Fćrsluflokkur: Ćttfrćđi

Ađstođarmađur Hundadagakonungs

Jón og Súsanna

Nýlega sýndi ritstjórinn á Fornleifi ţrjár fágćtar og gamlar ljósmyndir, laterna magica skyggnur, teknar af bandarískum ljósmyndara. Ţćr eru hluti af litlu safni Kaupmannahafnarljósmynda sem er nú varđveitt í ljósmyndasafni Fornleifs. Myndir ţessar sýndi ritstjórinn á FB Gamle Křbenhavn. Myndirnar eru frá ýmsum stöđum í Kaupmannahöfn. Ţćr eru frá lokum 19. aldar og eru ekki ţekktar í söfnum í Danmörku. Fornleifur náđi í ţćr á uppbođi í Bandaríkjunum.

Einn af ţeim sem gerđi athugasemdir viđ ljósmyndirnar var mađur sem bar hiđ kunnuglega ćttarnafn Effersře, Henrik Effersře. Ég vissi strax ađ ţarna vćri kominn fjarskyldur ćttingi úr Fćreyjum. Ţegar ég sýndi Kaupmannahafnarbúum međ áhuga á gömlum ljósmyndum, mynd af ungum manni sem gondólađi á furđulegri uppfinningu sinni á Slotsholmskanalen fyrir framan Christiansborgarhöll sem ţá voru rústir einar) rétt fyrir aldamótin 1900.

Stakk ég upp á ţví viđ Effersře ađ mađurinn á myndinni vćri ef til vill einhver Efferře´ren, og kannski frćndi okkar. Ţá kom í ljós ađ Henrik Effersře var ekki íslenskum ćttum fyrir ekki neitt. Hann hafđi gífurlegan áhuga á ćttfrćđi, sem ég hef hins vegar ekki. Ég gat ţó látiđ honum í té betri upplýsingar um forfeđur okkar á Íslandi, en hann hafđi áđur haft, bćđi af Islendingabók.is, en einnig úr handritađri ćttarbók sem ćttfrćđingur einni reit fyrir móđurafa minn Vilhelm Kristinsson (sjá hérhér og hér) um 1920.

Greinilegt er ađ Engeyjarangi ćttarinnar (svo kölluđ Engeyjarćtt), sem kominn er út af Pétri Guđmundssyni (1786-1852) einum af yngri brćđrum Jóns (forföđur míns), hefur eignađ sér ćttartengslin viđ Jón greifa og Effersře-ćttina í Fćreyjum. Ţađ er frekar fyndiđ, ţví altalađ var í fjölskyldunni í gamla daga ađ Pétur litli vćri líkast til lausaleiksbarn; Ţađ skýrir kannski ágćta hćfileika hans til ađ safna auđćfum, sem ekki var öđrum gefiđ í systkinahópnum sem taldi í allt 12 börn.

Svo greinir ţessi fjarfrćndi minn sem ćttađur er úr Fćreyjum, en býr eins og fjölskylda hans hefur gert síđan um 1930 á Sjálandi, frá ţví ađ hann eigi ljósmynd af Jóni Guđmundssyni (sjá efst) sem var bróđir langalangalangalangafa míns Gísla Guđmundssonar (1787-1866). Ţetta ţóttu mér tíđindi í lagi. Jón er langalanglangafi Henrik Effersře.

Frćndi minn - Jón greifi

Jón Guđmundsson (1774-1866) var enginn annar en Jón greifi, ađstođarmađur Jörundar Hundadagakonungs Jürgen Jürgensens/Jřrgen Jřrgensens), sem allir Íslendingar ţekkja, en vita fćstir ađ hann átti ćttir ađ rekja til Sviss (sjá hér).

Jón fékk ekki greifatitilinn af Jörundi. Nafnbótin kom til af ţví ađ Jón var ritari hjá Frederik Christofer Trampe greifa (1779-1832) og sinnađist ţeim. Trampe rak Jón umsvifalaust úr ţjónustu sinni. Eftir ţađ gáfu spéfuglarnir í höfuđstađnum Jóni greifatitilinn. Taliđ er ađ Jón hafi átt mikilla harma ađ hefna, ţegar hann gekk í liđ međ Jörundi og setti Trampe stiftamtmann af.

Er skammlíft veldi Jörundar hrundi gerđi Jón sér grein fyrir ţví ađ hann yrđi ađ koma sér af landi brott. Hann lenti í Fćreyjum 1816 og gerđist ţar góđur borgari, kennari og ýmislegt annađ. 1817 tók hann upp ćttarnafniđ Effersře (oft kallađ Effersö á Íslandi) sem er eins og menn vita "fordönskun" af hinni í eina tíđ fögru undurfögru eyju Örfirisey, sem var í eigu föđur hans Guđmundar Jónssonar (1757-1826) og konu hans Guđríđar Ottadóttur (1756-1826). Ţau hjónin eignuđust 12 börn, en fjögur dóu barnung eđa í ćsku.

Myndin af ađstođarmanni Jörundar er líklega frá ţví um 1865. Hann situr ţarna settlegur öldungurinn ásamt fćreyskri konu sinni, Súsönnu Olesdatter (f. 1797) frá Vestmanna (Vestmannahavn) á Straumey.

Ekki veit ég til ţess ađ ađ ljósmynd af Jóni Guđmundssyni hafi  birst á Íslandi fyrr en nú. Ţađ kann ađ vera, en ef svo er ekki, er einu sinni allt fyrst. Vart er hćgt ađ komast nćrri Hundadagakonungi en ţađ. Ljósmyndir af honum eru ekki til og málverk og höggmynd á brú virđast ekki međ vissu sýna sama manninn.  

Einnig er til mynd af ţeim hjónum hverju fyrir sig. Hér er ein ţeirra af Jóni.

Jon-Gudmundsson-Effersoee-f-14-08-1784-d-02-02-1866Fornleifur lýsir hér međ eftir málverki af lífverđi Jörundar í bláum treyjum sínum međ korđa og mikla reiđkápur yfir herđar, ţar sem ţeir fara ríđandi um héruđ á stertsstýfđum hrossum. Ţangađ til ţađ verđur grafiđ upp, er hér mynd Jörundar sjálfs af dansiballi í Reykjavík. Ćtli Jón Guđmundsson hafi veriđ góđur lancier-dansari viđ undirleik fiđlara og trymbils? Hvađ kunnu ekki menn sem ólust upp í Örfirisey og Skildinganesi? Er ţetta ekki hann viđ hćgri gluggann ađ bjóđa frúentimmeri upp í polka? Jörundur

Ţakkir

Mig langar ađ ţakka Henrik Effersře fyrir ađ leyfa mér ađ sýna myndina af forföđur sínum hér á Fornleifi. Mér er sönn ánćgja af ţví, sér í lagi ţegar ég hugsa til ţess ađ ekki er einu sinni víst, hvort til er mynd af langafa mínum Kristni Egilssyni, sem kominn var af Gísla Guđmundssyni, bróđur Jóns greifa.  Svo vitađ sé til eru engar eldri myndir til af fólki í minni grein ćttarinnar undan Guđmundi Jónssyni, ađrar en af tveimur börnum Kristins heitins.


Hvađ á ţetta fólk sameiginlegt?

jan.jpg
 

Myndin sýnir Humphrey BogardJacqueline Kennedy-Onassis, Black Jack Bouvier og Cornelius Vanderbilt. Ţiđ ţekkiđ vitaskuld öll hann Bogie. Hin snoppufríđa Jackie var eins og allir vita bara gift honum JFK og síđar skipakónginum Onassis, en Jack Bouvier var fađir hennar. Cornelius Vanderbilt var frćgur athafnamađur og miljarđamćringur og forfađir trilljónamćringa. Nokkrir Íslendingar hafa ugglaust búiđ á hótelum sem kennd eru og voru viđ ţá ćtt.

Allt á ţetta fólk á ţađ sameiginlegt ađ hafa veriđ afkomendur eins manns, Anthony Janszoons van Salee sem flutti til Ameríku frá Hollandi áriđ 1629. Antonius Jansen (1607-1676), eđa Anthony Jonson eins og enskumćlandi samtímamenn kölluđu hann, var međal fyrstu hollensku íbúa Nýju Amsterdam (New York). Í skjölum frá ţessum frumbyggjatíma Long islands og Manhattan er ritađ ađ hann hafi veriđ mulatto og síđar er einnig vísađ til hans sem The Turk, The Terrible Turk, van Fez og Teunis.

peterpaulrubens.jpg
Stúdía Pieter Paul Rubens (1577-1640) af negra. Musées Royaux Des Beaux-Arts, Brussel.

 

Komin af sjórćningja

Öll ţessi viđurnefni voru engar tilviljanir. Anthony var sonur Jans Janszoons frá Haarlem í Hollandi (ca. 1570-1641). Jan Janszoon var enginn annar en sjórćninginn Murat Reis (yngri) sem talinn er hafa stađiđ á bak viđ Tyrkjaránin á Íslandi áriđ 1627.

Jan Janszoon var kaupmađur og skipstjóri sem gerđi út frá Cartagena á Spáni, en síđar hóf hann ađ  herja á Spánverja og gerđist ađ lokum sinn eigin herra í hinni síđarnefndu útgerđ. Hann var tekinn höndum af sjórćningjum í Alsír og gekk í ţjónustu ţeirra og tók nafniđ Murat Reis og gerđist múslími. Ekki má rugla honum viđ sjórćningja međ sama nafn sem kallađur var Murat Reis eldri, en sá var ćttađur frá Albaníu.

Jan Janszoon/Murat Reis átti margar konur, og var önnur kona hans  ţeldökk og múslími frá Cartagena á Spáni. Hún var móđir Antons og einnig bróđur hans Abrahams, sem síđar fluttu báđir til Hollands og ţađan áfram til Ameríku. Taliđ er ađ ţeir brćđur hafi báđir veriđ múslímar. Taliđ er ađ Anthony hafi fćđst í Salé í Marokkó, eđa ađ minnsta kosti alist ţar upp. Ţess vegna tók hann sér nafniđ van Salee.

fvansalee5.jpg Anthony Janszoon hefur vart veriđ skrifandi. Hann undirritađi skjöl međ A[nthony] I[anszoon] og greinilega međ viđvangslegri rithönd.

Anthony Janszoon, sem var víst afar dökkur á brún og brá og risi af manni, gekk ađ eiga Grietje Reyniers (Grétu Reynisdóttur), ţýska konu sem hafđi skandalíserađ ćrlega í Hollandi fyrir saurlifnađ sinn og vergirni. Ţau voru gefin saman á skipinu á leiđ til Nýju Haarlem. Međ henni átti Anthony fjórar dćtur: Evu, Corneliu, Annicu (sem er formóđir Vanderbiltanna) og Söru og af ţeim er fyrrnefnt frćgđarfólk komiđ.

Vegna ósćmilegrar hegđunar hvítrar eiginkonu sinnar í Nýja heiminum neyddist Antonius van Salee ađ flytja frá Manhattan og Long island yfir á Coney Island (sunnan viđ Brooklyn í dag). Coney Island, var allt fram á 20. öld einnig á tíđum kölluđ Turk's island eđa Tyrkjaeyja, og líklegast međ tilvísunnar til Antons van Salee

Prófessor einn, Leo Hershkowitz viđ Queens University, taldi ađ Anthony van Selee hafi aldrei snúiđ til kristinnar trúar. Kóran, sem taliđ er ađ hann hafi átt, mun hafa veriđ í eigu eins afkomenda hans ţangađ til fyrir tćpum 90 árum síđan. Ţví miđur veit enginn hvar kóraninn er niđur komin nú. En ćtli Anthony van Salee hafi getađ lesiđ Kóraninn, ef hann gat ekki skrifađ nafn sitt međ rómverskum bókstöfum?

Jackie Kennedy vildi ekki vera negri

Ţegar Jackie Kennedy var eitt sinn beđin um ađ koma fram og segja frá "afrískum rótum" sínum, ţ.e. forfeđrum sínum i Sale í Marokkó og Cartagena á Spáni, til ađ vera manni sínum innan handa í baráttu hans gegn kynţáttamismunun, mun Jackie hafa krafist ţess ađ vitnađ vćri til van Salee-ćttarinnar sem gyđinga. Frúin vildi ekki vera af blökkukyni - ţá var nú betra ađ vera gyđingaćttar.

Ţá vitiđ ţiđ ţađ. Fína fólkiđ í Ameríku eru afkomendur ţýskrar portkonu, sem og sjórćningjahöfđingja sem réđst á Íslendinga áriđ 1627 og sem olli ţví ađ Vestamanneyingar voru međ PTS (post traumatic stress) í 200 ár ţar á eftir, og sumir enn.

Play it again, Sam, eins og afkomandi sjórćningjans sagđi í Casablanca. Ţađ verđur víst ađ setja Árna Johnsen í ađ krefjast bóta fyrir Tyrkjaránin.

Skyld fćrsla: Mínir brćđur, víđar er fátćktin en á Íslandi


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband