ţjófarnir gátu nokkuđ auđveldlega komist inn á safniđ inn um glugga á stigaturni byggingarinnar sem hýsir safniđ - og út fóru ţeir svo međ ţjóđargersemar Noregs. Ţjófavarnarkerfiđ fór reyndar í gang tvisvar sinnum, en vaktmenn fyrirtćkis úti í bć, sem sjá um vöktun og eftirlitiđ sáu ekkert grunsamlegt og fóru jafnóđum af vettvangi. Greinilega eru ekki mikil not af slíkum fyrirtćkjum ţegar virkilega ţarf á ţeim ađ halda. Viđvörunarkerfin fara svo oft í gang vegna mistaka og tćknigalla, ţví ţannig ţéna fyrirtćkin meira en umsamiđ er. En ţegar virkilega ţarf á ţeim ađ halda, halda vaktmennirnir ađ ţađ ţađ sé "sama gamla bilunin" í kerfinu.

Ţjófarnir rćndu, ađ ţví er fréttir herma, meira en 245 gripum frá járnöld og víkingaöld, og ţar á međal gersemum úr sumum af helstu kumlum víkingaaldar í Noregi.

Norđmönnum hefur ţví greinilega ekki tekist ađ varđveita ţann menningararf og ţýfi sem forfeđur Íslendinga stálu á Bretlandseyjum um 850 e.Kr. áđur en haldiđ var til Íslands.

T.d. gersemar Vélaugar Hrappsdóttur sem heygđ var í Gauseli á Rogalandi, /sjá ljósmynd af litlum hluta haugfjár hennar efst). Gröf hennar innihélt trogarfylli af illa fengnu en kristilegu írsku bling er brćđur hennar og fađir höfđu rćnt á Írlandi. Gudda er formóđir flestra bankaútrásarţjófanna á Íslandi. Sjá Íslendingabók til ađ sjá hugsanlega ćttartengsl ykkar viđ Vélaugu eđa írsku blingprinsessurnar sem brćđur hennar börnuđu í Dyflini.

Á smettiskruddu Háskólasafnsins í Björgvin, má nú lesa ţessa frekar aumu yfirlýsingu á ensku, ţví eins og Íslendingar búast Norđmenn viđ ţví ađ útlendingar séu á bak viđ öll misyndisverk :

ENGLISH: Monday morning, 13th of August, employees at the University Museum discovered that there had been a burglary at the Historical Museum. It looks like people have entered the seventh floor from the scaffolding outside the museum tower.

Several important objects from the Norwegian cultural heritage are missing. Irreplaceable pieces of history are gone. For a museum, there is hardly anything worse than have objects stolen.

Now we only have one wish; to get as many as possible of the stolen objects returned to us.
So we need people's help. In this group we will continuously post pictures of objects we miss.

You can post pictures of objects, ask questions, share things and discuss. Of course you can share photos from our album with others.

Do you know someone who may be interested in helping us? Invite them in by pressing "Add Friend".

Contact us here, by PM or email if you think you have found or seen parts of our common heritage.

Hjálpum nú frćndum okkar ef einhver býđur ykkur ţýfiđ til kaups. Gripina má sjá hér ađ einhverjum hluta til, svo hćgt sé ađ velja bestu gripina til ađ bjóđa í. Hér er einnig áhugaverđ frétt um máliđ.


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband