Bloggfćrslur mánađarins, janúar 2021

Nordens ćldste Pepsi-flaske

pepsi_43_iceland 2

Jeg er en af de mange stakler som bćller X dl. brunt sodavand om dagen. Det brune sukkervand pepper nemli´ mine hjerneceller op. Faktisk er alle mine indvolde ogsĺ lysebrune pĺ grund af mit ekstremt loyale forhold til det brune vand. Jeg kan, uden at reklamere for noget, afslřre at det brune vand jeg helst drikker hedder Zero. Jeg har vćret afhćngig af den farligere version af drikken fra begyndelsen af 1960erne, eller siden mine forćldre syntes det var sikkert nok til mig, sĺdan ca. ved 3-ĺrs alderen. Ved en helseindsats i 1990erne begyndte jeg at drikke Zero efter flere ĺrs afholdenhed fra Coca-Cola.

Jeg har aldrig vćret stor tilhćnger af konkurrenten til Coca-Cola eller Coke Zero. Pepsi, som blev solgt i Island, lćnge, lćnge fřr drikken kom til Danmark i 1973, havde altid en afsmag, som gjorde at jeg ikke kunne drikke flasken op, eller jeg fřlte kvalme ved at drikke den. Det blev ikke bedre med Pepsi Max, som kom til Danmark i 1994. Jeg rřrer sandt at sige ikke Pepsi, med mindre Coca Cola Zero er udsolgt. Pepsi křber jeg kun i krisesituationer. Jeg ville ikke engang bruge drikken for at slukke en tilfćldig brand i mit hĺr.

Selvom jeg ikke drikker Pepsi ejer jeg derimod den ćldste Pepsi-flaske i Kongeriget Danmark. Den er fra 1943. Hvordan kan det stemme, spřrg nogle af Coca-Cola vragene, hvis Pepsi fřrst kom til Danmark i 1973 (og 1967 i Sverige, jaja jĺĺĺ), da alle sagde Jolly til sin Cola??

Jo, det skal jeg fortćlle jer. Da Island stadig var en del af det danske rigsfćllesskab, fik islćndingene Pepsi Cola udenom moderriget. Coca-Cola havde Saga-řen allerede fĺet inden da, og endda Skyr. Danmark var besat af Tysken, mens vi i Island var sĺ heldige at blive "besatte" af briterne. Da amerikanerne aflřste briterne i 1941-42 begyndte amerikanske kulturprodukter sĺ stille og roligt at flyde ind i landet. Alle lyksalighederne som Danmark i den tyske kultur-sfćre fik langt senere, kom i 1940erne til den frie ř mod nord.

Hot-dogen, helt uden den senere danske afarts tunge overbygning, kom til Island og blev skyllet ned med "Kók" (Coke) og Pepsi. Islandske kommunister var ogsĺ helt med pĺ noderene. Pendanten til Land og Folk, Ţjóđviljinn (Folkets Vilje) skrev en review af drikken, da man opdagede at der var kommet en kćmpe reklame for den pĺ en af Reykjavíks torve - og det lige under republik-festen i Island i juni 1944. 

28. juni 1944, Ţjóđviljinn

Pepsi-Cola

Byens beboere har lagt mćrke til et moderne fćnomen pĺ Lćkjartorg.  I klokketĺrnet er der kommet en kolonormt stort  billede af en flaske, sĺ stor at en mand med et rimeligt syn kan se den hele vejen fra Arnarhóll (en hřj 200 m fra torvet). Dette er en reklame for Pepsi-Cola, som er en udmćrket lćskedrik, amerikansk, ikke sĺ forskellig fra Coca-Cola... men kan dog ikke pĺstĺ at denne store reklame er nogen forskřnnelse af byen - og desuden unational, til trods for at den blev hćngt op pĺ republikkens fest (Island blev erklćret republik 17. juni 1944.

Ó.Ţ.

Screenshot_2021-01-27 Morgunblađiđ - 262 tölublađ (21 12 1944) - Tímarit is

Reklame for helsedrikken Pepsi i Morgunblađiđ 1944

Det kan oplyses at rygtet hćvder at det var gennem nćrlćsning af Ţjóđviljinn, at Kreml fřrste gang hřrte om Pepsis lyksaligheder. Drikken blev derfor efter Josef Stalins řnske serveret pĺ Jalta-konferencen i februar 1945.

Da det fřrste halve ton af Pepsi-masse kom til Island havde man et problem. Man havde hverken Pepsi-flasker eller en flaskefabrik for at producere dem. Det fřrste halvandet ĺr med Pepsi mĺtte man nřjes med genbrug af brune, grřnne og blĺgrřn řlflasker fra Danmark.

Tak: Vladimir P., Moskva, fĺr de varmeste tak for detaljerede oplysninger om Pepsi i Jalta 1945, samt senere.

End of Communism

Kommunismens begyndende fald i Soviet, men i 1942, da Coca-Cola kom til Island, havde drikken en indflydelse pĺ hvorledes mćnd mřdes.

Untitled-Duplicated-12 b


Köttur úti í mýri setti upp á sér stýri úti er ćvintýri

Miđskipshjóliđ 1936

Ţann 17 janúar sl. horfđi ég á ţátt í röđinni Fyrir alla muni, sem var sýndur í Sjónvarpi. Ţćtti í ţessari röđ hef ég horft á áđur og í sannleika sagt ţótt frekar ţunnur ţrettándi. En ţátturinn sem hér um er fjallađ (sjá hann hér međan ađ hćgt verđur) var reyndar ađeins betri en fyrri ţćttir í ţessari röđ hafa veriđ.

Í ţetta sinn var fjallađ var um stýrishjól úr skipi í eigu manns í Reykjavík. Eigandi stýrisins (rattsins), Ingi Ingason, er barnabarn Alberts Guđmundssonar knattspyrnumanns, ráđherra, sendiherra i Frakklandi m.m. Ingi hafđi fengiđ ţá sögu međ sér úr föđurhúsum, er hann erfđi hjóliđ, ađ ţađ vćri líklega úr Pourquoi Pas? sem fórst áriđ 1936 viđ Álftanes á Mýrum (en ekki á Álftanesi og Mýrum  líkt og stendur í frásögn RÚV um ţáttinn (sjá hér og skjámyndina hér neđar).

Docteur_Charcot_[15_aoűt_1908]_[...]Agence_Rol_btv1b6910841t_1Skiltiđ á Pourquoi Pas? (hinu fjórđa) međ áletrunni ´Fyrir Heiđurinn og Föđrulandiđ´ fannst rekiđ á Álftanesi á Mýrum áriđ 1936 og sést ţađ illa fariđ á ljósmyndinni efst.

Margir Íslendingar kunna mjög vel sögu skipsins og strandsins áriđ 1936. Ţátturinn um meint stýri úr Pourquoi Pas? bćtti ţar litlu viđ. Ţetta var mestmegnis ţvađur um "stýri" sem Albert Guđmundsson hafđi keypt sem "stýri úr skipi" sem stýrishjóliđ tilheyrđi reyndar aldrei.

Screenshot_2021-01-24 Er ţetta stýriđ úr Pourquoi-Pas

RUGLIĐ Á RÚV gerir ţađ ekki endasleppt. Skjámynd af frétt RÚV um ţáttinn. Er ţetta hćgt í efni sem er unniđ til sýninga hjá RÚV? - ţ.e. ađ "stranda á skerinu Hnokka út af Álftanesi og Mýrum uppi í Borgarfirđi" ?? Einnig er gegnum nćr allan ţáttinn talađ um stýriđ á skipinu, sem er allt annar hlutur en stýrishjóliđ (eđa rattiđ eins og sumir kölluđu ţađ) Menntun á Íslandi stendur greinilega á lćgra stigi en hér áđur fyrr. Til ađ skýra út fyrir landkröbbum, ţá er stýri ţađ sem Englendingar kalla Rudder, Danir og norđmenn kalla Ror og Hollendingar kalla Roer. Á frönsku er orđiđ fyrir stýri Gouvernail (sem er komiđ úr latínu Gubernacula). Stýrishjól er hins vegar allt annar handleggur. Frakkar tala t.d um Barre de gouvernail eđa bara Bateau. Ţess má einnig geta ađ Frakkar, sem skrifa af vanefnum um skipsskađann áriđ 1936, rugla Álftanesi á Mýrum viđ Álftanes í núverandi bćjarfélaginu Garđabć.

Ţessi fornleifafrćđingur, sem ađ mestu heldur sig ofansjávar og fjarri fósturlandinu, horfđi á ţáttinn 17. janúar, og ţađ ţrátt fyrir óvćgan dóm minn á fyrri ţáttum, sem sumir hverjir voru hrein hörmung. En ţótt ţátturinn nú hafi veriđ nokkuđ áhugaverđur, voru efnistökin ekki nógu frćđileg. Ţađ eina sem gnćfđi yfir hálfgerđa ćsifréttamennsku ţáttastjórnandanna voru vís orđ Ragnars Edvardssonar fornleifafrćđings, sem benti á ađ ef hlutur sé horfinn frá/úr upphaflegu samhengi sínu, vćri oftast nokkuđ erfitt ađ segja til um samhengiđ. Mér ţótti samt nokkuđ skondiđ ađ Ragnar var samt nokkuđ heitur fyrir ţví ađ stýriđ vćri jafnvel úr Pourquoi-Pas? 

Viđtali viđ konu um vel ţekktan máf um borđ á Pourquoi Pas? hefđi nú eiginlega veriđ hćgt ađ sleppa, ef ţáttastjórnendur hefđu haft fyrir ţví ađ lesa t.d. bók Illuga Jökulssonar um skipiđ og endalok ţess - kannski bara Laxness, ţó svo hann hafi ekki veriđ ólyginn - eđa leitađ á Timarit.is eftir upplýsingum. Ţađ er ekki nóg ađ senda bréf til Frakklands. Fólks sem fćst viđ ađ búa til skemmtiefni međ frćđilegu ívafi, verđa líka ađ eyđa örlitlum tíma í lestur og smá grúsk.

Međ mikilli fyrirhöfn (bréfaskriftum til Frakklands) var haft upp á tveimur ljósmyndum sem sýndu stýrishjóliđ í stýrishúsinu miđskips á Pourguoi Pas?, en ţćr voru teknar löngu fyrir 1936. Síđan bárust ţáttarstjórnendum upplýsingar frá Frakklandi um ađ skip sem bar nafn Jean-Baptiste Charcot hefđi veriđ byggt áriđ 1908. Ţađ skip var síđar leigt út til Noregs og síđar framleigt til Íslands. Á Íslandi fór ţetta skip í slipp, ţar sem fóru fram á ţví miklar endurbćtur. Líklegast má ţví telja ađ stýriđ sem ţátturinn var spunninn utan um hafi komiđ úr Jean-Baptiste Charcot, en ekki Pourguoi Pas?.

1_CHAR1P45

Charcot viđ stjórnvölin á Pourquoi Pas? áriđ 1910 viđ strendur Chile.

En ef haft hefđi veriđ samband viđ ofansjávar-fornleifafrćđinginn sem ţetta ritar, hefđi hann getađ bent leitandi sálum á ljósmynd af aftara stýrishjólinu (sem var beint yfir aftara stýrinu og beintengt í ţađ) á Pourquoi Pas?.

Áđur en ég sá ţáttinn um stýrishjóliđ ţann 17.janúar 2021 var ég búinn ađ finna mynd af Jean-Baptiste Charcot viđ aftara stýriđ um borđ á Pourquoi Pas áriđ 1910 úti fyrir ströndum Chile. Myndin var tekin í Öđrum leiđangri Jean-Baptiste Charcot til Suđurskautslandsins á Pourquoi Pas? (4. skipinu međ ţví nafni), en smíđum á ţví var lokiđ áriđ 1908. Ţađ var einmitt sama skipiđ og fórst áriđ 1936 viđ Íslandsstrendur. Ţó myndin sé ekki skýr, er ljóst ađ áriđ 1910 hafi aftara stýrishjóliđ á Pouguois Pas? heldur ekki veriđ ţađ sama og ţađ sem er í eigu Inga Ingasonar.

Af hverju fann ţáttagerđarfólkiđ ekki ţessa mynd? Hana er auđveldlega hćgt ađ finna međ hjálp Google og lágmarks frönskukunnáttu? Ef menn gera heimildaţćtti, er Google hentugt hjálpartćki. Kannski treystu ţáttastjórnendur ekki upplýsingum úr leitarvélinni margfrćgu? Mig grunar ađ ţau hafa breytt ţćttinum töluvert og klippt til, ţegar ţau fengu bréf frá fróđum mönnum í Frakklandi.

Ţađ er auđvita mest gaman ađ gera sjónvarpsţćtti og vera ekkert ađ eyđa spennunni og skemmtun ţegar í fyrsta hlutanum međ sannindum. Sjónvarp og uppspuni eiga best saman. Spenna og skemmtun er ţađ sem fólk vill fá - frekar en blákaldar og leiđinlegar stađreyndir. Ákveđinn fjöldi fólks í ţjóđfélögum vill líka alltaf láta ljúga ađ sér. Kannski veiti ég einhverjum litlum hópi grúskkarla međ sannleikann sem ţráhyggju skemmtun og fullnćgingu međ ţví ađ benda á ađ einnig sé til mynd af aftara stýrishjólinu á Pourquoi Pas? og ekki bara ljósmyndir af fremra hjólinu, sem sýndar voru í ţćttinum  af stýrinu miđskips. Svo getur restin látiđ ljúga ađ sér hverju sem vera vill.

Magni seldi

Stýrishjól hafa oft gengiđ kaupum og sölum. 2. febrúar áriđ 1978 var hinn vel ţekkti kaupahéđinn Magni R. Magnússon í Frímerkjasölunni ađ reyna ađ losa sig viđ stýrishjól međ smáauglýsingu í Dagblađinu. Um tíma voru seld á Íslandi "puntuhjól fyrir gervisjóara" sem aldrei höfđu migiđ í saltan sjó migiđ. Ćtli Magni hafi selt einhverjum slíkt hjól í ţađ skiptiđ, eđa var hann međ hjóliđ góđa úr Slippnum?

Ég tók svo eftir ţví, ađ ţađ var ekki bara ég sem hnaut um ýmsar vitleysur í ţćttinum um Pourquoi Pas. Á FB heiđursmannsins Jóns Viđars Jónssona voru áhugaverđar athugasemdir varđandi ţáttinn. Ég vona ađ fólkiđ á bak viđ Fyrir alla muni, lćri fyrir alla muni af ţessari gagnrýni minnig og rausi og geri betur nćst.

Ţegar ég var í París í febrúar pestaráriđ 2020, vissi ég ekki enn ađ J. B. Charcot var borinn til hinstu hvílu í kirkjugarđi neđst viđ Montmartre norđanvert, ađeins smáspöl frá íbúđinni sem ég var í efst á fjallinu. Nćst geri ég kannski sjómanna´onnör í kirkjugarđinum, en ekki fyrir alla muni.

Charkot

Myndirnar hér neđst, sem eru frá útför áhafnar Pourquoi Pas? (utan eins manns sem bjargađist) og heiđursverđi viđ skipshliđ í Reykjavík, hafa ekki birst áđur. Ţćr eru úr dagbók dansks diplómats sem var nýkomin til starfa á Íslandi, er Pourquoi Pas? fórst.

IMG_0004 b lille

IMG_0004 c lille

IMG_0005 b lille

IMG_0005 c lille

IMG_0006 b lille

IMG_0006 c lille

 


Spurning varđandi Ruth Rubin

Endurtekiđ efni: Hér er gamalt efni. Ţennan greinarstúf birti ég áriđ 2008 á postdoc.blog.is

d_billeder_ruth_rubin

Nýlega [ţessi grein var upphaflega birt áriđ 2008], ţegar fréttir bárust af hryllilegu morđi á 10 ára barni í Svíţjóđ, urđu menn forviđa og harmi slegnir. Allir, og sérstaklega allir foreldrar, fyllast harmi og hryllingi viđ slíkar fréttir frá nágrannalandi okkar, ţar sem stór hluti ţjóđarinnar hefur aliđ manninn og hlotiđ menntun sína og gildismat. Ekki vantađi heldur dóm íslenskra bloggverja yfir manninum sem framdi ódćđiđ. Hann verđur örugglega dćmdur eftir ţeim lögum sem gilda í Svíţjóđ.

Annađ var upp á teningnum fyrir fyrir u.ţ.b. 16 árum, ţegar fariđ var fram á rannsókn á máli meints stríđsglćpamanns á Íslandi sem hafđi gerst íslenskur ríkisborgari eftir ađ hann strandađi hér á leiđ til Venezuela. Gömlum vitnisburđi og skýrslum var til ađ byrja međ hafnađ sem KGB áróđri, t.d. af Morgunblađinu, sem dćldi út rógi um Simon Wiesenthal stofnunina. Lögfróđir menn, sem leitađ var til, töluđu gegn betri vitund og rannsókn málsins var dregin á langinn. Mađurinn, Eđvald Hinriksson, var t.d. ásakađur um ađild ađ morđi á ungri stúlku, Ruth Rubin, sem var í haldi lögreglusveitar ţess sem hann var međlimur í.  Evald Mikson hét hann, ţegar sveit sú sem hann var í hóf gyđingamorđ. Sveitin byrjađi á morđunum áđur en Ţjóđverjar voru almennilega búnir ađ ná yfirráđum í Eistlandi.

Mikson dó drottni sínum rétt eftir ađ Íslensk yfirvöld tóku viđ sér og ákváđu ađ líta á ásakanirnar á hendur honum.  Ţrátt fyrir ađ honum hafi veriđ hlíft viđ rannsóknum og réttarhöldum, skilgreina eistnesk stjórnvöld hann nú sem stríđsglćpamann.

Forseti vor og utanríkisráđherra höfđu, ţegar mál hins meinta stríđsglćpamanns var í gangi, ýmislegt til málanna ađ leggja. Hér  og hér getiđ ţiđ lesiđ hvernig máliđ leit út frá ţeirra sjónarhorni. Leiđtogar Hizbollah áttu alla samúđ Ólafs, eins og ţađ kćmi eitthvađ máli eistnesks stríđsglćpamanns viđ, og Ingibjörg víđförla var á ţví ađ gyđingar ćttu engan einkarétt á helförinni eđa ţjáningu. Mun hún endurtaka ţađ í Öryggisráđi SŢ?

Algjör ţögn virđist nú vera um mál stríđsglćpamannsins á Íslandi. Blađamađur í fremstu röđ, "sem ţorđi međan ađrir ţögđu" var nćstum ţví búinn ađ missa vinnunna vegna ţess ađ hann skrifađi um máliđ. Hann ćtlađi ađ skrifa bók um efniđ, en stendur nú í stađinn í ţví ađ skýra gjörđir yfirvalda í Kópavogi. Ég bíđ eftir bókinni.

Af hverju fyllist íslenska ţjóđin af hryllingi yfir barnamorđi í Svíţjóđ, ţegar stór hluti hennar vill verja mann sem ásakađur var fyrir ađ hafa nauđgađ stúlku og myrt?

Ég geri mér grein fyrir ţví ađ fjarlćgđin í tíma og rúmi getur gert menn miskunnsamari gagnvart vođaverkum og sekt? Ţađ, ađ hinn meinti stríđsglćpamađur var orđinn Íslendingur og átti syni sem voru duglegir íţróttamenn á heimsmćlikvarđa, hafđi líka mikiđ ađ segja í sambandi viđ álit Íslendinga. Hann var "einn af okkur". Svo ţekkist viđkvćđiđ: "Ađrir skulu ekki koma hér og segja okkur fyrir verkum". Ţađ heyrđist nýlega ţegar Íslendingur fékk sjö ár í steininum í Fćreyjum fyrir ađild ađ kókaínsmygli. Hann hefđi, samkvćmt lögfróđum Íslendingum eins og Brynjari Níelssyni og Sigurđi Líndal, ađeins fengiđ innan viđ ár á Íslandi. 

Ţađ lćđist ađ mér sá grunur ađ áhugi Íslendinga, og margra annarra, á fórnarlömbum og órétti stýrist t.d. af ţví hvađa ţjóđflokkur hefur orđiđ fyrir órétti. Margir Íslendingar gráta frekar sćnska stúlku en gyđingastúlku í Tallinn. Getur ţetta veriđ rétt athugađ hjá mér?

1929_Rubin_family
Ruth Rubin og fjölskylda hennar. Mađurinn lengst til hćgri er Haim Arlosoroff, síonistaleiđtoginn sem myrtur var á hrottalegan hátt í Tel Aviv áriđ 1933. Kona hans, Sima, var föđursystir Ruth Rubin. Arlosoroff hafđi á 2. áratug aldarinnar stundađ nám í Berlín, ţar sem hann var unnusti Mögdu Behrend, sem síđar fékk eftirnafniđ Göbbels - já mađurinn hennar var einmitt sá Göbbels. Áriđ 2016 kom ţađ fram ađ líffrćđilegur fađir Mögdu Behrends hefđi veriđ gyđingur, Richard Friedländer (sjá hér).
 
Mikilvćg viđbót:
 
Ţegar ţessi grein birtist fyrst áriđ 2008, gerđi Ţór Jónsson fyrrv. fréttamađur á Stöđ 2 eftirfarandi athugasemd:

Komdu sćll, Vilhjálmur Örn, og gleđilegt sumar. Raunar sagđi ég upp vinnu minni á Stöđ 2 á sínum tíma vegna ţess ađ ţáverandi fréttastjóri [innskot Fornleifs: ţetta var Ingvi Hrafn Jónsson] vildi ađ ég steinhćtti öllum fréttaflutningi um Mikson-máliđ. Hann hafđi áđur látiđ klippa úr fréttum sem ég sendi ađ utan og ´kćlt´ ađrar ofan í skúffu ţar til ađrir fjölmiđlar hér á landi urđu á undan ađ flytja ţćr. - Ţađ var forvitnilegt ađ sjá ljósmynd af Ruth litlu. Ég gleymi ekki ţegar ég skođađi frumgögnin um handtöku hennar og yfirheyrslu í ţjóđskjalasafninu í Tallinn og barnslega undirskrift hennar á skjölunum sem áttu ađ gefa glćpsamlegu athćfi einhvers konar lögformlegan blć. Hún var auđvitađ drepin. Mig minnir ađ hún hafi veriđ 14 ára.

Ţór Jónsson (IP-tala skráđ) 26.4.2008 kl. 21:26


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband