Bloggfćrslur mánađarins, október 2019

Leirhausinn og Schütz eru nú hinir grunuđu

Schutz und Gunnar
Ţegar leirhausar vistast á Ţjóđminjasafni, eru ţeir líkast til sjálfkrafa orđnir ađ efni hér á Fornleifi.

Eins og siđmenntađ fólk veit skal mikil ađgát höfđi í nćrveru leirhausa, en ţegar menn fara ađ hugsa einum of mikiđ um ţannig hausa, eđa jafnvel eins og leirhausar, er nú ekki nema von ađ útkoman verđi einhvers konar leirburđur.

Ţađ gerđist einmitt nýveriđ er listakonan Ólöf Nordal tjáđi sig um ţá skođun sína, og ţađ á besta útsendingartíma RÚV. Ólöf telur ađ tveir Leirfinnar hefđu veriđ í umferđ á međan ađ rannsókn Geirfinnsmálsins stóđ yfir.

Líklegast var best ađ ţćr vangaveltur, sem greinilega byggja á alvarlegri sjónskekkju á listrćnu auga, hafi ekki orđiđ til áđur en margfrćg skýrsla Starfshóps um um Guđmundar- og Geirfinnsmál kom út áriđ 2013.

Ef ţessi dćmalaust ruglađa leirhausakenning Ólafar hefđi hins vegar veriđ hnođuđ saman eitthvađ fyrr, hefđi hin leirkennda hugarsmíđ líklega fengiđ byr undir báđa vćngi í hinni furđulegu skýrslu yfirvaldsins um Guđmunds- og Geirmundarmál frá 2013. Vafalítiđ hefđi ţá síendurtekiđ veriđ ritađ um tvo hausa í skýrslunni frá 2013 og sú upplýsing höfđ eftir "talsmanni Sćvars" líkt og svo margt í ţví plaggi, sem síđar hefur orđiđ ađ heilögum sannleika. 

Nú, ţegar heil ţjóđ er búin ađ sýkna áđur dćmda morđingja, er ég á ţví ađ leirhausinn verđi ekki bara gleymdur í geymslum Ţjóđminjasafns í silfruđum kassa, heldur sem allra fyrst settur til sýnis á flugvallarfćribandinu kostulega á safninu, íslenskri réttarvitund til lofs og ćvarandi virđingar.

En er ekki annars nóg er nú komiđ af rugli í kringum "Leirfinn" heitinn, eingetna sköpun listakonunnar Ríkeyjar (Ingimundardóttur)? Ríkey skóp Leirfinn reyndar eftir rissum teiknara frá Keflavík (sem aldrei hafa veriđ sýndar opinberlega), en teiknarinn var beđinn var ađ teikna mann sem kom viđ í Hafnarbúđinni í Keflavík.

Leirhausinn er reyndar ekki stórt listaverk ef ţađ skal notađ sem hjálpargagn í morđmáli. Sannast sagna lítur enginn út eins og Leirfinnur, nema ađ hann sé eins óheppinn ađ fćđast eins og  Magnús Leópoldsson. En Magnús er ekki einu sinnu líkur hinum kúkabrúna leirhaus sem óvart varđ frćgasta íslenska listaverkiđ á 8. áratug 20. aldar.

Nú orđiđ hugsar Leirfinnur fátt í geymslu Ţjóđminjasafnsins suđur í Hafnarfirđi, enda hefur hann bráđskýra ţjóđ til ađ hugsa fyrir sig.

En greinilegt er ađ almennur skilningur á tilurđ hans er afar lítill og frekar leirgerđur. Ţví hefur til ađ mynda ítrekađ veriđ haldiđ fram ađ leirstyttan hafi vísvitandi veriđ látin líkjast Magnúsi Leopoldssyni. sem síđar var handtekinn og haldiđ í Síđumúlafangelsinu í einangrun í 105 daga og fjórar klukkustundir. Teiknarinn úr Keflavík, Magnús Gíslason, hefur haldiđ ţví fram međ algjörlega óundirbyggđum rökum ađ rannsóknarmenn hafi látiđ sig hafa ljósmynd af Magnúsi Leopoldssyni, sem fyrirmynd ađ teikningu, sem hann átti ađ gera af umrćddum „Leirfinni“. Ţessi ásökun hefur ţó veriđ vísađ til heimahúsanna af opinberum ađilum. Í skýrslu Láru V. Júlíusdóttur lögfrćđings og setts saksóknara, sem Magnús Leópoldsson fékk í hendur áriđ 2003, sem m.a. fjallar um tilurđ leirmyndarinnar, kemur glögglega fram ađ lögreglumenn ýttu alls ekki undir gerđ myndarinnar međ ljósmynd af Magnúsi. Ţrátt fyrir ţá vitneskju heldur gođsögnin um líkindi milli "Leirfinns" og Magnúss Leópoldssonar áfram ađ grassera á međan ađ fólk getur ekki lesiđ sér til gagns.

magnús Club Sandwitch
Stundum er sagt ađ listamenn nái ekki eiginleikum ţess sem ţeir portrettera, og ađ sál listamannsins sjálfs fangist í andlitsmyndum hans af öđrum. Mér er nćst ađ halda ađ hinn mikiđ umrćddi Leirfinnur sé einfaldlega blanda af andliti Ríkeyjar Ingimundardóttur og Kristjáns Viđars Viđarssonar. Útkoman verđur svona sirkabout eins og Magnús Leópoldsson, enda margir Íslendingar úr ţessu sama steypumóti. Höfundur ţessa pistils hefur kallađ ţessa íslensku "týpu" Hinn íslenska kubbahaus og er hann líklega afleiđing skyldleikarćktar og uppruna Íslendinga sem helst eru ćttađir úr Norđur-Noregi. Ţađ eru ţví margir "Leirfinnar" á ferli á Íslandi, t.d. sakamálafrćđingurinn knái, Gísli H. Guđjónsson, sem var ungur rannsóknarlögreglumađur ţegar Geirfinnsmáliđ var í algleymingi.

RýkMagnKris
Ég leyfi mér auđmjúklega ađ benda á, ađ ef mađur málađi afsteypu af leirhausnum međ andlitslitum, verđi útkoman ekki ósvipuđ Kristjáni Viđari Júlíússyni (áđur Viđarssyni) fyrrum sökudólgi. Skítabrúnleitir leirhausar eru einfaldlega ekki til ţess fallnir ađ leita uppi illmenni á međal Íslendinga - frekar en skjannahvítar marmarastyttur eru til ţess fallnar ađ lýsa stađreyndum um útlit Forngrikkja eđa Rómverja. 

Leirfinnur Mogginn 1974Kristján Viđar lilleLeirburđur séra Guđjóns Skarphéđinssonar

Jćja, nú yfir í ađeins ađra sálma -- Í fyrrnefndri skýrslu Starfshóps um Guđmunds- og Geirfinnsmál frá 2013 er mikiđ vitnađ í nokkrar skýringar og útleggingar "umbođsmanns Sćvars", sem byggja einvörđungu á frásögnum í skýrslu eftir Hlyn Ţór heitinn Magnússon. Hlynur starfađi sem fangavörđur í Síđumúlafangelsi á 8. áratug síđustu aldar, er Geirfinns og Guđmundarmálin voru í algleymingi. 

Ásakanir í garđ lögreglu og fangelsisyfirvalda varđandi međferđina á Sćvari Marínó Ciecielski, sem ekki komu fram í réttarhöldum og endurupptökubeiđni Sćvars, koma fram í skýrslu Hlyns frá 1996. Í Skýrslu Starfhóps um Guđmundar og Geirfinnsmál frá 2013 eru ţćr frásagnir svo bornar fram á silfurfati af umbođsmanni Sćvars, nćsta orđnar ađ heilögum sannleika, án ţess ađ nokkurn veginn sé hćgt ađ sannreyna ţćr.  Hvers konar vinnubrögđ eru ţađ eiginlega?

Stundum lćđist ađ manni sá grunur ađ bráđnauđsynlegt hefđi veriđ ađ fá Karl Schütz (sjá mynd efst međ Gunnari Eyţórssyni og "Leirfinni") til landsins, og ađ hann hefđi betur staldrađ lengur viđ og haft eins og tug sagnfrćđinga sér innan handar - ţar sem íslenskir lögfrćđingar geta víst ekki greint frumheimildir frá gróusögum (sbr. skýrlan frá 2013).

Hvernig hópurinn á bak viđ skýrsluna frá 2013 fer ađ ţví ađ fullvissa sig um ađ Hlynur Ţór Magnússon hafi veriđ betra sannleiksvitni en ađrir menn, skil  ég ekki. Hlynur brillerarđi áriđ 2014 á bloggsíđu Illuga Jökulssonar međ ţví ađ halda ţví fram ađ Karl Schütz hefđi veriđ gamall Gestapómađur og nasisti - sem Schütz var reyndar ekki. Ţetta hafđi Hlynur keypt hrátt og ósođiđ úr frásögn Guđjóns Skarphéđinssonar, sem ţá var orđinn ólyginn preláti og sálusorgari á snćrum íslensku Ţjóđkirkjunnar og Drottins Guđs hins almáttuga. 

Guđjón laug hins vegar vitleysunni áđur í Óttar "Mayday" Sveinsson  í DV (Sjá hér), ţar sem síra Guđjón Skarphéđinsson hélt ţessu fram viđ Óttar ađ Karl Schütz hefđi veriđ illrćmdur Gestapómađur, sem hvađ hafa yfirheyrt og myrt skćruliđa á Ítalíu. En ţađ sanna í málinu er ađ sá Karl Schütz sem kom til Íslands var ekki Gestapo-mađurinn sem hét Karl Theodor Schütz sem brotiđ hafđi af sér á Ítalíu og víđar. Áđur, eđa áriđ 2014 hefur sá er ţetta ritar greint frá ţessari gróusögudreifingu Hlyns Magnússonar og uppspuna úr pontu síra Guđjóns Skarphéđinssonar. Hlynur Magnússon bađst afsökunar á vammi sínu -- En engin slík beiđni heyrđist frá upphafsmanni lygasögunnar.

Nú vill síra Guđjón fá milljarđa frá íslenska ríkinu og skattgreiđendum. Ég geri ţar af leiđandi ráđ fyrir ţví ađ séra Guđjón vilji hafa nóg á milli handanna ţegar afkomendur Schütz koma og krefja hann skađabóta fyrir ađ kalla föđur ţeirra, afa og langafa stríđsglćpamann á Ítalíu. Slíkur leirburđur gćti orđiđ dýr fyrir Guđsmanninn, og ţví gott ađ hafa eitthvađ á milli handanna ţegar ađ ţví kemur - en ađ ţví kemur, og Íslendingar geta líka trúađ ţví eins og öllu öđru. Líka ţeir kjánar á hinu háa Alţingi sem nú vilja ađ ţýsk yfirvöld í nútímanum svíni Karl Schütz enn meira til en ţegar hefur gerst á Íslandi. Ţeir höfđu nýlega samband viđ Ţýsk yfirvöld og heimtuđu gögn um Karl Schütz byggđa á fordómafullum forsendum sem gerjast hafa á Íslandi vanţekkingarinnar.

Hver svo sem ástćđan er fyrir hinni stóru "sannleiksţörf" Íslendinga, ţá á ég erfitt međ ađ skilja hana, ţegar menn sjá ekki ađ leirhausinn á Ţjóđminjasafninu, sem enn er ósýknađur, er fyrst og fremst líkur manni sem dćmdur var fyrir morđ, glćp sem hann hefur veriđ sýknađur af; og ađ annar dćmdur morđingi, og síđar fullsýknađur öđlingur, fćr óáreitt ađ stunda fólskufullar lygar í útlendingahatursstíl um rannsóknarađila í máli sínu. Ef ţađ vekur ekki einhverjar spurningar í hausum landa minna, er ţar kannski meira af leir en ég bjóst viđ.


Veislumáltíđ Manfraks liđţjálfa

Ţýskur flugmađur b

Fyrir skömmu síđan sýndi Fornleifur lesendum sínum ljósmynd frá 1944, ţar sem Bandarískur hermađur sást vera ađ kenna hermönnum ađ ţekkja einkennisbúninga ţýskra hermanna (sjá hér neđar).

Nú skal sýndur ţýskur flugmađur sem var sýndur í dagblöđum víđa um heim, stundum á forsíđu, eftir ađ hann hafđi veriđ skotinn niđur af Bandaríkjamönnum á Íslandi voriđ 1943.

Ég keypti einu sinni fyrir slikk fréttaljósmynd bandaríska hersins af ţessum manni manni. Myndin var upphaflega lent í myndasafni The Blue Network í New York sem er nú til fals og dreifist um heim allan. Ljósmyndin var tekin áriđ 1943 samkvćmt upplýsingum The Blue Network, sem festar hafa veriđ viđ myndina.

"Fritz" er međ hćgri handlegginn í fatla og sýnist fýldur, ţó svo ađ boriđ hafinn veriđ fram veislumatur fyrir hann. Fanginn var ekki einu sinni byrjađur á kökunni.  Mađur missir líklegast matarlystina ţegar "óvinurinn" er ađ sýna mann heimsfjölmiđlunum.

Máltíđ Manfraks

Hvort flugkappinn óheppni hefur í raun heitiđ Fritz er alls endis óvíst, en hann var hins vegar kynntur til sögunnar sem Sgt. Manfrak í ţýska flughernum Luftwaffe. Manrak liđţjálfi var skotinn niđur í Junker 88 flugvél sinni í júnímánuđi áriđ 1943.

Manfrak 1943
Myndin af Manfrak međ veislumatinn fyrir framan sig, fór vítt og breitt í fljölda dagblađa Bandaríkjanna 1943-1944. Myndin birtist t.d. ađ hluta til í Circleville Herald í Circleville í Ohio ţann 15. júní 1943 (sjá hér fyrir ofan) 18. júní sama ár ár birtist myndin t.d. í heild sinni í Daily News i New York og svo seint sem 9. mars 1944 í Lehi Free Press i Utah, og ţannig mćtti lengi telja.

Gamla góđa Alţýđublađiđ, lítiđ en laggott, birti myndina ţann 29. júlí 1943 (sjá hér) og var eftirfarandi texti birtur međ henni:

Fyrsti ţýzki fanginn tekinn á Íslandi. Ţetta er fyrsti ţýzki fanginn, sem ameríski herinn hefir tekiđ á íslandi. Menn muna e. t. v. eftir ţví, er herstjórnin gaf út til- kynningu síđdegis á laugardegi fyrir nokkrum vikum, ţar sem skýrt var frá ţví, ađ ţýzk flugvél hefđi flogiđ yfir Suđvesturland og veriđ skotin niđur. Ţađ var „Junker 88" sprengjuflugvél, og ţessi ungi Ţjóđverji, Manfrak liđţjálfi, kastađi sér í fallhlíf úr henni, er amerískar orrustuflugvélar höfđu hitt hana og hún var tekin ađ hrapa. — Manfrak liđţjálfi var tekinn til fanga af amerískum hermönnum og fluttur til ađalstöđva herstjórnarinnar. Ţar var mynd ţessi tekin, er hann var langt kominn međ ríkulega máltíđ, sem borin var fyrir hann, eins og myndin sýnir. — Manfrak var, eins og sjá má, meiddur á handlegg. Hann ber heiđursmerki á brjóstinu. — Ţađ er mikil breyting, sem orđiđ hefir á högum hans: Stríđinu er lokiđ fyrir hann. (Myndi var tekin af ljósmyndurum hersins hér, en Associated Press sendi hana út, er leyft var ađ birta hana í Washington.

Bandaríski hermađurinn sem stendur yfir hinum ţýska Fahnenjunker (tignin sést af kragamerkinu) Manfrak er korporáll í Bandarískum hernum međ tignarmerki sem sýnir ađ hann var Technician af fjórđu gráđu. Túlkar, skrifstofumenn og menn međ of ţykk gleraugu til ađ berjast voru oft međ ţá gráđu. Ef einhverjir unnu í ađalstöđ Bandaríkjanna á Íslandi, sem sáu um yfirheyrslur og viđtöl viđ Ţjóđverja, voru ţađ gyđingar, sem margir hverjir töluđu eđa skildu ţýsku. Mönnum af "hreinum" ţýskum ćttum var ekki treyst í slíkar stöđur.

Örlög Manfraks eftir stríđ ţekki ég ekki. Hann hefur vćntanlega setiđ í fangelsi/fangabúđum Bandaríkjamanna eđa Breta, og líklegast í Kanada, ţađ sem eftir var stríđs. En engin međ eftirnafniđ Manfrak virđist t.d. hafa síma í Ţýskalandi nútímans. Kannski dó ćttin Manfrak út međ flugmanninum á Íslandi?  Annar möguleiki er ađ nafn hans hafi veriđ stafađ rangt og ađ hann hafi heitiđ Mandrak, sem er algengt pólskt eftirnafn. Ellegar laug hann til nafns eđa breytti nafni sínu ţegar hann komst loks aftur til Ţýskalands. Hann gat ţó örugglega prísađ sig sćlan fyrir ađ stríđiđ endađi hjá honum voriđ 1943 á Íslandi.

Fyrir stráka án međkenndar, sem ađeins hafa áhuga á tindátum, flugvélum og dellu, eru hérna í lokin ókeypis upplýsingar um flugvél Manfraks. Líklega hafa veriđ 3-4 ađrir menn í áhöfn flugvélarinnar og sennilega hafa ţeir ekki komist lífs af. Telja má nćsta öruggt ađ flugvélin hafi flogiđ frá Noregi til Íslands. Líklegast er ađ Manfrak hafi veriđ liđsmađur í Luftflotte 5 / Reccon (kannski Fernaufklarungsgruppe 5), sem hafđi ađsetur sitt í Noregi.

Ef einhver getur sagt Fornleifi meira um Manfrak, eđa hvernig hann var skotinn niđur á Íslandi, ţćtti Leifi vćnt um allar upplýsingar, sem hćgt er ađ skrifa í athugasemdir hér fyrir neđan.


Drengurinn í fjólubláu skyrtunni, París 1971

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson París 11 ára

Fornleifur gamli, sem er allt ađ einrćđur á ţessu bloggi, hefur lengi hvatt einn ritstjóra ţess til ađ birta hér gamla mynd af sér, ţá er ritsjórinn var bćđi ungur og fallegur. Fornleifur telur myndina kominn á aldur og telur hana vel geta talist til hálfgerđra fornleifa, enda verđur myndin 50 ára eftir tćp tvö ár. 

Taka verđur fram ađ ritstjórinn er enn ungur í anda, en fallegur er hann nú ekki og heldur ţví hvergi fram - en kannski myndarlegur? Sem jarteikn fyrir ţví ađ ritstjórinn var eitt sinn fallegur og myndarlegri en hann er í dag, birtist hér mynd af honum nýkomnum á 11. aldursár, ţar sem hann sat fyrir í París í lok ágústmánađar 1971 - alveg eins og hann hefđi aldrei gert annađ.

Ţađ var vitanlega frćg frönsk listakona, sem mér sýnist heita Nicole Ar... sem á frídegi sínum er hún var ekki ađ selja myndir á fínustu galleríum Parísar, sat á torginu í Montmartre og teiknađi ţessa litkrítarmynd af drengnum frá Islande. Hún keđjureykti međan ađ hún teiknađi mig. Mér skilst ađ kona ţessi hafi orđiđ frćg fyrir ađ hafa teiknađ hinn "Grátandi dreng" sem margfrćgur er orđinn í eftirmyndagerđum. Ekki teiknađi hún ţó tár á hvarma ritstjórans, en lagđi natni sína í stađinn viđ freknurnar. Ég man ađ sjálf var hún í fjólublárri rúllukragapeysu, og hafđi á orđi samkvćmt frönskumćlandi föđur mínum, ađ ég hefđi góđan smekk á lit. Skyrtan fjólubláa var aldrei beint minn smekkur. En hvađ gerir mađur ekki ţegar mađur er ţađ sem Bretar kalla "a dedicated follower of fashion."

Sannast sagna var ég ekkert óánćgđur međ myndina, ţó ég gerđi mér ţá ţegar grein fyrir ţví ađ Nicole A.. vćri ekki stór listakona.  Mér fannst hún reyndar ná hárinu vel og gera mig líkan Dýrđlingnum, Roger Moore, sem ţekktastur var fyrir ađ háriđ sat ávallt vel ţó hann lenti í ryskingum viđ glćpahyski.  En nú sé ég, ađ ég var miklu líkari Tony Curtis sem birtist á skjánum međ Roger Moore áriđ 1971 í The Persuaders, og var sá myndaflokkur kallađur Fóstbrćđur á íslensku, sćllar minningar.

Fyrir utan ađ franska listakonan eilífađi mig međ stór saklaus hvolpaaugu, sem ég hafđi nú aldrei haft (en slíkt selst betur), ţá held ég barasta ađ myndin sé ekki mjög ósvipuđ mér.

Annar listamađur spreytti sig fyrst á drengnum frá Íslandi. Hann var spćnskur og var međ Baskahúfu. Ţar fór ţví miđur ekki Picasso - Foreldrar mínir voru ekki eins ánćgđir međ ţá mynd (sem var kolateikning) ţar sem ţeim fannst ég verđa of dökkleitur á myndinni. Mér fannst enniđ á mér vera of lágt. Amma mín í Hollandi fékk ţá teikningu, og sem betur fer veit enginn hvar ţađ "listaverk" er nú niđur komiđ.


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband