Bloggfćrslur mánađarins, nóvember 2020

Haraldsslátta - og fyrsta íslenska verkfalliđ

Vćringjalenín

Efni ţessarar greinar er fyrsta verkfall Íslendings sem skráđ er á bókfell. Greinin er í pólitískari endanum.

Verkfall var eitt sinn vopn ţeirra sem voru láglaunađir til ađ verja kjör sín og bćta og verjast ţví ađ á rétti ţeirra vćri trođiđ. En í dag er svo komiđ ađ hálaunamenn misnota almennan verkfallsrétt til ađ hćkka laun sín úr öllu valdi. Ţađ er náttúrulega ekki verkalýđsbarátta, heldur hin gamla íslenska grćđgi ţeirra sem ţegar hafa nóg.

Ef einhver nennir ađ lesa verkalýđssöguna hér fyrir neđan, komist ţiđ ađ ţví hvernig tvćr fornar myntir og fornleifarannsókn tengjast fyrsta verfalli Íslendings óbeint - en á áhugaverđan hátt. 

Á hinum fyrsta, glađa og jafnvel fáránlega áratug ţessarar aldar voru umsvifin mikil á Íslandi. Sumir íslendingar ímynduđu sér ađ ţeir ćttu orđiđ afar mikilvćgu hlutverki ađ gegna á međal ţjóđanna. Ísland fór í gegnum hybris-tímabil, sem ein af afleiđingum eyjaţjóđa-háttarlags og oft á tíđum hálfhjákátlegrar ţjóđhverfu, sem einnig á um margt skylt viđ minnimáttarkennd.

Höfđi House, norsk bygging í iđu dekkjaverkstćđa og raftćkjaverslana í Borgartúni í Reykjavík, hafđi nokkrum árum fyrr veriđ lánađ út undir mikilvćgan lykilfund heimsstjórnmálanna. Ţar međ virtist tími skuttogara, dorgs og hrađfrystihúsa vera liđinn í takt viđ ađ veggur í Berlín var rifinn. Á Íslandi voru svín tekin í heilagra dýra tölu í stađ sauđkindarinnar.

Íslenska ţjóđfélagiđ hafđi einnig veriđ tölvuvćtt. Allt ţetta venjulega varđ vitaóarđbćr, t.d. gamalt fólk, sér í laga ţađ gagnrýna. Ţađ var bara fyrir. Nýr ađall á Íslandi hagađi sér eins og kóngar og prinsessur - en ţetta voru hrappar eins og viđ vitum nú öll, og ţessi frásögn fjallar einmitt líka um konunglega hrappa og hvernig Íslendingar tóku ţá í karphúsiđ.

Fornleifarannsóknir á fyrirhrunsárum

Ţví sem ég segi nú frá, gerđist á ţeim tímum er sumir töldu peninga vaxa á trjám á Íslandi og bankarćningjar riđu sem hetjur um héruđ og fóru í Víking í löndum ţar sem fólk ţyrsti eftir ađ láta pretta sig. Í ţá daga var einnig ţjösnast upp á hálendiđ til ađ grafa upp einhverjar fornleifar sem voru fyrir mikilvćgum virkjunarframkvćmdum. Nógir peningar voru til alls. Nú átti ađ selja rafmagn til Evrópu gegnum óskhyggjuleiđslur eđa hreinan ţankaflutning. Fornleifafrćđingar flógu feitan gölt á ţessum uppgangstímum ímyndunarveikinnar á Íslandi. En ţeir eru eins og kunnugt er afar látlaust og lítillátt fólk.

 

124699054_10158550191490967_6910451342396712910_o

Frá rannsókn FÍ á seljarústinni "Pálstóftum". Ljósm. Fornleifastofnun Íslands á FB. Ţröngt hefa menn setiđ í seli.

Forn seljarúst uppi á heiđi, sem annars hefđi fariđ á bólakaf í uppistöđulóni Kárahnjúkavirkjunnar, var međal ţess sem tókst ađ rannsaka sökum beljandi uppgangs og blindrar bjartsýni í ţjóđfélaginu. Seljarústin sýndi okkur vita óarđbćran rekstur fyrri alda í mćđu, móđuharđindum, riđu og ráđaleysi. En nú voru nýir tímar. Mistök fyrri alda átti ađ grafa úr moldu, svo ţau yrđu ekki endurtekin.

Gildismatiđ var hins vegar ekki eins gott og vísustu menn töldu sig hafa fyrir séđ. Allt fór loks í harđlífi og kút áriđ 2008. Sumir hafa ţegar gleymt ţví eđa trođiđ ţví neđst niđur í undirmeđvitundina.

Á hinum hryllilegu árum, eftir allan uppganginn og svo hruniđ, fóru sumir menn ađ berja á eldhúsáhöld í örvilnan sinni - en ţeir sem valdiđ höfđu fárinu lögđu bara ný plön fyrir áframhaldandi prettum og fúski eins og erfđamengi ţeirra hafđi valiđ ţeim ađ gera. Í ónáttúrulegu vali manngerđarinnar homo fraudationis, sem hefur komist til mikilla metorđa á Íslandi, gerjast alltaf eitthvađ í pottinum.

Fornleifastofnun Íslands (FÍ) heitir fyrirtćki eitt úti í bć. Ţrátt fyrir hiđ mikilfenglega nafn, sem leiđir hugann um veglega og gljápússađa ganga í háskólabyggingu sem ber nafn Kristjáns Eldjárns, er FÍ hvorki háskóla- né ríkisstofnun. FÍ dafnađi vel á velmektarárunum fyrir hiđ andlega hrun ţjóđarinnar áriđ 2008.

Fyrirtćkiđ vann međal annars útbođiđ á rannsókn á seljarústunum sem kallađar er Pálstóftir í hausinn á Páli Pálssyni í Ađaldal, sem upphaflega hafđi fundiđ rústina. Rannsóknir fóru fram áriđ 2004 og 2005 og rústin fékk nýtt vinnuheiti ćttađ úr tölvufrćđi sem hefur haslađ sér völl í fornleifafrćđinni á heldur furđulegan hátt. Grafin var upp "útstöđin" Pálstóftir. Nú, á hinum miklu framgangstímum var ekki lengur hćgt ađ tala um eins skammarlegt fyrirbćri og útnorskt eins og sel. Mörgum varđ reyndar ekki um sel er ţađ gerđist.

FÍ heldur um ţessa mundir upp á 25 ára starfsafmćli sitt, međ rekstri sem ţađ getur mest megnis ţakkađ opinberu fjármagni. "Einkavćđing" fornleifafrćđinnar var hugsanlega nauđsynleg, til ađ koma henni úr ládeyđu ţeirri sem ríkti međan öll fornleifasýsla í landinu fór í gegnum í hćsta lagi tvo starfsmenn fornleifadeildar Ţjóđminjasafns -  og síđar líka gegnum vitstola kerfi Ţjóđminjaráđs og Fornleifanefndar, sem mest stóđu í ţví ađ reyna ađ ryđja ládeyđunum burt af Ţjóđminjasafninu. Ţetta var auđvitađ allt áđur en eldhuginn sem nú stjórnar Ţjóđminjasafninu til sögunnar og framkvćmdastjóri Minjastofnunar eldađi grátt silfur viđ Fornleifastofnun Íslands. Varđ oft af ţessu mikil skemmtun, en í raun er öll ţessi saga meinasorgleg.

En ekki vil ég útiloka ađ ţađ vćri betra ađ láta lítil fyrirtćki berjast fyrir ţví sem gera ţurfti, en aldrei gerđist, vegna ţess ađ Ţjóđminjavörđur var ódugandi, ráđuneytiđ skilningssljótt og stjórnmálamenn eins og álfar út úr hól eđa á Klausturbar.

Versta hliđ einkavćđingarinnar á uppgangstímunum var náiđ samstarf FÍ og annarra ađila viđ ráđríkan prófessor í New York, sem vildi hafa Ísland sem sitt eigiđ konungdćmi til ađ grafa upp dýrabein í öskuhaugum, og oftast í leyfisleysi. Stórkaninn (sem var eins konar homo trumpensis) reyndi leynt og ljóst ađ bola öđrum soltnum löndum sínum frá fjármagni til Íslandsrannsókna, sem hann mjólkađi einn í BNA, međan ađ leppmenn hans á Íslandi hjá einkafyrirtćki međ ríkisnafn mjólkuđu íslenska ríkiskassann í bođi vinalegra ráđherra.

Til ađ halda upp á afmćliđ sitt, hefur FÍ birt nokkra pistla á Fjasbók sinni, ţar sem greint er frá sumum merkum rannsóknum fyrirtćkisins. Nú um daginn var röđin komin af útstöđinni Pálstóftum og var fróđleiksfúsum lesendum sagt, hvar ţeir gćtu fengiđ betri upplýsingar um rannsóknina.

Haraldsslátta og Íslendingurinn Halldór Snorrason

Ţađ kom mér mjög á óvart, ađ síđan ég las grein um rannsóknirnar á Pálstóftum í Árbók hins íslenska Fornleifafélags (sjá hér), hafđi vitneskjan og andlegi auđurinn úr jörđinni ekkert ávaxtast. Ekki virđist hafa veriđ leitast eftir ţví ađ verđa vísari um ţađ sem fundist hafđi.

Ţrátt fyrir heldur ófjölbreytta forngripaflóru, sem er víst tilfelliđ í mörgum seljarústum ţar sem búseta var tímabundin í skamman tíma í senn, ţá hefur ekkert meira veriđ ritađ um tvćr myntir sem í norskri og íslenskri tímaritsgrein var nefnd til sögunnar sem koparmynt frá tímum Haraldar Harđráđa Noregskonungs sem ríkti frá 1047 til 1066.

Haraldur ćtlađi í stríđ viđ Vilhjálm Hróbjartsson fursta frá Normandí, en mátti í óđagoti sínu láta lífiđ í orrustunni viđ Stamford Bridge. Normannarnir voru einfaldlega sterkari en frćndur ţeirra Norđmenn. Í grein í Norwegian Archaeological Review, sem ţýdd var yfir á íslensku í Árbókinni, sást engin viđleitni til ţess ađ skilja eđa hvađ ţá velta ţví fyrir sér hverju ţađ sćtti, ađ tvćr myntir úr myntsláttu sama Noregskonungs fundust í seljarúst á afdölum Íslands. Reyndar er minnst örlítiđ á myntirnar tvćr frá Pálstóftum í ţessari B.A. ritgerđ viđ HÍ. Ritgerđin gefur ágćtt yfirlit.

Ég er ekki ađ biđja um ađ menn skáldi eitthvađ ţegar ţeir sigla lens í frćđunum, eins og ţegar menn fóru ađ trúa ţví ađ ţeir hefđu fundiđ eskimóakonur austur á landi og austurlenska Allah-perla á Stöđvarfirđi eins og margfrćgt er orđiđ. Ţađ er skáldskapur og allt önnur grein en fornleifafrćđi.

En ţar sem myntirnar fundust austur á landi, hlaut ađ vera einhver merkileg saga á bak viđ ţá, eđa í ţađ minnsta tengd ţeim. Og fornleifafrćđin er oftast lyginni sterkari. Ţađ er frćđigrein ţar sem menn ţurfa eigi ađ stunda lygafréttir til ađ komast af. En fornleifafrćđin á Íslandi hefur nú líka frekar veriđ framkvćmdarsýsla en frćđimennska í nokkra áratugi. Ég sendi Fornleifastofnun reikninginn fyrir frćđilega greiningu.

124766237_10158550191300967_100622818716712415_n

Myntirnar tvćr í "Pálstóftum" hafa veriđ borađar tveimur götum og ţrćddar upp á sörvisband (perlufesti), sem sumir seljadrengirnir skörtuđu líklega viđ mjaltir í kvíum. Ţćr teljast til mynta međ skreyti sem ber gríska heiti fléttunnar/hnútsins sem skreytir ţá, ţ.e. Triquetra (Triquetra-gerđ). Triquetra táknađi um miđja 11. öld heilaga ţrenningu enda konungar ţeir sem notuđu ţađ kristnir. Skreytiđ kemur fyrr fyrir á dönskum og Engilsaxneskum myntum. Ţessar myntir eru afar sjaldgćf gerđ (skreyti) og áriđ 1975 höfđu ađeins fundist 257. En myntina er ţó hćgt ađ kalla grunninn ađ fyrsta myntkerfi Noregs. Sérlega sjalfundnar eru ţeir peningar međ ţrífléttunni sem Haraldur Harđráđi lét slá og sem hafa hring sleginn í fyrsta fjórđunginn (efst til vinstri) á bakhliđinni.  Norski myntsérfrćđingur Kolbjřrn Skaare  kallar ţá gerđ 75/R89. Vegna ţess ađ ţessi slátta Haralds innihélt stundum meiri kopar en silfur var ekki mikiđ lagt í sláttuna og stundum var textinn sem upphaflega var á latínu og jafnvel á norsku međ rúnum orđiđ ólćsilegt hrafl eins og tilfelliđ er međ myntirnar sem fundust í Pálstóftum. Ţetta var svo sannarlega álkróna síns tíma. Ljósm. Fornleifastofnun Íslands.

Myntir geta sagt mikla sögu, fyrir utan ađ gefa góđa hugmynd um ađ búsetalög, sem ţćr finnast í og viđ, séu ekki mikiđ eldri en myntin (ef hún hefur ekki falliđ niđur um rifu í gólfi). Ţessi regla á kannski ekki viđ um myntir sem finnast í seljarústum. Ekki held ég ađ myntir hafi oft fundist viđ seljarannsóknir eđa í "sćtrunum" í Noregi. Hvađ áttu menn svo sem ađ gera viđ peninga í seljum. Ţeir sem ţar unnu voru hálfgerđir ţrćlar eđa á neđsta ţrepi í launastiganum.

Starfsmenn FÍ nýttu sér ekki myntirnar og leitađi yfirmađur rannsóknarinnar, sem nú er prófessor viđ HÍ, ekki til ţess mynt"sérfrćđings" sem oftast hefur veriđ leitađ til, Antons Holt fyrrv. safnstjóra Seđlabankans. Nei, í rauninni var lesandanum í sjálfvald sett ađ velta fyrir sér myntunum alveg einir og óstuddir. Ţađ getur vitaskuld veriđ varasamt, ef mađur er ekki fornleifafrćđingur. Fornleifafrćđingurinn sem stjórnađi rannsókninni var greinilega ekki vel ađ sér í fornleifafrćđi Norđurlanda, enda ađfluttur frá Bretlandseyjum. Ef hann hefđi haft lágmarkskunnáttu á myntfrćđi Norđurlanda (sem fornleifafrćđingar á Norđurlöndum eru ekki einu sinni sjálfir), hefđi hann uppgötvađ ýmislegt, sem gert hefđi niđurstöđurnar fyllilegri og skilađ meiru frá Fornleifastofnun Íslands til ţjóđarinnar sem borgađi fyrir rannsóknina - svo atvinnuvegirnir og sala á rafmagni mćtti blómgast í gylltri framtíđ fyrirmyndaríkisins Íslands, ţar sem bankar möluđuđ gull úr lofti líkt og áburđarverksmiđjur.

Myntirnar tvćr sem fundust í rústum Pálstófta eru úr svo kallađri Haraldssláttu. Haraldsslátta var, eins og fyrr segir, slátta Haralds harđráđa Noregskonungs, og er sláttunnar og annmörkum hennar rćkilega getiđ í Sögu Haralds Harđráđa sem sumir telja ađ Snorri Sturluson hafi ritađ. Elsta varđveitta handritiđ er í Morkinskinnu frá 1275-1300 (GKS[Gammel Kongelig Samling]-1009 fol.; Handritiđ er enn í Kongunglega Bókasafninu í Kaupmannahöfn).

Mig grunar, ađ Haraldur kóngur (hinn ţriđji) hafi veriđ ćttingi og jafnvel forfađir sumra útrásarvíkinga Íslands á 21. öld. Hann var ađ minnsta kosti međ sömu brenglađa siđferđiđ og ţeir. Hvort veldur uppeldi eđa erfđir veit ég ekki. Hann ţynnti kaupsilfur sitt međ kopar. Ţađ hefur aldrei veriđ taliđ efnilegt. Hann var ţví  svikahrappur og ţessi málmblanda hans var ekkert annađ en verđbólguskapandi ađgerđ, sem ekki var algeng annars stađar í Vestur-Evrópu á hans tíma. Ţessi međferđ á silfrinu fór líka í skapiđ á íslenskum hirđmanni hans, sem var forfađir ritstjórans á Fornleifi. Silfriđ í sláttu Haralds harđráđa Sigurđssonar gat fariđ alveg niđur í 50% eđa minna. Á tímum, ţegar nóg var til ađ silfri og koparpeningar ekki talin gangmynt var ţessi ţynning konungs afar einkennileg ađgerđ til ađ pretta menn, enda var myntin ekki gjaldgeng annars stađar en í Noregi.

Í Sögu Haralds Harđráđa og Sona Hans (hér höfđ međ smávćgilegum leiđréttingum eftir útgefu Finns Jónssonar: Finnur Jónsson (1932) Morkinskinna; udgivet for Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur LIII. J. Jřrgensen, Kbh, greinir frá Íslendingi einum, Halldóri Snorrasyni í Hjarđarholti (f. ca 1014), sem var liđsmađur Haraldar Sigurđssonar, er ţeir voru vćringjar, leiguliđar í lífverđi keisarans í Miklagarđi. Sagan segir frá óánćgju Halldórs vegna lélegs silfurs sem Haraldur borgađi mönnum sínum međ:

Oc er cřmur enn atti dagr iola var monnum gefinn mali. Ţađ var callat Harallz slatta. var meiri lutr copars. Ţat bezta costi at veri helmings silfr, oc er Halldorr toc malann. hefi hann i mauttuls skavti sino silfrit ok litr á. oc syniz eigi scirt mala silfriđ. lystr vndir neţan annaRi heNndi. oc feR ţat allt i halm niđr. Barţr melti. q[aţ] hann illa meţ fara, mon konvngr ţicciaz svivirđr i. oc leitađ a viđ hann vm malagjofna. Ecki ma nv fara at slico s[egir] H [alldor]. litlo hettir nv til. Nv er fra ţvi sagt at ţeir bva scip sin eptir iolin. etlar konvngr svţr fyr land. oc er konvungr var mioc sva bvuinn. ţa biosc H. ecki. oc melti Barţr. hvi bystv eigi Halldorr. Eigi vil ec s[agđi] hann. oc ecki etla ec at fara, se ec nv at konvngr ţoccar ekki mitt mal. Barţr s[egir] Hann mon ţo at visu vilia at ţv farir. Fer Barđr siđan oc hittir konvung, segir honum at Halldorr bysc ecki. mattv sva etla at vandskipađr mon ţer vera stafniN i stađ hans. Konvngr melti. Seg honom at ec etla at ham scyli mer fylgia. oc ţetta er ecki alogat feţ sia er međ ocr er vm hriţ. Barđr hittr Halldor oc letr at konvngr vili enski costar lata hans ţionosto. oc ţađ rezc or at Halldorr feR. ...

En áfram hélst óánćgja Halldórs, ţví fyrir utan nánasahátt Noregskonungs voru einnig ţjóđernisfordómar í gangi á 11. öld. Ţegar konungur hafđi brotiđ frekar á Halldóri setti drengurinn Dóri önnur skilyrđi:

H[ann]. s[agţi]. Eigi scal ec ţo optaR vera a konvngs scipino. oc ef hann vill hafa mitt foroneyti lengr. Ţa vil ec hafa scip til stiornar oc eignz ţat. B[arţr]. s[agţi]. Ţat samir eigi at lendir menn lati scip sin fire ţer. oc ertv of framgiarnn. H.[alldorr] quaz eigi fara myndo elligar. Barđr s[agţi] konvngi hvers beitt er af Halldors hendi, oc ef hasetar ţess skips eo jafntravstir sem styrimaţr ţa mon vel hlvţa. Konvngr melti. Ţott ţetta ţicci framala melt vera. ţa scal ţo af nacqvat gera.

Sannarlega var Halldór ţessi forfarđi ritstjórans hér á Fornleifi, og er greint frá ţví í nútímauppflettinu Íslendingabók. Trúi hver sem trúa vill, en ég er samkvćmt hinni mjög nákvćmu ćttfrćđiskrá (sem einnig var afsprengi fyrirhrunsćđisins), afkvćmi Halldórs Snorrasonar í 26. liđ - enda jafn helvíti ţrjóskur og ţver og karlinn. 

En svikahrappar halda ávallt uppi uppteknum hćtti, ţannig ađ Halldór, sem var kannski ekki launţegi í nútímamynd orđsins, efldist allur í launabaráttunni gegn Noregskonungi. Í gildi miklu í Niđarósi var Halldór međal gesta konungs. Hann sletti ţessu í kóngsa viđ tćkifćri:

... oc se ec at drotning [innskot Fornleifs: Ellisif Elisheva/Elísabet Jaróslavsdóttir] hefir hring ahendi ţvi hofi mikinn. fa mer ţann. Konvngr s. Ţa verţvm vit fara eptir scalvm oc vega hringiN. Ecki ţarf ţess s. H. tec ec hann fyr lvt minn enda montv nv ecki prettonom viţ coma at sinni. oc sel fram titt. Trotning melti. Ser ţv eigi s. hon. at hann stendr ifr. ţer vppi meţ vighvg. tecr siţan hringinn og fer Halldori. Hann tecr viđ oc ţaccar ţeim baţom gialldit. oc bidr ţar vel lifa. oc mono ver nv scilia. gengr nv vt oc melti viđ foronavta sina. biţr ţa hlavpa sem tţast til scipsins. ţvi at ofuss em ec atcveliaz lengi ibřnum. Ţeir gera sva. coma a scipit. og ţegar inda svmir upp seg. svmir ero at bati. svmir heimta vpp aceri. oc bergsc hveR sem ma. oc er ţeir sigldo vt scorti eigi hornnblastr i břnum. oc ţađ sa ţeir siđarst at .iii. langscip voru a floti. oc logţo eptir ţeim. en ţo beR ţa vundan oc ihaf. scilr ţar meţ ţeim oc byrjaţi H. vel vt til Islanz. en konvungs menn hvorfo aptr. er ţeir sa er Halldor bar vndan oc i haf vt. Nocorom svmrom siţar sendi Haralldr konvngr orţ Halldori. Snorra s[agđi]. at haN scylldi raţas enn til hans. oc let at eigi scylldi verit hafa hans virţing meire en ţa ef hann villdi farit hafa. En HalldoR quaz ecki nv myndo fara akonvngs fvnd heţan i fra. oc mondi nv hafa hvaR sem fengit hefţi. oc se ek gorla s.[agđi] hann at ţar etlar hann mer galga. ef ec křm. oc kan ec scaplyndi hans. oc mvn ec ecki trva honum. Oc er aleiţ mioc efi Harallz konvngs. ţa er sagt at  [hann] seNdi Halldori orţ til ađ hann scylldi senda honum melracka belgi. villdi ger af ţeim ifir recio sina. ţvi at konvngr ţottiz ţa ţurfa hlys. oc er Halldori com sia orđsending konvngs. ţa er sat at hann scyti ţvi orţi viţ i fyrstto. elldisc argalin [árgalinn/haninn] nv saţi hann en sendi honum belgi.

 

Savnet fra Bergen

Armhringur ţessi (úr gulli) var međal fleiri hundruđa gripa sem rćnt var á forngripasafninu í Bergen fyrir nokkrum árum síđan. Mikill hluti gripanna er kominn í leitirnar, en enn hafa menn ekki haft upp á ţessum hring, sem gćti hafa veriđ eittvađ í stíl viđ ţađ sem Ellisif Jaróslavsdóttir úr Kćnugarđi bar og forfađir minn hrifsađi međ sér til Íslands og ţóttist ţá kvittur viđ kóng.

Svona lagađ er auđvitađ ekki hćgt ađ gera lengur, enda eru sumir launţegar á Íslandi farnir ađ leika hlutverk konungsins.

Hvort refabelgirnir hafi veriđ fyrir rekkju konungs eđa í kápu mikla á rússneska kerlingu hans, lćt ég ósagt, en gamli konungurinn hafđi greinilega tak á Halldóri sem líklegast hefur ekkert fengiđ fyrir sinn snúđ fyrir láfćtlur og skaufhalana, nema ađ Snorri Sturluson sé ađ ljúga ţessu öllu.  

 

Hvađ sýnir sagan og myntirnar í Pálstóftum okkur?

Myntslátta svikahrappsins Haralds Harđráđa, og sagan sem sögđ var um sláttuna snemma á 13. öld, sýnir okkur hve nauđsynlegt ţađ er ađ svara fullum hálsi illa siđuđu fyrirmönnum og yfirmönnum, sem hafa ofmetnast, ţannig ađ ţeir telja valdsviđ sitt og gerđir hafin yfir alla gagnrýni. Hrappsháttur er til í öllum ţjóđfélagsstigum, og manngerđin sem hana ber kemur alltaf fljótt upp um sjálfa sig.

Halldór Snorrason var hins vegar ekki hinn dćmigerđi launţegi. Hann var í austurvíkingi međ norskum fursta. Ţegar norrćnir menn rćndu og rupluđu međal framandi ţjóđar, voru ţeir ekki taldir til ţjófa, ef ţeir sem rćndir voru vissu ađ ţeir vćru rćndir. En fólks sem stal frá öđrum í leyni, líkt og Haraldur konungur gerđi, voru ótíndir hrappar og ţjófar. Víkingar og Vćringjar litu hins vegar ekki á sig sem ţjófa ţví ţeir létu ţá sem ţeir rćndu finna fyrir ţví ađ veriđ var ađ rćna ţá og jafnvel međ brandinum og atgeir, og síđar međ krossi.

Myntir Haralds konungs svikahrapps sem fundust á Íslandi, sýna okkur ađ viđ eigum heldur ekki ađ láta einkafyrirtćki međ ríkisnöfn, sem siđlausir ráđherrar hafa sett beint á ríkisspenann, komast upp međ ţađ ađ skila af sér skýrslu fyrir rannsóknir, sem kostađar voru međ fleiri milljónum króna af almannafé, ef fornleifafrćđingarnir/höfundar vita ekki ađ myntir ţćr sem ţeir fundu hafi komiđ úr Haraldssláttu.

Ţessar myntir voru ekki mikils virđi er ţćr voru komnar til Íslands, hugsanlega međ öđrum mönnum en Halldóri Snorrasyni, sem einnig höfđu veriđ sviknir af Noregskonungi. Myntirnar voru orđnar ađ skrauti og greinilega bornar hvunndagslega í seljum í lok 11. aldar.

Harla svívirđilegt vćri af fornleifafrćđingum á Íslandi, sem nokkrum er í nöp viđ heimildagildi fornritanna, ađ afgreiđa Haralds Sögu Harđráđa sem skáldsögu og uppspuna Snorra Sturlusonar; ef ţađ var ţá hann sem ritađi. Viđ höfum myntirnar tvćr undir höndum og ţćr stađfesta söguna og sagan ţćr. 

Til hamingju Fornleifastofnun Íslands

En ég óska ţó hér í lokin "stofnuninni" til hamingju međ fyrstu 25 árin og fyrir ađ henni hefur öll ţessi ár tekist ađ telja erlendum samstarfsađilum trú um ađ ţetta vćri stofnun, Institut.

Fornleifastofnun Íslands hefur ekki alltaf stađiđ sig í stykkinu ţau 25 ár sem hún hefur starfađ og barist međ ríkisfé í asa viđ ađra fornleifafrćđinga á "markađi" og ţjóđminjayfirvöld.

Ég hef ţví miđur sćrt fólk međ ţví ađ upplýsa ţađ um hiđ hálfhrappslega nafn fyrirtćkisins. Ţađ er örlítill Haraldssláttubragur yfir ţví, ef ég leyfir segja skođun mína. Einn erlendur mađur lét eftirfarandi orđ falla, er ég kom honum í skilning um ađ Fornleifastofnun Íslands vćri bara einkabissness: Well, some people just need to be institutionalized.

Ítarefni: Coins and Coinage in Viking-Age Norway: The establishment of a national coinage in Norway in the XI century, with a survey of the preceeding currency history. Universitetsforlatet, Oslo-Bergen-Tromsö. Bókin er til á norsku í Seđlabanka Íslands. Ég set pdf-skrá međ mikilvćgustu blađsíđunum í bókinni varđandi Haraldssláttu.

en-historisk-mynt-khm-970

Efst: Haraldsslátta áđur en hún ţynntist, og fyrir neđan mynt sem nýlega var seld á uppbođi í Danmörku. Hún mun vera af sjaldgćfustu gerđ peninga úr Haraldssláttu en međ sćmilegu silfurinnihaldi.

image00328


2) Ţegar draumur Laxness um Hollywood brast (endanlega) - Opiđ bréf til Halldórs Guđmundssonar og Björns Bjarnasonar

Stórlax í Hollywood

Vegna greinar Halldórs Guđmundssonar í Morgunblađinu í dag, og reyndar líka vegna skrifa Björns Bjarnasonar á bloggi hans í dag, ţar sem hann nefnir sömu heimildir og ég nefndi um daginn á Fornleifi fyrstur manna í "laxnessológískri" grein minni, sendi ég hér opiđ bréf. Morgunblađiđ má gjarna birta ţađ á prentuđum síđum sínum.

vegna greinar Halldórs Guđmundssonar í Morgunblađinu í dag 25.11. 2020, langar mig vinsamlegast í ţessu bréfi (sem er opiđ bréf) ađ benda honum á tvćr greinar sem ég skrifađi á bloggum mínum sl. helgi. Lesa má ţau hér og hér

Ţegar ég á sínum tíma las bók ţína, Halldór, um Laxness, fékk ég á tilfinninguna ađ ţú hefđir fyrst taliđ bréfin varđandi skattamál Laxness vera eldheitt efni, en ađ ţú hefđir svo ađ einhverjum ástćđum orđiđ ađ temja trú ţína, ţví smátt og smátt gegnum ţrjá stađi í bókinni dregur ţú úr eftirvćntingunni um hvađ var ađ gerast í BNA varđandi bréfin um skattagreiđslur Laxness af Sjálfstćđu Fólki í útgáfu Alfred A. Knopf.

Ég man ekki eftir ţví ađ ţú hafir haldiđ ţví fram ađ Atómstöđin hafi ekki veriđ gefin út í BNA vegna íhlutunar íhaldsins - en ţađ er einmitt ţađ sem ritdeila Ólínu og Björns fjallar um. Ţú hlýtur ađ sjá ţađ. Menn mega ekki láta pólitískan rétttrúnađ sinn skyggja á kjarna málsins í sagnfrćđi. En ţađ er greinilega mjög erfitt á Íslandi í báđum herbúđum ţegar báđar dýrka og tilbiđja Laxness.

Reyndar má ekki gleyma ţví ađ áriđ 1955 féll dómur í Hćstarétti yfir Halldóri Laxness sem dćmdur var til ađ greiđa aukaskatta viđ ţćr gjaldeyrisgreiđslur sem hann hafđi fengiđ. En sem hinn sanni "laumukapítalisti" sem hann var og hafđi alltaf veriđ, hafđi Laxness reynt ađ stinga fé undan skatti og ţrálátlega neitađ ađ borga.

Tiltćk gögn sem deiluađilar, Ólína og Björn, nota á afar mismunandi hátt, benda ekki til ţess ađ íhaldiđ hafi komiđ ţví til leiđar ađ Sjálfstćtt fólk yrđi ekki gefiđ út í Bandaríkjunum, ţótt Bjarni Ben hafi veriđ ađ reyna ađ sýna ađ Laxness borgađi ekki skatta. Ţađ síđarnefnda mistókst. Ţetta var vitaskuld stórpólitískt mál - á Íslandi.

En ekkert bendir til ţess ađ Laxness hafi veriđ vandamál fyrir FBI, ţegar ţeir voru međ fyrirtćkiđ Alfred A. Knopf undir smásjánni líkt og Björn Bjarnason bendir á í dag líkt og ég gerđi um sl. helgi. Ég er ekki vafa um ađ sá áhugi hafi fyrst og fremst veriđ vegna rótgróins gyđingahaturs Johns Edgars Hoovers, frekar en bókmenntalegs áhuga á höfundi eins og Laxness, sem Kanar "digguđu" bara ekki á árunum eftir stríđ. Karlar eins og Hoover veđjuđu eins og margir Íslendingar frekar á Hitler og hötuđu gyđinga í öllum gerđum meira en hinn "mikla bjargvćtt" Ţýskalands.

Ţiđ sem skrifiđ um Laxness, sem leyfishafar eđa í algjöru óleyfi, verđiđ ađ skilja, ađ Sjálfstćtt fólk var aldrei metsölubók í BNA, ţó sú kredda hafi veriđ langlíf. Hún var tilnefnd sem Book of the Month, af samnefndu auglýsingafyrirtćki. Sérfrćđingar ţess sáu vitaskuld eitthvađ í Laxness, en ótíndur lýđurinn ţar vestra, sem bókmenntamennirnir vildu selja bćkur, vildi helst kúreka, klám og krimma og var mestmegnis í bíó ađ horfa á dansfífl sem dönsuđu í regninu í París.

Ég leyfi mér hér ađ vitna í mikilvćgi Laxness fyrir íslenska vinstrimenn, ţar til hann lét snúast út af glćpum Stalíns: Kjartan Ólafsson hefur í bók sinni Draumar og Veruleiki skrifađ:

Í samfylkingarbaráttu íslenskra kommúnista á árunum 1935–1938 var Halldór Kiljan hvarvetna í fremstu víglínu. Hann var ţar enginn aukaleikari enda ţótt hann vildi vera óháđur og vćri ţví ekki í flokknum. Sigra sína á ţessum árum átti Kommúnistaflokkurinn engum manni fremur ađ ţakka en Halldóri Kiljan, nema ef vera skyldi Einari Olgeirssyni.“ 

Ţefinn af ţví fann Bjarni Ben og flokkur hans einnig og ţví var fariđ í skattaárásina gegn Laxness, sem loks lauk í Hćstarétti áriđ 1955. Kjartan hefur svo eftir Laxness sjálfum úr Skáldatíma um ađ hann:  „ hafi fyrrum veriđ haldinn ofsatrú á kommúnismann, trú sem hvorki tók tillit til skilningarvitanna né skynseminnar" Kjartan bćtir viđ: „Ţađ eru stór orđ.“ En líkast til eru ţau rétt, ţó viđ lítum á allt úr bakspeglinum. Hin frjálsu öfl forlaga í BNA voru ekki til í Sovétríkjunum og möluđu ţví heldur ekki gull niđur í vasa stórskálds Íslendinga í Moskvu eđa Léníngrađ. Hvađ var upplag Laxness í Stalín-Rússlandi kćru landar?

William C. Trimble, leikfélagi Bjarna Ben í skattaatinu gegn Laxness, var furđuleg "stćrđ", og sannarlega mikill kommúnistabani. Hann lét t.d. BNA kaupa fisk frá Íslandi, svo fiskurinn vćri ekki seldur til Sovétríkjanna. Ţeirri áćtlun greindi hann danska diplómatnum C.A.C. Brun frá eftir stríđ. C.A.C. Brun er líklegast hćgt ađ kalla fćđingalćkni íslenska lýđveldisins, ţó sagnfrćđingur íhaldsins í ţessu tímabili ţekki ekki danskar heimildir og hafi ţví aldrei minnst á Brun, sem stýrđi áliti State Department á Íslendingum. Síđar meir voru Rússar stórir bjargvćttir íslenskra fisksala međ Sjálfstćđisflokksskýrteini, svo vart hefur fisksöluhjálp Bandaríkjanna sem hann stóđ fyrir varađ lengi. Mig grunar ađ Trimble hafi einnig átt hlut á máli ţegar Thor Thors tókst ađ fá metverđ fyrir alla íslenska síld í BNA áriđ 1944 (sjá hér

Ég hef beđiđ Ólínu og Björn ađ skjótast til Austin í Texas, ţegar fćri gefst, og skođa heimildir um viđskipti Alfred A. Knopfs viđ Laxness. Ég legg til ađ ţú farir međ ţeim í ferđina, sem eins konar málamiđlari, og jafnvel Hannes Hólmsteinn líka, og ađ ţiđ skođiđ ţetta öll saman í rólegheitum.

Halldór Guđmundsson greinir frá ţví í grein sinni í dag ađ Alfred Knopf hafi gefiđ ţá skýringu ađ hann hefđi ekki haft lesenda á erlend tungumál til ađ ritrýna höfund eins og Laxness.

Gćti veriđ ađ BNA hafi ekki veriđ tilvalinn ritvöllur stórhöfundar eins og Laxness? Laxness meikađi ţađ heldur ekki í Hollywood (sjá mynd), enda snjallir handritahöfundar (margir hverjir gyđingar) búnir ađ nýta sér öll atvinnutćkifćriđ í bernsku kvikmyndaiđnađarins á láglaunasvćđi í Suđur-Kaliforníu međ dugnađi og bókmenntalegri fćrni. Kannski var Laxness ekki heimsborgari - nema á Íslandi, ţó bók eins og Sjálfstćtt fólk sé mikil perla. Hún átti einfaldlega ekki ekki upp á pallborđiđ í Bandaríkjunum og var aldrei metsölubók.  

Eftir rannsóknarmennsku ykkar í Austin, getiđ ţiđ hoppađ í laugina viđ hóteliđ og fengiđ ykkur hanastél og kannski sent mér skeyti um árangurinn. Ég kemst ekki međ, en tek ţó fram ađ međal bestu vina minna eru líka nokkrir Bandaríkjamenn.

Međ bestu kveđjum til Halldórs Guđmundssonar og Björns Bjarnasonar,


Dr. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson
Danmörku

P.s. erfiđleikar Laxness í sambandi viđ örlög gyđinga komu óneitanlega upp í huga mér ţegar ég skrifa ţessa grein. Ollu ósigrar Laxness í Hollywood og hjá Alfred A. Knopf eftirfarandi, mjög svo ankannalegu afstöđu, sem kemur fram hjá honum í Ţjóđviljanum - eđa voru ţetta bara almennar skođanir sósíalista á morđćđinu í Evrópu dikterađar frá Moskvu? Mér er spurn.

Halldór skrifađi í Parísarbréfi sínu í Ţjóđviljanum áriđ, ţ. 31. október 1948:

Morđingi Evrópu dró ţessa umkomulausu flóttamenn sína hér uppi voriđ 1940 [viđ hernám Frakklands]. Ég atti nokkra kunningja í hópi ţeirra. Ţeir voru pólskir. Mér er sagt ađ ţeir hafi veriđ drepnir. Ţeir hafa sjálfsagt veriđ fluttir austur til fángabúđanna í Ásvits (Oswiekim, Auschwitz) ţar sem Hitler lét myrđa fimm milljónir kommúnista og grunađra kommúnista á árunum 1940-1945, jú og auđvitađ „gyđínga“.


1) Ísland vex alltaf í augum Íslendinga

Untitled-TrueColor-01

Stundum ţarf ađ snúa sjónaukum Íslendinga alveg viđ til ađ fá sćmilega raunhćfa mynd af íslenskri atburđarrás, og á ţann hátt minnka ţćr hćđir og ofurstćrđ sem skođanir, umrćđa og mat nćr oft á Íslandi - og ţađ ósjaldan vegna ţjóđernisrembu, naflaskođunar og minnimáttarkenndar hjá stórum hluta landsmanna. 

Ég talađi einu sinni viđ hollenska konu prófessors á Bretlandseyjum, sem stundađi norrćn frćđi. Hún kvartađi viđ mig ađ fyrra bragđi yfir Íslendingum sem henni fannst ekki getađ talađ um neitt annađ en sjálfa sig. Hún gladdist ţegar ég sagđist vera á sömu skođun og hún. Henni hafđi einu sinni veriđ bođiđ í veislu Íslenska sendiráđinu, eđa voru ţađ snittur og hanastél. Ţađ var henni "óţolandi", ţví Íslendingarnir vildu um ekkert annađ tala en Ísland og Íslendinga. Ţađ hvarflađi ađ henni ađ ţetta gćti veriđ vegna ţess ađ Íslendingar vćru ekki enn nógu miklir heimsborgarar, en svo uppgötvađi hún loks ađ meiniđ var eintóm sjálfsánćgja.

Eru Íslendingar ekki enn orđnir sjálfstćtt fólk?

Undarleg rimma fer nú fram í Morgunblađinu milli Björns Bjarnasonar og Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur. Síđast svarađi Björn á bloggi sínu (sjá hér). En bćđi gćtu ţau grćtt töluvert á ţví ađ fá sérkennslu í heimildarýni.

Rimma ţessi, sem nú fjallar orđiđ um smáatriđi í bók Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur - inn heilaga Halldór Laxness - er erkigott dćmi um ţann ţjóđarsjúkdóm Íslendinga, ţegar ţeir sjá sjálfa sig í miđri hringiđu heimsstjórnmálanna, viđ borđ heimsfrćgra manna, og jafnvel sleikjandi sig upp viđ prófessora á kennarastofu í Oxford hér um áriđ. Annađ orđ yfir ţetta er veruleikafirring. Menn hringsóluđu og bökuđu pönnukökur til ađ komast í Öryggisráđ SŢ og heimsóttu eitt sumar morđingjann Assad á Sýrlandi í ţeim tilgangi. Ćđiđ er ekki enn fariđ af mönnum, ţví sá sem nú situr í hásćti utanríkisráđuneytisins ćtlar víst ađ leika sama leikinn og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem ćtlađi sér ađ leysa allar deilur fyrir botni Miđjarđarhafs og koma ţannig á heimsfriđi.

Eiginnöfnin Björk og jafnvel Vigdís, svo og hugtakiđ Saga eru í raun einu íslensku orđin sem menn láta sig varđa úti heimi. Sumir klćmast ţó á Eyjafjallajoke-l.

Allir ađrir en Björk og Vigdís eru einungis "heimsfrćgir" á Íslandi og Höfđi-house er timburkofi í jađri iđnađarhverfis, nema í höfđi Íslendinga. Ţar breyttist heimssagan, ef dćma má út frá skođun sumra Íslendinga. Höfđi var ţó aldrei annađ en sviđsmynd heimssögunnar og ađ litlu leyti: Ţetta var bara hús ţar sem áfangafundur var haldinn í roki og rigningu. En á Ísland varđ hvíta húsiđ ađ höll friđar. Hvergi nema á Íslandi leikur ţetta hús annađ eins hlutverk.

Svo, now it´s Laxness again.

laxness desk

Vissulega var Laxness mikill rithöfundur. Hann hlaut fjandakorniđ Nóbelsverđlaunin.

En ţar fyrir utan er ţekking umheimsins á ţessum manni afar takmörkuđ. Drćm sala á bók Halldórs Guđmundssonar um Laxness í Danmörku sýnir ţađ á vissan hátt. 800 bls. dođrantur um íslenskt skáld á 20. öld verđur aldrei metsölubók í landi ţar sem sumt fólk er enn ólćst og einkum á eigin sögu.

Já, rimma Björns og Ólínu er harla hjákátleg:

Ólína hefur skrifar og gefiđ út ritgerđ sem ber hinn mikla titil Spegill fyrir Skuggabaldur: Atvinnubann og misbeiting valds. Ţótt Ólína fari ansi víđa í bók sinni, en mest úr einu í annađ, ţannig ađ oft úr verđi margar hálfkveđnar vísur, er bókin fyrst og fremst pólitísk ádeila frekar en heimildarit, ţó ađ í henni sé ađ finna heimildaskrá.

Ádeila á Sjálfstćđisflokkinn, sem og ađra fyrirgreiđsluflokka, eiga vitaskuld fullan rétt á sér. Pólitík á Íslandi var lengi ţví marki brennd ađ hún var á öllum sviđum hreinrćktuđ sveitastjórnarpólitík, og var pólitík Sjálfstćđisflokksins engin undantekning á ţví allt fram á 9. áratug 20. aldar, ţar sem flokkurinn var allra flokka lengst viđ völd og gat komiđ sínum fyrir og otađ sínum tota, sem er hins vegar afar forn íslenskur siđur ţeirra sem völdin hafa.

Viđ getum fárast yfir ţví í dag, nú ţegar viđ erum orđin svo góđ og siđmenntuđ, en mađur ţarf ađ vera sćmilega söguljós til ađ gera sér ekki grein fyrir ţví ađ ađrir flokkar stunduđu einnig sama leik og Íhaldiđ. Reyndar var ţađ Sjálfstćđisflokkurinn sem braut út af venju og fór á tímabili ađ ráđa alls kyns villinga međ hćttulegar stjórnmálaskođanir í stöđur, ţó ţeir vćru langt frá ţví ađ vera verkfćri flokksins og ţađan ađ síđur starfi sínu vaxnir.

En ţegar Ólína svissar yfir Laxnessológíu í kveri sínu verđa menn ađ fara ađ vara sig. Ólína tínir til tilgátuna um ađ Laxness hafi veriđ settur á kaldan klaka af bókaforlaginu sem gefiđ hafđi út bók hans Sjálfstćtt Fólk í Bandaríkjunum; og á Bjarni Ben ađ hafa stađiđ á bak viđ ađ Atómstöđin kćmi ekki út. Ţess vegna er Björn Bjarnason vćntanlega kominn á vaktina - til ađ vernda heiđur pabba síns, en einnig til ađ leiđrétta leiđar villur hjá Ólínu.

Ólína dregur fram tvö bréf sem áđur hafa veriđ nefnd af Ingu Dóru Björnsdóttur og af Halldóri Guđmundssyni. Bréfin sýna áhuga Bjarna Bens á ţví ađ fá upplýsingar um dollaratekjur Laxness af bókinni til ađ sýna Íslendingum ađ ţetta sósíalíska skáld stingi undan skatti.

Inga Dóra Björnsdóttir kemst ađ ţeirri makalausu niđurstöđu, ađ bréf Bjarna og ađgerđir stjórnvalda í BNA hafi valdiđ ţví ađ FBI setti pressu á Alfred A. Knopf forlagiđ í New York, ţannig ađ ţađ ákvađ ekki ađ birta Atómstöđina í kjölfariđ á "metsölubókinni" Independent People. Samkvćmt ţessari Gróusagnfrćđi, sem stenst ekki skođun, átti J. Edgar Hoover ađ hafa ţrýst á forlagiđ til ţess ađ úthýsa Laxness og ţađ vegna stjórnmálaskođana hans.

Í danskri útgáfu Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, ţar sem ég gegndi ţví merka hlutverki ađ fá hugmynd ađ hönnum kápu bókarinn (sjá hér) og sjá um lista yfir ritverk Laxness, kemur greinilega fram, ađ haft var samband viđ J. Edgar Hoover.

Ţar sem ég á ekki íslenska gerđ Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, leyfi ég mér ađ hafa eftir honum á dönsku, ţađ sem hann skrifar um bréfaskrifin ţar sem Bjarni Ben vildi međ hjálp Trimble sendiherra BNA á Íslandi fá upplýsingar um dollarareikninga Laxness í utanríkisráđuneytinu í Washington, svo hćgt vćri ađ vćna stuđningsmann íslenskra sósíalista um grćđgi og skattsvik. Halldór Guđmundsson ritar:

Trimbles overordnede i Washington reagerede med forsigtighed pĺ hans iver, men udenrigsministeriet sendte dog hans anmodning videre til FBI, og i september 1947 skrev dens chef, J. Edgar Hoover, til sine medarbejdere i New York, om man ikke diskret kunne undersřge Knops betalinger til Laxness. Det blev ikke til noget, men State Department skrev til skattemyndighederne om efterĺret, og de blev bedt om at undersřge Alfred Knopfs indbetalinger. I november var Trimble blevet temmelig utĺlmodig, og han skrev i et telegram til USA, at det hastede for den islandske udenrigsminister at fĺ oplysningerne "i lyset af de intensiverede angreb, som Laxness retter mod regeringen for dens USA-venlige kurs og pĺ grund af den mulighed, at det formentlig er Laxness som finansierer Den Patriotiske Forening [skýring Fornleifs: Ţjóđvarnarfélagiđ], som atter har pĺbegyndt sin virksomhed." Men han fik det svar, at der ikke var blevet overfřrt penge fra Knopf til Laxness i 1946, at man man mĺtte vente et helt ĺr, fřr der forelĺ en opgřrelse for 1947, og at der ikke ville blive gjort mere ved sagen forelřbig. Derved blev undersřgelsen forelřbig lagt pĺ hylden.

Síđar, eđa í mars 1948 komst William Trimble loks í upplýsingar hjá skattayfirvöldum Vestanhafs sem sýndu ađ Laxness hefđi fengiđ greiđslu frá Knopf, 24.000 dali, en einnig kom greinilega í ljós ađ 21.000 dalir af ţeirri greiđslu vćru enn inni á reikningi Laxness í banka á Manhattan. Laxness hafđi ţví ekki borgađ fyrir kommúnistaáróđur međ fjármagni fyrir útgáfu Sjálfstćđs fólks í Bandaríkjunum eins og Sjálfstćđismenn ímynduđu sér. Og ţetta var vel fyrir daga ásakana um Rússagull.

Laxness greiddi líka skatt

Í maí 1946 sendi bandaríska utanríkisráđuneytiđ William Trimble aftur afar neikvćđar fréttir. Laxness, eđa útgáfufyrirtćki hans, höfđu greinilega greitt alla nauđsynlega skatta í BNA af tekjum hans. En skatturinn ţarf ekki ađ hafa veriđ nema smáupphćđ miđa viđ prósentustig skatta á Íslandi í dag og ţá.

17_-_Bjarni_r__ir_vi__Eisenhower_yfirhersh_f_ingja_NATO__ri__1951_-_Lj_smyndari_P_tur_Thomsen_-_Einkaskjalasafn_Bjarna_BenediktssonarBjarni Benediktsson međ Eisenhower sem staldrađi viđ á Íslandi veturinn 1951. Danskur sendiherra, samtímamađur hans, bar honum afar illa söguna og taldi manninn treggáfađan afturhaldssegg, en ađrir eins og amma mín, sem var međ honum í barnaskóla, ţar sem menntun flestra kvenna stöđvađist á ţeim tíma, töldu hann til dýrlinga, ţví hann var svo "gáfađur" og "rétti alltaf upp báđar hendur" ţegar kennarinn spurđi um eitthvađ. Hvernig hann fékk ţá flugu í hausinn, ađ Laxness borgađi fyrir starfsemi sósíalista á Íslandi, verđur seint svarađ - en ţađ lýsir ekki gáfulegri rökhugsun.

Herferđ Bjarna Ben og vina hans misheppnađist algjörlega. Stćrđ, frćgđ og eđli skáldsins hafđi vaxiđ ţessum mönnum mjög svo í augum.

Og ţegar allt kom til alls var Laxness heldur aldrei strangur hugsjónamađur. Hann vildi eins og allir njóta ţeirra ávaxta sem hann hafđi rćktađ međ vinnu sinni og list. Viđ sjáum t.d. á ferđalagi hans til Berlínar áriđ 1936, ađ hann fór ţá ferđ fyrst og fremst til ađ bjarga tekjum sínum, ekki vegna ţess ađ banna ćtti bćkur hans vegna meint illmćlis hans um Ţýskaland eins og haldiđ hefur veriđ fram síđar og af Laxness sjálfum. Laxness átti í erfiđleikum ađ fá tekjur sínar frá Ţýskalandi, ţví fyrirtćkiđ, sem gaf verk hans út. hafđi ađ mestu veriđ í eigu gyđinga, og á ţau hafđi veriđ sett höft (sjá hér). Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni má segja til hróss, ađ hann kom ţeim ferđaupplýsingum ađ í einni af bókum sínu um Laxness (eftir ađ hafa séđ upplýsingarnar á fyrrnefndu bloggi mínu. Hins vegar hafđi Halldór Guđmundsson ekki upp á ţví, og er hann međ afar furđulega og óundirbyggđa skýringu á samningum Laxness viđ dönsk og ţýsk útgáfufyrirtćki.

knopf

 

Merki Alfred A. Knopf útgáfunnar.

Ólína Ţorvarđardóttir notar einstaklega ógagnrýnin skrif dr. Ingu Dóru Björnsdóttur í Kaliforníu, sem heldur ţví fram ađ Independent People í útgáfu Forlagsins Alfred A. Knopf hafi veriđ metsölubók og ađ viđleitni Bjarna Ben hafi veriđ ađ sýna ađ skáldiđ borgađi fyrir "kommúnistaáróđur" á Íslandi úr eign vasa og ađ hann hafi sannfćrt J. Edgar Hoovers um ađ koma í vef fyrir ađ hafi Atómstöđin kćmi út hjá Alfred A. Knopf í BNA . 

Höfum ţađ sem réttara reynist: Bókin Independent People, ţýđingin á Sjálfstćđu Fólki, var valin Book of the Month Club sem var bókaklúbbur sem var stofnađur af auglýsingafyrirtćki. Bćkur mánađarins hjá Book of the Month Club voru valdar mánađarlega af frekar fámennu dómarapaneli. Bókin var talin líkleg til sölu, en ţađ var mat dómaranna en ekki kaupenda. Bókin Independent People í bandarískri útgáfunni frá 1946 var ţví aldrei metsölubók. Harla léleg sagnfrćđi hjá Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur.

Bréfaskrif Bjarna Bens, sem leitađi eftir upplýsingum um auđćfi Laxness sem hann taldi öll fara í "kommúnistaáróđur", voru ađeins rotinboruleg afskipti íslensk stjórnmálamanns, sem ofmetnast hafđi í stöđu sinni. En ţau ollu ţví ekki ađ Alfred L. Knopf var neyddur til ţess ađ gefa ekki út Atómstöđina, líkt og Ólína apar upp eftir Ingu Dóru Björnsdóttur. Sjálfstćtt fólk var einfaldlega aldrei metsölubók í Bandaríkjunum. Íslenska skáldiđ hafđi vaxiđ í augum manna. Hann borgađi fyrir stjórmálaáróđur af tekjum sínum og menn töldu greinilega lengi ađ sú ásökun tengdist ţví ađ menn reyndu ađ koma í veg fyrir útgáfu bóka hans.

En vitleysan fćr svo vćngi eins og má sjá hér.

new-knopf

Blanche og Alfred Knopf. Kannski líkađi henni ekki stíll Laxness og kom ţannig í veg fyrir ađ Atómstöđin yrđi gefin út. Engin heimild er til fyrir ţví ađ J. Edgar Hoover hafi beitt ţrýstingi á Knopf-hjónin.

Ţess ber einnig ađ geta, ađ allsráđandi útgáfudómari A.L. Knopf var kona hans, Blanche (fćdd Wolf). Hún bar betra skynbragđ á bókmenntir en Alfred. Alfred hafđi fyrst og fremst peningavit. Vitađ er ađ FBI reyndi ađ hafa afskipti af bókavali Blanche Knopf, en oftast kom ţađ fyrir ekki. Hún andađist áriđ 1966. Ţegar eiginmađurinn andađist á 9. áratug síđustu aldar, voru afskipti FBI borin undir son ţeirra Alfred Knopf jr.

Ţegar Knopf jr. heyrđi ađ FBI og illfygliđ og gyđingahatarinn Hoover hefđi haldiđ skrá  um fyrirtćki foreldra sinna, og haft ţađ undir eftirliti, sagđi hann ţetta um föđur sinn:

"He was the quintessential capitalist, but he published anybody he thought was worth publishing. He paid no attention to what their politics were."(heimild)

Má vera ađ slíkt sé erfitt ađ skilja í landi ţar sem klíkuskapur og ćtterni hefur lengi veriđ ţađ mikilvćgasta til ađ rísa til metorđa. Vera kann ađ vegna ţessa klíkusamfélags hafi Björk, Vigdís og Saga veriđ ţađ eina sem komst á spjöld sögunnar í raun, jú og ef til vill hann Snorri "norski". Og ţess ber ađ geta ađ Laxness er ekki nefndur á nafn í Knopf-skrá Hoovers. Heimurinn er nefnilega stór og Íslendingar fyrst og fremst merkilegastir heima hjá sjálfum sér.

Íslendingar eru samt ágćtasta ţjóđ og upp til hópa gott fólk, en misjafn sauđur er oft í sömu hjörđ, eins og alls stađar á byggđu bóli.

800px-Director_Hoover_1940_Office

Mér finnst persónulega mjög lítill munur á ţví fasíska Loyality check sem J. Edgar Hoover beitti gegn ţeim sem grunađir voru um kommúnisma eđa fyrir ađ vera "andstćđingar ríkisins"; Einnig á ţeirri áráttu Íslendinga ađ setja menn á pólitískan bás og byggja ţađ ađeins á einhverju óundirbyggđu kjaftćđi í ţorpi á hjara veraldar. John Edgar Hoover hefđi líklega orđiđ góđur og gegn Íslendingur í framvarđarsveit sama hvađa flokks sem vćri viđ stjórnvölin.

Ţjónslund sumra manna er hafin yfir hugsjónir. Kjölturakkaeđliđ er ţví miđur bara sumu fólki í blóđ boriđ.

sigurdur_thorarinsson

Sjálfstćđisflokkurinn kom vitaskuld einnig upp kerfi um tíma, sem satt best ađ segja líktist mest stjórnkerfi í Austur-Evrópuríkjum, sem ţeir hrćddust sjálfir einna mest fyrir utan allar veislurnar sem ţeir sóttu í rússneska sendiráđinu.

Flokkurinn, eđa lögregluyfirvöld á stjórnartímabili flokksins, lögđust svo lágt ađ láta rannsaka íslenska menntamenn í erlendum löndum. T.d. höfđu einhverjir í "íslensku leyniţjónustunni" sem suma menn hefur svo sem dreymt um endurreisn á síđari árum, samband viđ Säpo í Svíţjóđ. Bađ  eitthvert yfirvald á Íslandi sćnsku leyniţjónustuna um ađ fylgjast međ Íslendingum - t.d. stjórnmálalega algjörlega meinlausum manni eins og Sigurđi Ţórarinssyni. Meira um ţađ fyrir jólin. Og já ţađ tókst ekki ađ brenna allt í ruslatunnu eins ţeirra lítilmenna sem stunduđu ţá ţjónustu ađ njósna um landsmenn sína fyrir valdamenn. Sagan af rannsókninni á Sigurđi er ekki međ í ágćtri bók Guđna forseta, Óvinir Ríkisins, en hefđi sćmt sér vel í henni; svo lesendur Fornleifs geta fariđ ađ hlakka til jólanna. Ţau verđa vafalaust rauđ í ár.

Kalda stríđiđ var mjög sjúkt tímabil og ţví verđur ekki neitađ af sagnfrćđingum Sjálfstćđisflokksins, ađ saga flokksins var ekki fögur á ţeim tíma. Björn Bjarnason verđur ađ kyngja ţví - nema ađ hann hafi eitthvađ ađ fela.


Íslenskir lyflćknar, sjúklingar og sjómenn í Amsterdam á 17. og 18. öld

Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp 1

Fornleifur birti fyrir tćpum ţremur árum pistil um Vísa-Gísla, Gísla Magnússon (1621-1696), sem stundađi nám í Leiden í Hollandi. Síđan ţá hef ég orđiđ margs vísari og get til ađ mynda upplýst ađ Gísli innritađist í háskólann í Leiden ţann 13. apríl áriđ 1643. Í skrám háskólans stendur

Gislaus Magnus, yslandus, annos natus 20, studiosus medicinae, op Rapenburg apud Jacubum Winckel”.

Cogito ergo sum

descartes

Draumórar eđa óskhyggja íslenskra sérfrćđinga (í ţessu tilfelli heimsspekinga), um ađ Gísli hafi hitt heimsspekinginn Rene Descartes í Leiden, eđa jafnvel setiđ hjá honum tíma í háskólanum ţar, hefur einnig reynst vera út í hött. Slíkar vangaveltur sýna best ţá leiđu stađreynd ađ íslenskir háskólamenn sem leggja stund á ćđri fílu, sem í sjálfu sér ćtti ađ framkalla lágmarks vörn gagnvart bábiljum, eiga nú orđiđ erfitt međ ađ lesa sér til gagns á latínu. Einnig sýnir ţetta ađ hiđ langsótta er enn í tísku á Íslandi og er ţađ víđtćkur vandi sem herjar á ađrar greinar en heimsspekinga. Menn hugsa ekki lengur en stunda yfirlýsingar.

Í bréfi Ole Worm, hins danska lćrimeistara margra Íslendinga, til Gísla Magnússonar, ritar Worm ađeins ţetta: 

"ef ţú hefur fréttir af hverju viđ gćtum átt von á varđandi heimsspeki Descartes, ţá láttu vita."

Ţessi setning ţýđir ekki ađ Gísli hafi ţekkt Descartes, og enn síđur ađ hann hafi sótt tíma hjá honum, og engar heimildir höfum viđ fyrir ţví ađ hann hafi látiđ Worm vita nokkurn skapađan hlut.

Ţađ eina sem tengir okkar vísa-Gísla og Descartes saman var, ađ ţeir bjuggu viđ sama díki (gracht) í Leiden, Rapensburger gracht, ţar sem Gísli bjó hjá (í húsi) Jacobs Winckels og Descartes á númer 21.

Allt annađ varđandi samskipti Gísla viđ Descartes eru draumórar íslenskra ríkisrekinna heimsspekinga á kostnađ íslenskra skattgreiđenda. Ţessi tengin manna á Vísa-Gísla viđ Descartes minnir dálítiđ á grobb í pólitískum uppskafningum á Íslandi sem telja Íslendingum ţađ til hróss ađ ţeir hafi hugsanlega borđađ á sama veitingastađ og Hitler, svo tekiđ sé nćrtćkt dćmi.

Samkvćmt skrá háskólans í Leiden lagđi Gísli stund á einhvers konar lćknisfrćđi, líklega ađeins lyflćkningar, og finnst mér ţađ sínu merkilegra en hugsanleg tengsl viđ Descartes sem byggja á bágri latínukunnáttu og varasömum vangaveltum.

1132-jan_steen-fish_market_leyden-1646 lilleFiskmarkađurinn í Leiden um ţađ leiti sem Ţorkell Arngrímsson bjó í borginni. Jan Steen málađi.

Thorchillus Arnegrimi Melstadius

Annar Íslendingur í Leiden á 17. öld, engu síđur merkilegri en Vísi-Gísli, var Ţorkell Arngrímsson frá Melstađ, eđa Thorchillus Arnegrimi Melstadius eins og hann er fćrđur inn í bćkur viđ skráningu í háskólann í Leiden.

Ţorkell komst sem betur fer aldrei nálćgt Descartes, svo íslenskir afdalaheimsspekingar geta ekki hlýjađ sér yfir slíkum tengslum í ţjóđernisminnimáttarkennd sinni. En hann var sonur Arngríms lćrđa, sem ekki var síđur merkilegur en Descartes, en fyrir Íslendinga. Svo Ţorkatli kippti í kyniđ. Margir halda ţví fram ađ Ţorkell hafi veriđ fyrsti Íslendingurinn sem lćrđi einhvers konar lćknisfrćđi eftir ađ forfađir minn Hrafn Sveinbjarnarson (1166?-1213) nam lćkningalist á Ítalíu á 12. öld. En nú verđa menn ađ kyngja ţeirri stađreynd ađ Gísli Magnússon sótti tíma í lćknisfrćđi í Leiden á undan Ţorkatli Arngrímssyni. Ţađ kemur fram í skráningargögnum um Gísla (sjá efst).  

Hins vegar höfum viđ af ţví áreiđanlegar heimildir, ađ Ţorkell starfađi sem lćknir í stuttan tíma í Hollandi, ţó ţađ hafi ađeins veriđ brot úr ári eđa ţar um bil.  Áriđ 1652 vitjađi hann nokkurra sjúklinga í Amsterdam, sem hann lýsti í lćkningaskrá sinni á latínu, sem er til í síđari alda afritum sem löngu síđar var gefin út áriđ 1949 međ titlinum LĆKNINGAR - Curationes af Vilmundi Jónssyni landlćkni.

Lýsingu á lćkningu á íslenskum sjómanni í Amsterdam var lýst á eftirfarandi hátt:

Amsterdam, Anno 1652

Lćkning III

Sjómađur ađ nafni Bogi (Boge) Finnsson (Finneson), veikur af Iliaca Passio [sýking í smáţörmum sökum E-coli gerla ađ ţví er taliđ er]. [Hann] hafđi ekki haft hćgđir í 10 daga, og haft viđvarandi ţunga verki undir nafla međ hita. Um kvöldiđ fyrirskipađi ég eftirfarandi hćgđarlyf: 

Línolía (Oleum Lini) 8 únsur

Kólókvint (Trohiscorum alhandali) hálfönnur únsa*[Viđbót Fornleifs: Ţess má geta fyrir ţá sem eru mćlingamenn ađ ein hollensk lyfjaúnsa sem stundum var skilgreind međ ţessu tákniScreenshot_2020-11-07 Stjórnborđ - Bloggfćrsla á 17, öld svarađi til  31.103 nútímagramma]. Ţetta er sođiđ vćgt saman, og ţá er hćgđarlyfiđ tilbúiđ. Ţađ var gefiđ [sjúklingnum], sem fékk miklar og fjölbreyttar hćgđir. Um morguninn fyrirskipađi ég, ađ tekiđ vćri blóđ af miđjum hćgri handlegg sjúklingsins, en ásamt heilandi mćtti sólarinnar og skammti af styrkjandi fćđi, fékk ég hann aftur á fćtur.

Ţorkell lýsir einnig lćkningu á Kristínu Lýtingsdóttur (Christina Litinga) í Amsterdam, sem og einni sannri meyju (ógiftri) Chatarinu Johannis. Katrínu Jónsdóttur, sem viđ vitum ţó ekki međ vissu hvort hafi veriđ íslensk, ţó ţađ sé líklegt.

Mikill fjöldi Dana og Norđmanna bjó í Amsterdam á 17. öld.  Nýjustu rannsóknir á veru Dana í borginni benda til ţess ađ á 17 og 18 öld hafi búiđ ađ minnsta kosti 15-20.000 Danir i borginni. Danskir/Norskir karlar sem settust ţar ađ stunduđu sjómennsku af ýmsu tagi, međan konurnar sem samkvćmt sóknarlistum voru um 40% ţeirra sem frá Danmörku fóru ţjónustustúlkur eđa ţvottakonur, og voru ţćr oftast ógiftar er ţćr komu til Niđurlanda. Fólk sem kom til Hollands frá Danska konungsríkinu var verkalýđur í heimsborginni Amsterdam - vinnuafl sem vantađi tilfinnanlega alla 17 öldina í umsvifamiklu Hollandi. Vegna sárrar fátćktar stunduđu mjög margar konur frá Danmörku og Noregi vćndi í hafnarhverfum borgarinnar. Vćndishús voru fjölmörg í Amsterdam og fjöldi danskra kvenna sem ţar starfađi var mjög mikill samkvćmt nýjustu rannsóknum, sem m.a. komu fram í grein sem sett var fram á vinnufundi viđ háskólann í Óđinsvéum í fyrra, ţar sem ég og dr. Ragnar Edvardsson tókum ţátt.

douMálverk eftir Gerrit Dou frá 1655. Ţjónustustúlka í glugga.

Hvort íslenskar konur, sem á einn eđa annan hátt lentu í Hollandi, hafi fengiđ eđa valiđ sömu örlög og kynsystur ţeirra frá Danmörku og Noregi, skal ég ósagt láta. Fólk frá Skandínavíu bjó í fátćkari hafnarhverfum borgarinnar, ţar sem siđmenningin var á lágu plani samkvćmt velmegandi kapítalistum borgarinnar. 

Kirkjuhald Dana og Norđmanna í Amsterdam orkađi tvímćlis á međal Hollendinga og létu Norđurlandaţjóđirnar illa ţegar ţeim ţótti lúterska kirkjan í Hollandi hundsa sig og lítilsvirđa.  Áđur en ţegnar úr Danska ríkinu stofnuđu sína eigin kirkju um tíma í lok 17. aldar,(en hún var til ađ byrja međ í tveimur pakkhúsum), létu ţeir heimamenn oft heyra óánćgju sína. Lýsing er til á ţví ađ Danir og Norđmenn hafi hent samankuđluđum miđum í hollensks međhjálpara kirkjunnar sem innihalda áttu óskir um bćnir. Međhjálparinn kvartađi viđ yfirbođara sína yfir ţví ađ miđunum vćri kastađ í hann frá svölum kirkjunnar og ađ miđarnir innihéldu skammaryrđi og klámyrđi alls konar - í stađ óska um frómar bćnir. Líklegt verđur ađ teljast ađ Íslendingar hafi sótt kirkjur konungsríkis síns líkt og ađrir og látiđ illa líka, eins og ţeim einum er lagiđ. 

Íslenskir sjómenn í Hollandi á 17. og 18. öld

17th_century_plaque_to_Dutch_East_India_Company_(VOC),_Hoorn

Góđar heimildir eru til um ýmsa íslenska sjómenn sem unnu í Hollandi og voru í siglingum á 17. og einkum á 18. öld. Ţćr eru ađ finna í listum Austur-indíska Verslunarfélagsins VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie), en á skipum félagsins unnu Íslendingar. Ţeir voru ţó ađeins nefndir til sögunnar, er ţeir dóu í framandi löndum, eđa af slysförum um borđ á skipum VOC.

Fyrir rúmum tveimur áratugum síđan gaukađi hollenskur sagnfrćđingur ađ hinum ágćta og afkastamikla sagnfrćđingi Jóni Ţ. Ţór nöfnunum á tveimur Íslendingum sem voru í ţjónustu VOC. Ritađi Jón lítillega um ţá í grein sem birtist í erlendu riti áriđ 1998. 

Ég gróf dýpra en Jón og kollega hans og hér fyrir neđan er listi sem ég hef tekiđ saman úr skýrslum VOC í skjalasöfnum í Hollandi. Ekki er ólíklegt ađ einhverjir ţeirra íslensku sjómanna sem fórust í ţjónustu VOC hafi búiđ í Amsterdam, ţegar ţeir voru ekki á sjó.

VÖV Íslendingar hjá VOC

Skrá unnin af Vilhjálmi Erni Vilhjálmssyni úr skjalasafni VOC.

Lífiđ var erfitt fyrir suma á Gullöld annarra. Kapítalisminn blómstrađi og fátćktin í takt viđ hann. Nárinn hér fyrir neđan, sem Rembrandt málađi, gćti ţví vel hafa veriđ af Íslendingi sem dó í fátćkt í erlendri stórborg.Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp 2Dr. Nicolaes Tulp kryfur (Sjá alt málverkiđ efst). Sem yfirlćknir Amsterdamborgar hefur hann hugsanlega gefiđ Ţorkatli leyfi til ađ stunda lyflćkningar um skeiđ í borginni. En slíkt leyfi hef ég ekki fundiđ. Málverk málađ af Leidenbúanum Rembrandt áriđ 1632, er hann var ţá fyrir löngu fluttur til Amsterdam.

Eftir skamma dvöl í Amsterdam stundađi Keli nám og lćkningar í Kaupmannahöfn - en settist loks ađ í Görđum á Álftanesi, fćđingarstađ föđur síns. Ţar fékk Ţorkell brauđ og hélt í einhverjum mćli áfram lćkningum sínum til ćviloka.

Óáreiđanleiki íslenskra ćttfrćđinga

Ef athuguđ eru nöfn ţeirra Íslendina sem Ţorkell Arngrímsson lćknađi, og sömuleiđis nöfn Íslendinga sem fórust í ţjónustu VOC, verđur enn einu sinni ljóst ađ ćttfćrsla Íslendinga a 17. og jafnvel 18. öld er mikiđ til uppspuni og óskhyggja. Vitneskja manna um Íslendinga á ţessum öldum er eins og slitrótt net. Ég hef átt erfitt međ ađ finna ţá sem nefndir eru sem sjúklingar Ţorkels eđa íslensku sjómennina í Hollandi í leitarvél ćttfrćđinga sem ber nafniđ Íslendingabók. En viđ ţví bjóst mađur svo sem heldur ekki.


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband