Anna Marķa snżr aftur

Mįlverk žessi munu brįtt hanga ķ Faktorshśsinu į Ķsafirši. Žau voru nżveriš (29.4.2019) keypt į uppboši ķ Kaupmannahöfn. Myndin sżnir hjónin Önnu Marķu Benedictsen Meyer og Johan Ferdinand Meyer. Anna fęddist ķ Faktorshśsinu og snżr nś aftur ķ žaš 144 įrum eftir dauša sinn. Hér veršur saga hennar sögš ķ stórum drįttum:

Anna Maria lilleFerdinand-1 lille

Įriš 1835 kom ķ heiminn lķtil stślka, ķ Faktorshśsinu vestur ķ Hęstakaupstaš. Stślkubarniš var skķrt Anna Marķa Benedictsen. Sķšar į lķfsleišinni varš hśn leikkona ķ Konunglega leikhśsinu ķ Kaupmannahöfn og rithöfundur. Hśn var góš vinkona og trśnašarmašur H.C. Andersens. Jś, ekki vita žetta nś allir, en Anna Marķa var lķklega mešal fręgari Ķslendinga ķ Danmörku, en hefur aldrei hlotiš veršskuldaša athygli į Ķslandi – lķklega vegna žess aš hśn var „bara kona“ og žar aš auki ekki alķslensk, sem lengi žótti til vansa į Ķslandi.

   Nś žegar neyšist ég til aš ęttfęra Önnu Marķu. Žaš er naušsynlegur sišur į Ķslandi, svo konur giftist ekki nįfręndum og karlar kvęnist ekki fręnkum sķnum. Žį veršur allt fólk eins ķ framan. Fašir Önnu var Jens Jacob Benedictsen (1806-1842). Hann var ķslenskur śtgeršamašur, fyrst į Bķldudal en en sķšar  į Hęstakaupstaš viš Skutulsfjörš. Móšir Önnu Marķu var Anna Benedictssen (1811-1891), fędd Frahm ķ Kaupmannahöfn. Jens Jacob Benedictsen var sonur Boga Benedictsens (1771-1849) kaupmanns og fręšimanns, fęddist į Bķldudal žar sem fašir hans, Bogi, rak verslun um tķma. Eftir aš Bogi Benedictsen var sestur ķ helgan stein aš Stašarfelli ķ Dölum og hóf aš stunda fręšimennsku aš miklu kappi, tók Jens sonur hans viš śtgeršinni og rak verslun į Bķldudal. Įriš 1828, žegar Jens var rétt rśmlega tvķtugur, keypti hann verslunarréttindin ķ Hęstakaupstaš meš ašstoš fjölskyldu sinnar. Var Jens farsęll ķ višskiptum og efldi śtgerš viš Ķsafjaršardjśp til muna og kom sér upp litlum flota žilskipa og geršist sterkur samkeppnisašili norskra og danskra kaupmanna, sem fyrir voru į Ķsafirši. Jens giftist Marķu, dóttur Jóhannesar Frahm Jensen frį Aabenraa į Sušur-Jótlandi, sem hafši um langan aldur stundaš siglingar til Ķslands og veriš ķ nįnu samfloti viš Boga Benedictsen.

Faktorshśs 2 VÖV

Faktorshśsiš į okkar dögum. Ljósmynd höfundurjanson_herman_diedrich_original  

Ungu hjónin Jens og Marie fluttu ķ norskt timburhśs ķ Hęstakaupstaš, svo kallaš Faktorshśs, sem enn stendur į Ķsafirši. Žaš var frišaš įriš 1975 og hefur nżlega veriš endurbętt og lagfęrt meš miklum tilkostnaši af eigendum hśssins, heišurshjónunum Įslaugu Jensdóttur  og Magnśsi Helga Alfrešssyni, sem sķšar  segir frį. Žess veršur aš geta aš hśsiš var flutt ķ einingum frį Noregi įriš 1787, įriš sem einokun Dana var lögš formlega af į Ķslandi. Hśsiš var sķšan reist ķ Hęstakaupstaš af norskum kaupmanni af hollenskum og dönskum ęttum. Sį hét Herman Didrich Jansen (1723-99, mynd hér til vinstri). Jansen hafši hér verslunarśtibś, og stundaši śtflutning į fiski til Spįnar og Ķtalķu. Jansen er žó lķklegast fręgastur fyrir aš vera afi tónskįldsins Edvards Griegs.

   Višskiptavit Jens Benedictsens olli žvķ aš hęgt er meš góšri samvisku aš kalla hann fyrsta kapķtalista Ķslands. Hann og Marie eignušust žrjś börn į Ķslandi, en fluttu sig svo um set til Kaupmannahafnar aš ósk Marie. Ķ Kaupmannahöfn eignušust žau žrjś börn aš auki. Žau įttu heimili sitt ķ Strandgade į Christianshavn ķ Kaupmannahöfn. Jens hélt įfram siglingum og verslun į Ķslandi, en įhuga hans į fisksölu og sala į lambaskrokkum og skyri ķ Kaupmannahöfn, svo eitthvaš sé nefnt, deildi frś Marie svo sannarlega ekki meš honum. Aš sögn fróšra manna hafši hśn mikla ķmugust į öllu sem ķslenskt var, og žrįši lķfiš ķ höfušborginni. Sagan segir, aš žegar Marie hélt veislur hafi hśn ķ hvert sinn er Jens vildi blanda sér ķ umręšur, sagt: „Ti stille Jens, vi taler ikke om tran“ (Žegišu Jens, viš erum ekki aš ręša um lżsi“).

   Sś hjónabandssęla varaši ekki viš. Įriš 1842, į einni sķnum mörgu feršum til Ķslands, til aš sękja žann varning sem hafši gert fjölskylduna nokkuš vel stęša į danskan męlikvarša, varš Jens aš leita vars ķ Vestamannaeyjum ķ miklum stormi. Oršrómur var į kreiki um aš danski sżslumašur ķ Eyjum, Johan Nikolai Abel (1794-1862), hefši myrt Jens. Aldrei var sį kvittur kvešinn nišur eša sannreyndur fyrir dómsstólum.

Hekla briggen

Briggskipiš Hekla var ķ eigu Jens Benedictsens. Hann sigldi į žvķ ķ sinni sķšustu för til Ķslands. Myndin var seld į uppboši ķ Kaupmannahöfn įriš 2007 og er nś ķ eigu félags į Fjóni. Mynd Aabenraa Antikvitetshandel 2007.

   Marie bjó įfram ķ Kaupmannahöfn eftir dauša manns sķns og hélt vaflaust veislur įn fiskmetis. Nokkru sķšar flutti hśn meš börnin og įsamt foreldrum sķnum öldnum ķ Nyhavn 12 ķ hjarta Kaupmannahafnar. Žaš var žeim megin Nżhafnar er skip frį Ķslandi löndušu varningi sķnum į 19. öld. Žar bjó fjölskyldan ķ hluta mikils og vandašs hśss, sem enn stendur og sem mikill glęsibragur er yfir.

Nyhavn 12 VÖV

Nyhavn 12 aš kvöldi til fyrir allnokkrum įrum. Ljósmynd Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson.

Leiklist og ópera

Anna Marķa ólst nś upp ķ skarkala stórborgar danska rķkisins. Snemma hneigšist hugur hennar aš listum. Marie móšir hennar var mjög gefin fyrir óperur og leikhśs, sem hana hafši sįržrįš ķ myrkrinu į Ķsafirši.

   Įriš 1855 tók hśn žrjįr dętur sķnar meš ķ menningarreisu til Žżskalands til aš fara ķ óperuhśs. Žar hittu žau engan annan en H.C. Andersen, sem er til vitnis um žį ferš. Ķ einni af dagbókum sķnum žann 19. jślķ 1855 reit hann: „Ķ Dresden, žar sem ég hitti ungfrś Benedichtsen frį Kaupmannahöfn, var fariš ķ óperuna į hverju kvöldi, hśn hafši ķ 14 daga hlustaš į fleiri en allan vetrartķmann heima“.

   14 įrum sķšar, žegar Anna Marķa var oršin žekkt leik- og söngkona į fjölum Konunglega leikhśssins ķ Kaupmannahöfn, hélt hśn skįldinu lofręšu er hann sneri heim eftir langa dvöl erlendis. Hśn flutti ljóš, lofgjörš um Andersen, žar sem hann var nefndur til sögunnar „som den store Politiker, der havde forstaaet den store politiske Kunst at vinde: fųrst Bųrnene, saa Moderen og saa Manden.“ Žessu skżrši Dagbladet frį žann 7. september 1869.

Einn af žeim sem heillušust aš leik- og söngkonunni Önnu Marķu Benedictsen, var Philip Ferdinand Meyer (1828-1887). Hann fęddist inn ķ gyšingafjölskyldu ķ bęnum Nakskov į Lįlandi. Foreldrar hans voru Jacob Joseph Meyer śrsmišur (1787-1848)og kona hans Jette (f. 1795), sem fędd var i Nakskov, af ęttinni Levison. Jacob Josef kom frį Žżskalandi, nįnar tiltekiš borgarhlutanum Moisling viš Lübeck. Honum voru veitt borgararéttindi ķ Nakskov įriš 1812.

   Philip Ferdinand var einn įtta systkina. Žegar hann komst į fulloršinsįr, hóf hann heildverslunarrekstur ķ Hamborg og Danmörku. Hann komst fljótt ķ įlnir og žótt įlitlegt mannsefni ķ Kaupmannahöfn er hann kvęntist Önnu Marķu Benedictsen įriš 1855. Įšur en žaš geršist, hafši hann tekiš kristna trś, svona til vonar og vara, og hét upp frį žvķ formlega Johann Ferdinand Philip Meyer, en hann notaši mest nafniš Ferdinand. Hann fylgir nś įstkęrri eiginkonu sinni til Ķslands.

   Anna Marķa vann ekki lengi į Konunglega leikhśsinu. Hśn blandašist inn ķ illdeilur žar og tengdist stjórnanda leikhśssins sem var rekinn. Eftir žaš įtti hann hśn ekki afturkvęmt žangaš. Ferdinand efnašist vel og hjónin reistu sér mikiš og viršulegt hśs į Frišriksbergi, viš skemmtanargaršinn Alhambra.Alhambravej 9 sh

Alhambravej 9 var eitt sinn viršulegt hśs meš miklum įvaxtagarši. Nś eru ķ žvķ einhver braskfyrirtęki og eignina į banki į Jólandi.

Žar mun Anna Marķa hafa sungiš. Hśsiš er enn til, en er fyrir löngu umgirt af yngri og forljótum byggingum frį žeim tķma sem Frederiksberg breyttist lķkt og Reykjavķk gerir ķ dag, og ekki til hins betra. Ķ staš žess aš syngja og leika į fjölum Hins konunglega leikhśss, hóf Anna Marķa aš rita greinar og ljóš, mešal annars undir dulnefninu Anna Rembrandt og Nemo.

   Eftir žaš vitum viš svo sem ekkert mikiš um Önnu Mariu og mann hennar, annaš, en aš žau eignušust 6 börn, m.a. soninn Aage Meyer Benedictsen (1868-1926), sem geršist nokkuš fręgur į sķnum tķma bęši ķ Danmörku sem og ķ öšrum löndum. Saga hans er merkileg og hefur ašeins veriš rakin lķtillega hér į blogginu, en betri greinargerš um hann veršur aš bķša betri tķma. Ég hef flutt tvö erindi um Aage i Lithįen į rįšstefnum sem hinn mikli Ķslandsvinur og norręnufręšingur Svetlana Steponoviciene hefur stašiš fyrir. Svetlana, sem er oršin öldruš nś, er formašur Félags til minningar um Aage Meyer Benedictsen. Aage Meyer Benedictsen var mjög annt um frelsi Lithįa, dvaldi ķ landinu og skrifaši bók Et Folk, der vaagner (1895) / Awakening of a People (1924), um naušsyn žess aš Lithaugaland fengi frelsi.

ÅMB 1909 Johannes Frigast Kalundborg cAage Meyer Benedictsen. Ljósmynd tekin af Johanne Frigast ķ Kalundborg. Myndin er ķ eigu safns hįskólans ķ Vilnius.

Anna Marķa  var žegar farin aš missa heilsuna į 7. įratug 19. aldar, og į ljósmynd, sem til er af henni frį 8. įratug aldarinnar, mį sjį mjóslegna og heilsulitla konu, en žó er hęgt aš sjį aš žar fer sama fallega konan meš sama brosiš og į mįlverkinu fremst ķ žessari grein.

Anna ung og gammel 2

Į ferš til lękninga ķ Stokkhólmi ķ lok įrs 1874, andašist Anna žar ķ borg ašeins 39 įra gömul og var žaš manni hennar og börnum mikill sorgardauši. Hver annar en H.C. Andersen ritaši um hana lįtna meš miklum söknuši. Laugardaginn 2. janśar 1874 skrifaši hann sorgmęddur:

”Benedictsen-Meyer er dįin ķ Stokkhólmi segja blöšin ...”.

Dagblašiš Berlingske Tidene hafši žetta aš segja um Anne Marie: 

”Under et Ophold i Stockhom dųde den 27de December f. M. Fru Maria Meyer, f. Benedictsen. Den Afdųde, der var fųdt paa Island den 1ste Februar 1835, debuterede i sit 18de Aar paa det Kgl. Theater som Ragnhild i ”Svend Dyrings Huus” og vakte allerede ved denne Debutrolle ikke ringe Forhaabninger; til Scenisk Virksomhed medbragte hun et i flere Henseender fordeelagtigt Ydre, en god Sangstemme og sęrlig en ualmindelig Begavelse og Dannelse, men hun optraadte i den vanskelige Tid, da der fra flere Sider arbejdedes mod J. L. Heiberg, og dennes store Interesse for hendes Talent foraarsagede hende mange Kręnkelser i det 3 Aaar, hun offrede i Theatrets Tjeneste. Maria Meyer har til forskjellige Tider, 1857 og 1868, deels under Pseudonymet Anna Rembrandt, deels under eget Navn skrevet flere Eventyr og Noveller, ligesom de i sin Tid meget omtalte ”Breve fra og til en Skespillerinde”, udgivne af Nemo, hidrųrer fra hendes Haand. Var hendes literaire Production vel vęsentligt paa grund af hendes svagelige Helbred, ikke meget omfattende, vidner den dog om hendes fleersidige Dannelse og Talent, Rige Aandsevner og personlig Elskvęrdighed samlede om hende en stor Kreds af Venner, der med Veemod ville have modtaget Budskabet om hendes Tidlige Dųd.”

Um mįlverkin sem brįtt munu hanga ķ Faktorshśsinu

Nżveriš tilkynnti mér einn af afkomendum Önnu Marķu, sem ég komst ķ samband viš fyrir nokkrum įrum, aš hśn hefši sett tvö mįlverk, sem fjölskyldan įtti af hjónunum Önnu Marķu og Ferdinand Meyer, į uppboš hjį Bruun & Rasmussen ķ Kaupmannahöfn. Fyrir nokkrum įrum hafši stašiš til aš ég myndi fį aš skoša myndirnar og ljósmynda, en alvarleg veikindi mķn um tķma komu m.a. ķ veg fyrir žaš.

   Mér fannst tķmi til kominn aš Anna Marķa fęri aftur Vestur, žar sem hśn fęddist, og žegar ég frétti af uppbošinu, sem fór fram žann 29 aprķl sl. į netinu, hafši ég žegar samband viš Įslaugu ķ Faktorshśsinu og hvatti hana til aš bjóša ķ verkin. Hśn og Magnśs mašur hennar, sem į heišurinn aš einstaklega vel unnum smķšavišgeršum į Faktorshśsinu, įkvįšu aš reyna viš uppbošiš.

   Bęši mér og Įslaugu til mikillar furšu, var enginn įhugi į verkunum, og boš Įslaugar fékk enga mótbjóšendur. Žaš tryggši henni žessi fallegu mįlverk af ķslensku leikkonunni, sem menn hafa vitaš allt of lķtiš um, og eiginmanni hennar sem enn minna er vitaš um, annaš en aš hann hafši fjįri gott peningavit. Ég held aš mašurinn hennar, hann Ferdinand hafi heldur ekkert į móti žvķ aš komast ķ hreina loftiš į Ķslandi.

   Mįlverkin voru bęši mįluš af kennara viš Konunglegu akademķuna ķ Kaupmannahöfn, Christian Andreas Schleisner (1810-1882). Mįlverkiš af Önnu Marķu var mįlaš įriš 1857 er hśn var 22 įra gömul, en mįlverkiš af eiginmanni hennar er dagssett įriš 1868. Schleisner hlotnašist prófessorsstaša viš Akademķuna įriš 1858.

   Nś koma mįlverkin į nęstu dögum til Ķslands og verša til prżši ķ Faktorshśsinu, gestum žar til mikillar įnęgju. Vona ég aš fólk fari og kaupi sér kaffi og kökur hjį Įslaugu og Magnśsi ķ Faktorshśsinu og virši fyrir sér žessa fręgu ķslensku konu og lķka manninn hennar.

   Menning kemur svo sįrasjaldan vestur į Firši, segja sumir. Ég er nś hręddur um aš žaš sé aš breytast, žó sumir hafi aldrei fariš sušur - en žaš gerši Anna Marķa.

Mįlverkiš af Önnu Marķu: 55x47 cm, olķa į striga,

Mįlverkiš af Ferdinand Meyer: 58x49 cm, olķa į striga.

 

Kaupmannhöfn, 4. maķ, 2019

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson ©


1. maķ

Fornleifur og ritstjórinn óska lesendum sķnum nęr og fjęr, glešilegrar hįtķšar į degi verkalżšsins. Žaš er įvallt aš styttast ķ byltinguna, en lķklega veršur aldrei neitt śr henni vegna mannlegra galla eša heimsendis. Lenķn Vilhjalmur Örn Vilhjalmsson 1975 small


Fornleifur er lesinn vķšar en įšur var tališ

_98297851_matahari

Nś veit Fornleifur fyrir vķst aš neftóbaksfręši hans um ķslenskt njósnakvendi eru lesin į flugvöllum ķ fjarlęgum löndum. Njósnakvendiš ķslenska komst žó ekki meš tęrnar žar sem Mata Hari (mynd) var meš hįu hęlana.

Sķšastlišna nótt hafši prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson samband viš ritstjóra Fornleifs ķ tölvupósti. Hann var staddur einhvers stašar ķ śtlöndum į milli kennslustunda. Hann kallaši žaš smįręši, en margt smįtt er stórt. Hann var meš žęr upplżsingar aš "sér hefši veriš sagt", aš ķslenska njósnakvendiš, sem ég skrifaši um į ašventunni įriš 2017, vęri rangt fešruš af mér.

Sko, žessi tķšindi śr śtlandinu glöddu mig vitaskuld mjög, žvķ ég hef sķšan 2017, žegar ég varpašu fram spurningu til lesenda minna ętterni njósnakvendisins ķ Kaupmannahöfn, ekki fengiš nein svör. Nś kom loks svar og žaš sżnir aš auki, aš menn eru aš lesa Fornleif į alžjóšarflugvöllum ķ stórum stķl.

Reyndar "fešraši" ég sjįlfur ekki konuna ķ grein minni 2017, en tók hrįtt eftir fyrrverandi ritstjóra Morgunblašsins, nafna mķnum sem var Finsen aš eftirnafni.

Vilhjįlmur Finsen skrifaši svo nįkvęmlega um ķslenska konu ķ tygjum viš nasista, aš ég fékk lżsingarnar ašeins til aš passa viš eina konu, Lóló feguršardķs. Lóló var jafnaldra njósnakvendisins Gušrśnar hjį Vilhjįlmi, hśn var raušhęrš, dóttir śtgeršarmanns, hśn hafši veriš ķ leiklistarnįmi ķ Žżskalandi og fékkst ašeins viš leiklist ķ Kaupmannahöfn. Hver gat žetta veriš önnuš en Lóló? 

Ég spuršu žvķ ķ varkįrni hvort njósnakvendiš hjį Vilhjįlmi Finsen vęri Lóló sś sem giftist inn ķ Thorsęttina (sjį hér). Ekki kom svariš fyrr en ķ nótt og žaš lķklegast alla leiš frį Sušur-Amerķku og frį Hannesi Hólmsteini, sem hefur veriš aš vasast ķ neftóbaksfręši Fornleifs.

Hannes hafši heyrt, aš njósnakvendiš ķ Köben vęri ekki Lóló heldur systir Gušmundar frį Mišdal. Žetta kom mér töluvert į óvart og fór ég aš vasast ķ minnigargreinar um žęr Gušrśnu Steinžóru, Sigrķši Hjördķsi, Karólķnu (Lķbu) cand.mag. og Ingu Valfrķši (Snśllu) Einarsdętur. Ég śtilokaši žegar Karólķnu (f. 1912) og Ingu (f. 1918). Eftir aš hafa rįšfęrt mig viš sérfręšing um Gušmund frį Mišdal, sjįlfan Illuga Jökulsson, taldi ég vķst aš žaš vęri heldur ekki Gušrśn, žó svo aš njósnakvendiš hefši veriš kallaš Gušrśn hjį Vilhjįlmi Finsen ķ minningarbók hans Enn į heimleiš (1956)   

Žį var ašeins eftir Sigrķšur Hjördķs Einarsdóttir, og ķ žvķ aš mér varš žaš ljóst kom tölvupóstur frį Hannesi žar sem hann sat į flugvelli og var aš fara śt ķ flugvél til aš losa meiri koltvķsżring.

Hannes skrifaši įšur en hann fór ķ flugvélina aš upplżsingar sem stašfesti aš njósnakvendiš, sem Vilhjįlmur Finsen kallaši Gušrśnu, hafi ķ raun heitiš Sigrķšur Einarsdóttir frį Mišdal og žaš kęmi greinilega fram ķ nżrri śtgįfu bókar Žórs Whiteheads į Styrjaldaręvintżri Himmlers.

Ekki var frś Sigrķšur, sem Vilhjįlmur Finsen gerši aš innanstokkshlut hjį nasistanjósnurum ķ Kaupmannahöfn, raušhęrš - tja nema aš hśn hafi litaš hįr sitt rautt um tķma  - lķkt og Mata Hari gerši. Samkvęmt Vilhjįlmi var njósnakvendiš Gušrśn fyrst ķ tygjum viš žżskan njósnara įriš 1938. Kannski gat Finsen ekki einu sinni fariš rétt meš įrtöl. En ķ minningargrein um frś Sigrķši frį Mišdal kemur fram aš hśn hafi gifst ekklinum Gušna Jónssyni (menntaskólakennara) sem žekktastur er fyrir śtgįfur sķnar į Ķslendingasögunum. Žau létu pśssa sig saman ž. 19. įgśst 1938.Sigridur fra Middal

Žór Whitehead birti gögn um aš Sigrķšur Hjördķs Einarsdóttir frį Mišdal vęri njósnakvendiš sem Vilhjįlmur Finsen fabśleraši um sem raušhęrša leikkonu įriš 1956.

Heldur hefur frś Sigrķšur veriš kvikk ķ karlana, ef hśn hefur vart yfirgefiš žann žżska fyrr en hśn var komiš heim Ķslands og lét lįtiš pśssa sig saman viš Gušna Jónsson, ekkjumann meš fimm börn.

Svona aš dęma śt frį myndinni af Sigrķši, er mér nś nęsta aš halda aš įhugi žżskra nasista į henni hafi nįlgast hinn hręšilega glęp ķ žeirra herbśšum: Rassenschändung. Sigga er sżnilega dekkri į hśš og hįr en Mata Hari. En nś er hins vegar vitaš žaš sem menn vissu ekki įšur: Aš Mata Hari var 100%  Frķslendingur og ekki af indónesķskum ęttum eins og margir trśšu hér fyrr į įrum.

Nś er ég lķklegast bśinn aš fį svar viš spurningu minni frį 2017, žegar mér datt śt frį upplżsingum helst ķ hug raušhęrš feguršardķs. Lżsingar Finsens pössušu best viš hana Lóló. Enginn Thorsari hefur greinilega tališ įstęšu til aš leišrétta žaš. Kannski lesa Thorsarar heldur ekki Fornleif eins fjįlglega og prófessor Hannes.

lolo_5

En ef žaš var hśn Sigga frį Mišdal sem lék sér ķ Kaupmannahöfn, frekar en einhver Gudda - og alls ekki Lóló - er mér alveg sama. Ég biš žó alla Thorsara velviršingar į žvķ aš hafa yfirleitt lįtiš mér detta žį ķ hug ķ ęttartengslum viš nasķskt njósnakvendi.

Žaš sem skiptir mįli er, aš žaš sé fariš rétt meš; hafa žaš sem réttara reynist. En ef ekki er einu sinni hęgt aš treysta fyrrverandi ritstjóra Morgunblašsins, lifum viš į vįlegum tķmum. - Hins vegar, ef sumir heimsfręgir sagnfręšingar treysta Gunnari M. Magnśss hvaš varšar skošanir į śtlendingum į Ķslandi - žį skammast ég mér ekkert fyrir aš hafa trśaš Vilhjįlmi Finsen. Enn verra er ef menn hafa į einhvern hįtt leyft sér aš trśa Kurt Singer og verkum hans. Kurt Singer getur į engan hįtt talist trśanlegur um eitt eša neitt ķ bókum sķnum um njósnara. 

Ég žarf hvorki lķfsżni śr Siggu frį Mišdal né Lóló til stašfestingar, en bķš nś eftir sönnunargagni frį Hannesi Hólmsteini śr bók Žórs Whitehead, žar sem sannleikurinn um Siggu birtist samkvęmt HHG ķ annarri śtgįfu Ķslandsęvintżris Himmlers en žeirri sem ég į. Ég į ašeins gulnaš ljósrit af fyrstu śtgįfunni.Önnur śtgįfan var ekki til į flugvellinum žar sem Hannes var, svo hann gat ekki sent mér stašfestingu..

Legg ég aš lokum til, aš einhver ķslenskur porn-director taki sig til og bśi til ljósblįa stórmynd um ķslenska njósnakvendiš Helgu X frį Ydal og tengsl hennar viš Žjóšverjann sem gekk jafnan ķ lešurkįpu ķ Kaupmannahöfn og var meš ljótt skylmingaör į (rass)kinninni.

Fornleifur segir mér nś, aš sér hafi veriš sagt, aš bśiš sé aš framleiša heila sjónvarpsžįttaröš um žetta njósnakvendi og žaš fyrir löngu sķšan. Hér koma brot śr henni:


Svartsżni į mįnudegi

Barakkufaceu

Fornleifur er żmislegt, en seint veršur hann lastašur fyrir aš vera rasisti - nema žį helst um helgar og į stórhįtķšum. 

Nżlega var honum gefiš žetta sjaldgęfa, japanska plakat frį 3. įratug 20. aldar.

Er plakatiš rasķskt, kynnu einhverjir aš spyrja? Žaš tel ég varla. Žetta er bara auglżsing fyrir andlitsfarša. Žess vegna er žaš komiš upp į vegg ķ stofu Fornleifs, sem finnst gaman af svona fķflaskap.

Japanir į 3. įratug 20. aldar voru ekki vel aš sér um lķffręši svarta mannsins. Geishan og sį blakki (blackface) į veggspjaldinu, sem er ugglaust lķkastur fķlamanninum heitna į Skrišuklaustri, benda svo elskulega į hvort annaš. Engu er lķkara en aš hśn haldi um negrabassann og aš bošskapur žeirra sé: "Ef žś getur notaš faršann minn, og ég get notaš faršann žinn - eru viš öll eins, inn viš beiniš". Žannig į heimurinn aš vera.

JIJIEr ég fékk plakatiš aš gjöf ķ sķšustu viku, minntist ég auglżsinga frį 1929, sem ég eitt sį ķ japönsku dagblaši, Jiji Shimpo įriš 1929, sem var aš finna ķ kassa frį 19. öld sem mér var gefinn ķ afmęlisgjöf į sl. įri.

Jiji2

Ķ Japan höfšu menn įhuga į jazzmśsķk eins og fólk um allan heim. Ég veit ekki hvaš menn köllušu jazz ķ Japan, annaš en ef til vill Jazz-u. En ķ gamalli žżsk-ķslenzkri oršabók frį 1935 eftir Jón Ófeigsson er oršiš Jazz žżtt sem HARKTÓNLIST. Hverjir voru rasistarnir?

Į žeim tķma sem plakatiš er frį, voru revķuatriši meš blackface-žįttum ekki óalgeng og gamanleikarar eins og Kenichi Enomoto, Yozo Hayashi and Yozo Hayashi, sem voru heimsfręgir ķ Japan, settu į sig farša og léku svarta menn ķ jazzrevķum stórborgarinnar Tókżo. Made in Japan og Japanir kópķera allt. 

Allir sem hafa feršast til Hong Kong eša Singapore vita aš eitt žekktasta tannkrem įlfunnar heitir Darlie. Įšur en tannkremiš fékk nafniš Darlie, var nafn žessa tannkrems Darkie. Fordómar gegn svörtu fólki fengu Asķumenn beint ķ ęš frį Evrópumönnum.  Hins vegar veit ég fyrir vķst vegna kynna minna af kķnverskum nįmsmönnum į Englandi į sķnum tķma, aš Kķnverjum žykir svart fólk mjög ljótt, og öllu ljótara en hvķti mašurinn, og žį er nś ekki mikiš sagt. Fegurš Kķnverja getur nś lķka veriš misjöfn. En hverjum žykir sinn fugl fagur.

f79763c0-f38c-11e8-bbe8-afaa0960a632_972x_183135

Fyrsti negrinn ķ Japan, Yasuke, kom meš portśgölskum kaupmönnum til Eyjanna. Mjög skiptar skošanir eru į žvķ hvašan hann kom ķ Afrķku. Sumir segja aš hann hafi veriš frį nśverandi Mósambķk og ašrir telja aš hann hafi veriš frį Ežķópķu. En frį 17. öld fram til 20. aldar voru svertingjar sjaldséšir gestir ķ Japan. Į sķšara hluta 18. aldar komu žó ę fleiri svartir menn til eyjanna. Žeir voru nešst ķ stéttarstiga žeirra sem žjónušu heimsvaldasinnum, sem reyndu aš festa klęr hramma sinna ķ Japan.

Ętli Japan sé samt mikiš verra, hvaš varšar śtlendingahręšslu eša rasisma, en ašrar menningaržjóšir sem halda til į tiltölulega einangrušu eyrķki. Nihonjinminstrel

Hér er stutt heimildamynd um svarta ķbśa ķ Japan ķ dag, og einnig er įhugavert fyrir žį sem įhuga hafa, og nenna žvķ, aš lesa vefsķšuna https://www.blacktokyo.com/ . Ef žiš viljiš hlusta į japanska jazz-samsušu viš japanska tónlist er hęgt aš męla meš žvķ aš hlusta į Koichi Sugii. Rats & Stars er söngsveit (boriš fram "Lats and Stals" į japönsku) sem hefur lengi veriš vinsęl hjį įkvešinni stétt Japana. Kannski ręša Japanir ekki eins mikiš um pólitķska rétthugsun og eyžjóšin ķslenska?


Gķsla Gunnarssyni svaraš

Samansemmerki

Gķsli Gunnarsson sagnfręšiprófessor (emeritus) er, žrįtt fyrir latķnubótina sem stagaš er ķ afturendann į sķšasta fasta starfstitli hans, alls ekki daušur śr öllum ęšum. Ķ bókstaflegri meiningu žżddi emeritus aflóga, žegar Rómverjar notušu žetta lżsingarorš einna mest um vinnuhesta og akuxa. Gķsli hefur alltaf veriš mikill vinnuhestur og engin gapuxi. Fylking sś sem fylgir Gķsla į FB tilheyrir žó oft sķšarnefndu tegundinni. 

Til aš halda sķnum góšu, grįu sellum ķ sambandi og lišugum stundar Gķsli mikla leikfimisęfingar į FB, og žaš mest um hįsvartnęttiš; stundum svo mjög aš óhollt mį žykja. Žessar ęfingar hans eru mun herskįrri en t.d. Müllers-teygjur eša almennilega daglegur göngutśr sem Jóni Įrnasyni žjóšsagnažul var rįšlagt aš stunda af sérfróšum Skota, žegar Skotinn sį hve visinn og aumur Jón var fyrir nešan mitti af endalausri setu yfir lygasögum. 

Į FB sinni stundar Gķsli žį ęfingu heilsu sinni til bóta, aš verja rétt Palestķnumanna meš žvķ aš vera plötusnśšur og śtsendingastjóri fyrir mįlstaš Hamas og Fatah.

Gķsli sendir ķ grķš og erg śt greinar sem hann finnur į veraldarvefnum, og upp į sķškastiš margar greinar um litla hópa gyšinglegra žverhausa sem eru į móti Ķsraelsrķki og hafa ašrar skošanir į vanda Mišausturlanda en stór meirihluti gyšinga heimsins, bęši žeirra sem bśa ķ Ķsrael eša utan.

Žaš er ķ sjįlfu sér ekki syndsamlegt aš nota heilasellur sķnar til žess aš styšja barįttu sįrhrjįšra manna sem Gķsli vill aš eignist vel vopnaš rķki. Vandamįliš hefst žegar hin hrjįša žjóš sżnir umheiminum, aš hśn kann ekki meš žessi vopna aš fara nema til žess aš uppfylla heit sķn um aš śtrżma nįgranna sķnum. Eins og margir Ķslendingar, hefur Gķsli vališ sér Palestķnumenn til aš styšja sérstaklega, og reyndar fram yfir ašra hrjįša menn sem hafa žurft aš žola miklu verri örlög en Palestķnuarabar.

Gķsli Gunnarsson baš mig į FB sinni ķ nótt, žegar ég svaf svefni hinna saklausu, um aš skżra fyrir sér hvernig gangrżni į Ķsraelsrķki geti stundum talist til hreinręktašs gyšingahaturs.

Žegar hann og heilasellurnar vakna ķ kvöld og hann hefur enn į nż leit aš žriggja manna "samtökum "gyšinga sem hata Ķsraelsrķki - eša aš grein eftir einhvern sem finnst bresku stjórnmįlamennirnir Jeremy Corbyn og Ken Livingstone einstök gęšablóš, žį veršur žetta svar tilbśiš til lestrar fyrir hann. Žiš lofiš aš vekja Gķsla ekki af vęrum svefni fyrr en kl. 19 eša 20 aš stašartķma śt af žessu svari. Žęr grįu ķ fólki sem er komiš yfir fimmtugt žurfa nefnilega į nęgri hvķld aš halda, sérstaklega įšur en haldiš skal į Vesturbakkann eša til Gaza ķ huganum, mešan ašrir eru ķ Jerśsalem ķ draumum sķnum.

Hvenęr veršur gagnrżni į Ķsrael gyšingahatur?

Gagnrżni į Ķsraelsrķki į vitaskuld rétt į sér, en stundum vęri mįlefnalegra aš dreifa gangrżni sinni į rķki žar sem įstandiš er miklu  en ķ Ķsrael og į frišsemdareyjunni Ķslandi noršur ķ Ballarhafi. 

Gagnrżni į Ķsraelsrķki, Ķsraelshatur og žaš sem sumir kalla antisķonismi, getur hins vegar aušveldlega snśist yfir ķ hreint gyšingahatur ef menn varast ekki oršaval sitt. En nś er oršaval einu sinni oftast nęr birtingarmynd skošana og tilfinninga manna. Hér skulu nefnd nokkur dęmi sem varša Gķsla sjįlfan ķ von um aš žaš bęti skilning hans į žvķ hvenęr gagnrżni į Ķsrael er oršin aš gyšingahatri.

1) Gķsli hefur um įrabil bent į aš nślifandi gyšingar séu flestir komnir af Khazörum, žjóš sem aš hluta tók gyšingdóm um tķma. Žessa kenningu hefur Gķsli tekiš miklu įstfóstri viš lķkt og margir stušningsmenn Palestķnumanna - Hśn sżnir žeim aš nśtķmagyšingar séu ekki gyšingar ķ raun og veru og séu aš mestu óskyldir žeim sem uppi voru į tķmum Jesśs frelsara sumar Ķslendinga.  Žrįtt fyrir aš allar nżjar DNA-rannsóknir sżni aš žaš sé engin fótur fyrir žessari kenning (sem reyndar var upphaflega sett fram af gyšingi) og sem notušu var grimmt af nasistum įšur en stušningsmenn Palestķnuaraba fóru aš nota hana.  Žeir sem enn vitna ķ  Kahzarakenninguna eru gyšingahatarar. Žeir reyna aš śtrżma tilvist gyšinga meš žvķ aš segja aš žeir séu ekki "ekta gyšingar". Eins lķtilmótleg  og ömurleg sem žessi óvķsindalega samlķking er, žį er hśn enn notuš į mešal žeirra sem safnast aš Fjasbók Gķsla sem flugur į mykjuskįn, žegar hann skrifar um Palestķnu. Gķsli hefur žó sem betur fer nżlega gefiš žessa dogmu um sagnažjóšina Khazara upp į bįtinn.


2) Margur mašurinn sem sękir ķ FB Gķsla lķkir Ķsraelsrķki ķ sķfellu viš Žżskalands nasismans og Ķsraelsmenn og gyšinga viš nasista, sem  og Gaza viš gettó. Žetta fólk, sem ég held stundum persónulega aš sé léttkexruglaš žegar aš žegar aš įhugamįliš žeirra kemur, telur žaš mįlstaš Palestķnumanna til stušnings aš tala ķ sķfellu um žjóšarmorš ķ Palestķnu. Ef žaš er ekki kślan ķ kanónunni, žaš eru gyšingar vęndir um aš stunda žjóšernishreinsanir. Žetta sķšasta kemur einfaldlega til af žvķ aš fólk ķ Palestķnuišnašinum hefur greinilega ekki andlega burši til aš kynna sér skilgreiningu SŽ og annarra alžjóšlegra stofnanna į žjóšarmorši.  Samlķkingar gyšinga/Gyšinga/Ķsraelsmanna viš böšla gyšinga ķ Evrópu er gyšingahatur. Žaš hefur fyrir löngu veriš skilgreint og nišurneglt af sérfręšingum, bęši gyšingum og žeim sem ekki eru gyšingatrśar. Alžjóšlega samtök ganga einnig śt frį žvķ aš žegar Ķsraelsmönnum og gyšingum er lķkt viš nasista, žį sé žaš ķ raun svęsnasta gerš af gyšingahatri - ž.e. žegar fórnarlambinu er lķkt viš böšul sinn. Žetta gera margir į FB Gķsla emirķtus, sem geršist sjįlfskipašur gyšingafręšingur į Ķslandi ķ ellinni.

Gķsli Gunnarsson 2009

Lękjartorg 2009. Tįknin eru greinileg. Ekkert slys, ašeins hatur.


3) Ég get vel skiliš aš menn ķ hita įtakanna fyrir botni Mišjaršarhafs ęstist ķ hvert sinn sem įtök hefjast aftur į Gaza, en samlķkingar žeirra, sem mašur sér Palestķnumenn einnig nota, sem og afneitun į Helför Gyšingar og engum ósóma, er engum til gagns og sķst af öllu Palestķnumönnum. Herferš Gķsla er ķ hęsta lagi ęsingur aldrašs manns ķ cyberspace og ekkert annaš. Hann hjįlpar engum og fęr ekki einu sinni veršlaunapening frį Hamas eins og Sveinn Rśnar hefur fengiš. Gķsli hefur ekki heldur ort: "Israel, Israel über alles" lķkt og Sveinn Rśnar Hauksson gerši hér um įriš. Meš žvķ aš sętta sig viš fólk komi viš į FB sinni meš gyšingahatri er Gķsli mešsekur ķ gyšingahatrinu.


4) Gķsli Gunnarsson hefur einnig gert sig sekan um ašra gerš af svęsnu gyšingahatri. Įriš 2003 skrifaši undir undirskriftasöfnum ķ HĶ, (meš fólki eins og Helgu Kress og Žorbirni Broddasyni, https://notendur.hi.is/~peturk/ISRAEL/askorun.htm ) žar sem hann hélt sig vera aš styšja įskorun frį 187 ķsraelskum prófessorum sem aš sögn vörušu viš žjóšahreinsunum Ķsraelsmanna į Palestķnumönnum ķ skjóli Ķraksstrķšsins. Gķsli og ašrir lęršir menn hoppušu umsvifalaust į žetta gabb, sem ęttaš var frį einum af mörgum įróšursmišstöšvum Palestķnumanna. Enginn prófessor ķ Ķsrael hafši sett nafn sitt undir slķka undirskrifasöfnun eša bešiš kollega į Ķslandi aš vera meš. Gķsli og lķkt ženkjandi fólk gleymdi ķ andrį öfganna, aš žaš eru Palestķnumenn sem sķfellt tala um aš ryšja Ķsraelsrķki ķ sjó fram og "myrša gyšinga hvar sem žį er aš finna", en ekki öfugt. Žaš var hreinręktaš gyšingahatur sem Gķsli Gunnarsson skrifaši undir og hvatti til, er hann taldi öruggt aš Ķsraelsmenn myndu stunda žjóšarhreinsanir ķ skjóli Ķraksstrķšsins.

Lęt ég žessar skżringar nęgja hinum aldna og viršulega prófessor sem stundar leikfimisęfingar meš grįu sellurnar sķnum til stušnings hinna hrjįšu Palestķnuaraba, sem reyndar hķrast ķ best vopnaša "gettói" sem sögur fara af. Svokölluš gangrżni ķ garš Ķsraels getur mjög aušveldlega tekiš į sig mynd hreinręktašs gyšingahaturs og gerir žaš oft hjį lesendum Gķsla į Facebók hans. Sjón er sögu rķkari. Svo er lķka bķó fyrir Gķsla. Žetta er lķklegast "įróšursmynd" samkvęmt Gķsla.

Where anti-Zionism crosses into anti-Semitism should also be obvious: dehumanizing or demonizing Jews and propagating the myth of their sinister omnipotence; accusing Jews of double loyalties as a means to suggest their national belonging is of lesser worth; denying the Jewish people’s right to self-determination; blaming through conflation all Jews for the policies of the Israeli government; pursuing the systematic “Nazification” of Israel; turning Zionism into a synonym of racism. Roger Cohen

Vķsindavefsskandallinn

Gķsli Gunnarsson komst heldur betur ķ svišsljósiš nżlega, žegar Merrill Kaplan ungur ašjśnkt ķ Iowa ķ Bandarķkjunum, sem dvališ hafši į Ķslandi viš vinnu į doktorsritgerš sinni benti į villur og meinlokur ķ skżringargrein Gķsla į gyšingahatri į Vķsindavefnum. Gķsli gerši talsverša umbętur, enda jašraši žaš sem hans skrifaši viš gyšingahatur. Gķsla vini mķnum, og sjįlfskipušum verndara til 30 įra, mį segja žaš til hróss aš hann er ekki einn um rugliš og žekkingarleysiš į žvķ sem hann hefur veriš spuršur um į Vķsindavefnum. 

Eitt sinn var Gušrśn Kvaran bešin um aš skżra uppruna oršanna gyšings og jśša en einnig skżra hvers vegna oršiš jśši er nišrandi? Ķ dönsku og žżsku eru notuš naušalķk orš um gyšinga sem ekki eru nišrandi. Gušrśn Kvaran svaraši og sżndi žar meš ljóslega fordóma sķna og žar meš algjöra vankunnįttu į žvķ sem hśn var spurš um:

"Neikvęša merkingin ķ jśši į lķklegast rętur aš rekja til žess aš gyšingar sem stundušu višskipti vķša um heim į sķšari öldum, žóttu erfišir višfangs, nķskir okurkarlar og efnušust oft vel. Žetta litu ašrir hornauga og fariš var aš nota jew, jųde, jśši ķ neikvęšum tón um kaupsżslumenn af gyšingaęttum. Hin neikvęša merking sem Jude fékk ķ Žżskalandi į įrunum milli strķša og ķ sķšari heimsstyrjöldinni er af öšrum toga og var tķmabundin. Hśn nįši yfir allt fólk af gyšingaęttum, ekki ašeins kaupsżslumenn".

Žarna blandar fręšimašur aš hluta til orsökum og afleišingum saman og sżnir algjört žekkingarleysi į žvķ sem hśn hśn skrifar um. Rómverjar og kristin kirkja ólu į hatri gagnvart gyšingum og hvaša nafn sem žeir og ašrir notušu, žį var žaš tengt neikvęšni ķ garš gyšinga og trśarbragša žeirra. Įstęšan fyrir žvķ aš gyšingar stundušu lįnastarfssemi er ekki skżrš af Gušrśnu Kvaran. Kirkjan lék ašalhlutverkiš ķ žvķ hve litla starfsmöguleika gyšingar höfšu. Gušrśn gleymir žvķ einnig aš flestir sem hafa oršiš fyrir illmęli meš gyšinganafnbót eru ekki gyšingar, heldur okrarar sem kallašir eru žvķ ljótasta sem mönnum dettur ķ hug. Ég hef įšur bent į žekkingarleysi Gušrśnar Kvaran (sjį hér) og lęt žetta nęgja nś. Gķsli er svo sannarlega ekki einn į žessum furšulega hatursdalli HĶ.

Gyšingahatur nśtķmans er mikiš vandamįl į Ķslandi. Sem betur fer hafa gyšingar bśsettir į Ķslandi ašeins oršiš fyrir aškasti ķ litlum męli. Bķlar žeirra hafa veriš rispašir og drullu kastaš ķ hśs žeirra og tślķpanar hafa veriš rifnir upp ķ göršum žeirra.

En ef menn hugsa sig ekki um og fara meš offorsi ķ samlķkingum og hatursręšu ķ hvert skipti sem öryggiš losnar į sprengjukösturum hryšjuverkasamtakanna Hamas (sem sumir Ķslendingar skilgreina sem eins konar hjįlpasveit skįta), žį sjįum oftar hrošalegt gyšingahatur į Ķslandi ķ meintu hatri manna į hinum "vonda sķonisma" Ķsraelsrķkis.

Gyšingur


Veftķmaritiš Heršubreiš stelur ljósmynd

eimskip_1930

Višbót 6.3.2019 - Heršubreiš hefur nś birt nafn höfundar ljósmyndarinnar

31. janśar 2019 birtist smįklausa į Tķmaritinu Heršubreiš sem Karl Th. Birgisson er ķ forsvari fyrir. Klausan ber fyrirsögnina Einn ķ įhöfn og er eftir Ślfar Žormóšsson. Hśn fjallar um žau örlög sem kapķtalisminn hefur skapaš, og sem veldur žvķ aš ašeins einn Ķslendingur er ķ įhöfn į ķslensku skipi. Nęrvera Ķslendings varnar žvķ greinilega ekki aš skip fįi į sig brotsjó.

Til aš myndskreyta klausuna gripu menn ķ Heršubreišarlindum til vafasams myndastulds ķ anda verstu kapķtalista. Žeir tóku hluta af ljósmynd sem ég hef tekiš ķ Kaupmannahöfn og hef birt į tveimur blogga minna hér og hér į Fornleifi. Heršubreišarmenn birtu hana įn žess aš nefna höfund ljósmyndarinnar.

Heršubreiš

Skjįmynd af vefritinu Heršubreiš

Ég hafši samband viš Heršubreiš og fékk tvö svör, nafnlaus:

"Sęll og og forlįttu sķšbśiš svar. Nś leggjumst viš ķ rannsóknir. Vitum ekki hvernig myndin komst ķ myndabankann okkar, en takk fyrir aš lįta vita." Og sķšar: "Sęll Vilhjįlmur. Meš fullri viršingu fyrir fręšistörfum žķnum, žį getum viš ekki fallist į aš myndin sé eftir žig, žar sem hśn er hluti af auglżsingu frį Eimskipafélagi Ķslands, eftir žvķ sem viš komumst nęst. Endilega lįttu vita ef viš förum vill vegar."

Žar sem ég taldi mig hafa skżrt mįliš śt fyrir Heršubreišarritstjóranum, eša réttara sagt žeim huldumanni sem svaraši mér, aš žeir męttu nota ljósmynd mķna ef žeir birtu nafn mitt og greindu frį žvķ hvar myndin sem žeir skįru birtist skrifaši ég fyrr ķ dag til "Heršubreišaröręfa":

Sęl "Heršubreiš"

Ég tók ljósmyndina af auglżsingu ķ 80 įra dagblaši sem varšveitt er ķ Rķkisskjalasafninu ķ Kaupmannahöfn. Ég birti myndina į bloggum mķnu ķ lįgri upplausn, en hśn hafši ekki veriš uppi į boršum Ķslendinga fyrr en aš ég gerši henni skil.

Žar sem engin undirritar skilaboš "Tķmaritsins Heršubreišar" til mķn undir nafni, get ég ekki tekiš žessi svör ykkar alvarlega. En mér er full alvara og hinn nafnlausi mašur sem svarar fyrir Heršubreiš er aš mķnu mati óvenjulega kokhraustur žegar hann ver žjófnaš į myndverki mķnu.

Ljósmyndin, sama hve léleg hśn er,  er verk mitt. Ég mišlaši žessari 80 įra auglżsingu ķ morgunblašinu Politiken til Ķslendinga į bloggum mķnum. Įšur en žaš geršist var auglżsingin ekki žekkt į Ķslandi og var t.d. ekki meš ķ bók um sögu Eimskipafélagsins. Veftķmaritiš Heršubreiš tekur svo myndina og sker hana ķ bśta og birtir einn bśtinn įn žess aš minnast į höfund. Höfundar myndverka hafa rétt og ég er höfundurinn.

Vinsamlegast getiš höfundar ljósmyndarinnar sem žiš hafiš notaš. Nafn hans stendur fyrir nešan žessi svör.

Viršingarfyllst,

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson

 

Višbót 6.3.2019 kl. 01.35 HERŠUBREIŠ hefur fyrir 10 mķnśtum sķšan vinsamlegast fallist į ósk mķna og merkt mynd mķna mér (reyndar sést myndin ekki lengur, en žaš er tęknilegt atriši sem Heršubreišarmenn verša aš leysa). Myndin mun aš sögn hafa veriš notuš įšur į Heršubreiš. Ég žakka fyrir heišarleg višbrögš Heršubreišar og verš aš fara aš vara mig į žvķ aš "stela" myndum frį öšrum. Viš veršum öll aš passa okkur og athuga hvaš mašur er aš taka. Ég var ekki į höttunum eftir greišslu, en stundum er žaš vķst tilgangur manna.


Fyrir pönnukökubakara er jöršin oft fjįri flöt

101_3997sm

Laugardaginn 16. febrśar hófst įrleg vertķš nasista og žjóšernissinna sem žramma um götur Lithįen, Lettlands og Eistlands ķ febrśar og mars, meš fullu leyfi stjórnavalda landanna.

Sameiginlegt eiga žessar göngur allar, aš minnast žjóšernishetja landsins. Svo vill til aš meirihluti žeirra žjóšernishetja sem löndin gefa nś götunöfn og annan heišur, aš žeir stundušu morš į gyšingum landsins. Ešvald Hinriksson hefši vęntanlega komist ķ žennan frķša hóp moršingja meš götu eša bślevard, ef Eistlendingar hefšu ekki loks įttaš sig į žvķ aš hann var einn af verstu eistnesku moršingjum gyšinga įšur en Žjóšverja tóku yfir starf hans. Žżskir sęttu sig ekki fyllilega viš störf hans, žar sem hann ręndi aušuga gyšinga įšur en hann kom žeim fyrir kattarnerf - sem var verk sem Žjóšverjar höfšu ętlaš fyrir sjįlfa sig og enga ašra.

Mešan aš götur og torg viš botn Eystrasalt fį nż nöfn óyndismanna og gyšingamoršingja (og Ķslands), horfa eftirlitsstofnanir Evrópu ķ mannréttindamįlum į, įn žess aš gera nokkurn skapašan hlut mešan nasistarnir ganga framhjį gluggum stofnana žeirra. Fyrir einni slķkri stofnun er okkar eigin Ingibjörg Sólrśn Gķsladóttir. Hśn er ķ forsęti hjį ODIHR, sem ekkert gerir til žess aš hindra žį öfugžróun sem menn hafa séš ķ Eystrasaltsrķkjunum Eistlandi, Lettlandi og Lithįen sl. 20 įr. 

Reyndar sendi Ingibjörg Sólrśn skilaboš til RŚV um daginn vegna vištals sem įtti aš birtast viš ķslenska nasistakerlingu į botni hvķtu ruslatunnunnar į Ķslandi, sem bķšur endurkomu Hitlers eftir aš Ingibjörg og Sigmundur Davķš brugšust.  Og svo var Ingibjörg Sólrśn ķ vinnutķma aš hnżtast ķ karlpunginn hann Jón Baldvin. Žaš er hins vegar meira einkamįl fallerašs stjórnmįlamanns gagnvar öšrum fallerušum stjórnmįlamanni.

Nazis Lithuania

Ég skrifaši fyrir helgina stuttan pistil į ensku andfasķsku vefsķšuna Defending History um ašgeršarleysi Ingibjargar Sólrśnar gangvart nasismanum ķ Eistlandi, Lettlandi, Lithaugalandi, og reyndar vķšar į umsagnarsvęši hennar sem yfirmanns ODIHR.

En hugur Igibjargar er lķklegast enn aš ašstoša Palestķnumenn viš aš śtrżma Ķsraelsrķki sem mig grunaš aš hafi veriš ašalętlunarverk hennar hefši hśn komist ķ Öryggisrįš SŽ į sķnum tķma.

Fyrir meistarapönnukökubakara eins og Ingibjörgu eru jöršin oft heldur flöt.

 Lesiš:

DEFENDING HISTORY


Įgęt hryšjuverkavörn Minjastofnunar

VķkurbeinNżjasta birtingarmynd minjavörslunnar į Ķslandi er aš flytja til styttur bęjarins. Žetta kemur fram ķ hasarfréttablašinu DV. Minjavöršur Rķkisins er enn einu sinni ķ vondum mįlum, en nś styšur Minjasviš Fornleifs Stķnu Stuš heils hugar.

Loks kom góš tillaga frį Minjastofnun, sem heil brś er ķ - og jafnframt framtķšalausn fyrir styttuskömmina af Skśla Magnśssyni. Er ekki tilvališ aš nota hana sem stašlaša, ķslenska hryšjuverkavörn? Hśn sżnir mann meš ygglibrśn, 1,5 metra heršabreidd og höku sem er lķkust stušara į Scania trukki. Žaš vill vitaskuld enginn tśrhestur bśa į hóteli žar sem slķkt ofurmenni gnęfir yfir žeim. "Bad people" pakk sem vill til Ķslands mun taka nęsta flug heim, ef svona styttum yrši komiš fyrir ķ Leifsstöš. Hęgt vęri aš selja Skśla til BNA, svo Trump hętti viš reisa vegginn sinn.

Heimildir sżna reyndar, aš Skśli fógeti hafi veriš ręfilslega lķtill, sköllóttur og įlśtur gręšgiskarl - ekki ósvipašur žeim lķtilmennum sem vilja breyta Ķslandi ķ Hótel og fjallkonunni ķ innanhśssportkonu og módel. Innréttingar Skśla voru nįttśrulega heldur ekki ofan į Vķkurgarši. Žvķ veršur aš fagna aš žessi hryllingur, sem tįkna į athafnamanninn Skśla, verši ķ framtķšinni notuš sem slysavarnarverkfęri og hryšjuverkavörn.

Ķ stašinn vęri hęgt aš setja styttur af beinagrindum, til aš minnast kirkjugaršsins sem ķslenska gręšgin og mešalmennskan  hraunaši yfir. Žaš gęti veriš listaukandi fyrir feršamennina sem į aš mergsjśga og blóšmjólka į hótelinu. Myndirnar viš žennan pistil er tvęr tillögur sem borist hafa samkeppni Fornleifs fyrir minnismerki um beinin sem brott voru numin śr Vķkurgarši.

Sendiš endilega inn tillögur. Veršlaun verša nótt ķ svķtu į Reykjavķk Hotel Hilton on the Skeletons ķ Reykjavķk, žegar žaš kemst ķ gagniš. Innifališ er beint śtsżni inn ķ Alžingi Ķslendinga. Selshljóš fyrirmenna eru innifalin ķ morgunveršinum. Vinningshafinn veršur afhjśpašur 1. aprķl 2019.

Vķkubein 2


Žaš er mikiš "stöš" į Stöšvarfirši.

Studstod

Vinur minn ķ fręšunum, Bjarni F. Einarsson, reynir nś aš fį styrki til sumarvertķšarinnar austur į landi. Vona ég svo sannarlega, aš žaš takist hjį Bjarna. Žó ég sé alls ekki į žvķ aš žaš sé stöš sem hann sé aš rannsaka, eins og ég hef įšur gert grein fyrir hér og hér (žegar Bjarni fann fornan skįta meš hjįlp fjölmišla) , er örugglega mikiš "stöš" hjį Bjarna svo ég tali tępitungulausa mįlķsku af žeim slóšum sem Bjarni grefur nś į . Nś hefur Bjarni ķ endalausri barįttunni viš aš fį fjįrmagn nįš ķ auštrśa žįttasmiš į RŚV og sagt honum frį hugsmķšum sķnum. Menn getaš hlustaš į žaš hér.

Bjarni talar ķ vištalinu um Sama. Vitaskuld voru forfešur nśtķma-Sama į mešal landnįmsmanna į Ķslandi og ekki bar "mešeim". Žaš kemur fram ķ ritheimildum og ķ samsetningu fornleifa “į Ķslandi. Beinamęlingar Dr. Hans Christians Petersens, sem nś er prófessor viš Syddansk Universitet. Nišurstöšur Hans hef ég t.d. greint frį hérhér og hér, sem og ķ fręšigreinum erlendis, sżna žaš tvķmęlalaust. Landnįmsmenn į Ķslandi eru einnig komnir af Sömum, og ekki ķ minna męli en af fólki frį Bretlandseyjum, žótt tala fólks frį Bretlandseyjum hafi rokiš upp śr öllu valdi vegna annmarka ķ rannsóknum į DNA nśtķma-Ķslendinga og genamengi žeirra til aš segja til um uppruna landnįmsfólks.

Žegar Bjarni fer hins vegar aš ręša notkun glerhalls (chalcedony) og jaspis sem er dulkornótt afbrigši af kķsil, SiO2, rétt eins og glerhallur (draugasteinn), og tinnan sem ekki er til į Ķslandi. Bjarni telur aš žessi afbrigši af kķsil, sem og hrafntinna (sem er ókristallaš kķsilgler/rhżólķt, žar sem hlutfall kķsils er meira en 65-70% af žunga steinsins), hafi veriš slegnar til og notašar į sama hįtt og tinnan erlendis, žį minnkar "stöšiš" og "höndur" hleypur ķ forneifręšinginn sem žetta ritar.

19598874_753416268177792_2578636673802400045_n

Jaspismoli frį Stöš. Žaš var fķnlegur skuršur sem Samarnir eystra unnu viš. Mynd af fésbók Fornleifastofunnar

Mjög aušvelt er aš rannsaka, hvaš steinar meš įslįttarmerkjum  hafa veriš notašir til aš skera ķ, skrapa eša skafa. Ķslenskir steinar sem kollega minn Bjarni telur aš hafi veriš slegnir til aš bśa til verkfęri ęttu aš sżna til hvers, ef žeir eru skošašir meš rafeindasmįsjį;  Žvķ ekki er ašeins hęgt aš sjį hvaša lķfręn efni hefur verš skorin meš meintum steinverkfęrum į meintri steinöld Bjarna į stöšinni ķ Stöšvarfirši. Sömuleišis er hęgt aš sjį hvaša lķfręnt efni var skoriš meš tinnu eša mįlmi, meš žvķ aš skoša ambošin undir smįsjį. Ugglaust er einnig hęgt aš sjį žaš į ķslenskum steintegundum sem eru "mjśkari" en erlend tinna. Ķ fręšunum heitir žaš aš leita aš merkjum eftir lķfręnt efni į egg steinamboša, Diagnostic of Residues on Stone Tool Working Edges .

Hrafntinna, gjóskugler (Obsidian), er hins vegar og lķklega haršari og einsleitari ķ uppbyggingu en venjuleg tinna, og žvķ erfitt aš sjį hvaš hśn hefur veriš notuš til aš skera ķ, skrapa eša skafa - en einhver merki hefur skuršur ķ lešur eša annan efniviš skiliš eftir sig.

Žangaš til sannanir į notkun ķslenskra steina meš meintum įslįttarmerkjum hafa veriš birtar, hef ég ašeins eina vitręna skżringu. Steinarnir voru notašir til aš slį viš viš eldjįrn til aš fį neista.  Eldjįrn voru kveikjarar sķns tķma  og til aš žeir virkušu uršu menn aš nota steina. Ég vona aš einhver geti stutt Bjarna ķ aš rannsaka žessa 300 steina sem hann telur hafa veriš handleikna af fręndum okkar Sömum. 

Fręšsluefni um notkun eldjįrns. Fornleifur bišst afsökunar į "tónlistinni". Kannski ętti Vķsindavefur HĶ aš velta fyrir sér aš skżra notkun eldjįrna, žó svo aš hugsanlega sé hętta sé į mįlsókn frį Žórarni.

Ég hef manna mest stungiš upp į samķska hluta Ķslendinga, en viš sjįum hann ekki aš mķnu mati meš įslįttutękni žeirri sem Bjarni segist sjį ķ 300 steinum į Stöš ķ Stöšvarfirši. Bjarni veršur aš gera sér grein fyrir žvķ aš Samar voru į tķmum landnįms į Ķslandi oršnir mjög slungnir mįlmsmišir. Af hverju hefšu forfešur okkar sem voru Samar, fariš til Ķslands, viljugir eša naušugir, til aš leika sér aš tinnu, žegar žeir voru harla góšir mįlmsmišir?

Önnur spurning sem Bjarni veršur aš svara til aš tilgįta hans haldi vatni og vindi, er stóra spörninginn um hvaš menn voru aš skrapa, skafa og skera ķ meš örsmįum ķslenskum steinum. Eins og Bjarni F. Einarsson skilgreinir stöš, žį komu menn frį t.d. Noregi og sóttu aušlindir sem žeir fóru meš til Noregs. Hvaša aušlindir ķ hafi og į landi höfšu menn ekki ķ og viš strendur Noregs, sem žeir vildu frekar sękja til Ķslands, og "lįta Sama, sem fengu aš koma meš," sitja og nostra viš skrap, skaf og skurš ķ risavöxnum langhśsum. 

Skżringar óskast Bjarni F. Einarsson, įšur en stöšiš veršur einum of geggjaš. Skrapsamakenningu Bjarna F. Einarssonar veršur aš undirbyggja betur.

Sökum stęršar rśstarinnar į Stöš sem Bjarni lżsir nęstum žvķ sem eins konar įlveri, meš mismunandi vinnslurżmum, žį tel ég hins vega mjög mikilvęgt aš hann hljóti góša styrki sem fyrst, svo hann verši ekki aš grafa žarna fram į grafarbakkann.

Gefiš Bjarna žvķ styrk! Bjarni er listagóšur fornleifafręšingur, žótt tilgįturugl hans gangi oft fram śr hófi. Óvenjuleg stęrš eldri skįlans ķ Stöšvarfirši er eitt og sér nęg įstęša til veita vel ķ rannsóknina. Annars stöšvast gott og gegnt verkefni.


“A short stocky man with white hair and a bulldog-like appearance”

Thors Bjarni Fornleifur

Žannig lżsti New York Times Bjarna Benediktssyni forsętisrįšherra er hann kom til Bandarķkjanna ž. 13. mars 1949. Engu er lķkara en aš veriš sé aš lżsa Al Capone. Bjarni var ašeins 41 įrs žegar myndin hér aš ofan er tekin og var greinilega į engan hįtt samkeppnisfęr viš nafna sinn ķ nśtķmastjórnmįlum hvaš varšar sex-appeal, enda ekki meš internet. Śtlit er ekki allt. Bjarni var annįlašur gįfumašur og žaš trekkir konur meira en of lķtil jakkasett, get ég upplżst af eigin reynslu.

Žessi ljósmynd er nś til ķ  Fornleifssafni sem vex fiskur um hrygg. Halda mętti aš Thor Thors sé aš spyrja Bjarna, hvort bjśgun og smériš sé oršiš ódżrara į Ķslandi en įšur var. Bjarni svarar ķ hugsunum mķnum. "Éttann sjįlfur".

Bjarni sagši hins vegar sannarlega eftirfarandi ķ ręšu er hann undirritaši varnarsamning Noršuratlandshafsbandalagsins ķ Washington žann 4. aprķl 1949:

My people are unarmed and have been unarmed since the days of our Viking forefathers. We neither have nor can have an army… But our country is, under certain circumstances, of vital importance for the safety of the North Atlantic area.

Žetta var lķklega alveg rétt hjį Bjarna, en ekki er ritstjóri Fornleifs viss um aš Bjarni fjarfręndi minn hafi veriš eins hręddur viš uppivöšslusemi nasista ķ Noršur-Atlantshafi fyrir 1940 eins og hann var viš kommśnistana įriš 1949.  Hann fór m.a. til Žżskaland įriš 1939, lķkt og margir Ķslendingar, bęši ašdįendur 3. rķkisins og ašrir. Žį var hann prófessor ķ lögum, sem mašur gat oršiš mjög aušveldlega į žessum tķma, sér ķ lagi ef menn voru vel gefnir en samt próflausir.  Bjarni var hugsanlega bśinn aš skrifa mikla lofręšu um Žżskaland eftir utanlandsferšina įriš 1939, en hernįm Breta hefur örugglega stöšvaš öll įform Bjarna um birtingu į slķku efni. Žó talaši Bjarni um žessa ferš sķna į fundum į Ķslandi, en žęr ręšur eru lķklega horfnar śr skjalasafni hans ķ Žjóšskjalasafni, sem fékk rosalegt General Motor make-over hér um įriš.

Myndir segja vitaskuld margt, en žó ekki allt. Žegar Bjarni Benediktsson var utanrķkisrįšherra komst hann oft ašeins ķ opinberar utanlandsferšir vegna žess aš velunnari Ķslendinga, C.A.C. Brun rįšuneytisstjóri ķ Danska utanrķkisrįšuneytinu og fyrrum sendirįšsritari ķ Reykjavķk, sį til žess aš hann gleymdist ekki. Žetta geršist til dęmis įriš 1948 ķ janśar į rįšstefnu norręnna utanrķkisrįšherra. Brun reit ķ dagbók sķna:

"Vi tog imod paa Bristol. Dagen igennem ordinęrt nordisk Udenrigsministermųde, Island inkluderet. Bjarni Benediktsson spiller, imidlertid som sędvanlig, en aldeles ynkelig Rolle..."

C.A.C. Brun bjóst viš einhverju? meiru af embęttismönnum unga lżšveldisins, sem hann hafši stutt manna mest ķ fęšingarhrķšunum. Hann var hins vegar stórhrifinn af Thor Thors.

Vitaskuld er ekki hęgt aš bśast viš žvķ aš ungt lżšveldi lķtillar žjóšar hefši žjįlfaša embęttismenn og rįšuneyti eins og Danir höfšu žróaš. En žaš samt mjög athyglisvert til žess aš hugsa aš bensķndęlumašur śr Skagafirši sem leggur fyrir sig bśktal og tilfallandi dżra- og mubluhljóš, telja sig enn gjaldgengan fulltrśa lżšveldisins į erlendum vettvangi. Žegar kona meš BA próf og póstburšarreynslu ķ Kaupmannahöfn getur sest ķ ęšstu embętti meš cum laude vottorš frį fyrirmennum į Ķslandi upp į vasann - eftir aš hśn reyndi ķtrekaš aš komast ķ Öryggisrįš SŽ meš hjįlp Assads og pönnukökubaksturs ķ New York - , er ķslenska rķkiš enn hįlfgert bleyjubarn.

En ķ samanburši viš manninn sem lét dęluna ganga į Klaustri og vinkonu Assads, var Bjarni Ben bara nokkuš klįr pólitķkus. Blessuš sé minning hans.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband