Fćrsluflokkur: Fornminjar

See you later alligator...

Alligator 2

í fyrra heimsótti ég land norđurljósanna og afturljósanna á hrađskreiđum rútum fullum af Kínverjum í spreng. Ég kom meira ađ segja tvisvar sinnum á ţessa framandi eyju á ţví herrans áriđ 2017.

Í annađ skiptiđ var ég ţar í nokkra daga um haustiđ. Ţá var ferđin m.a. gerđ til ađ fara í frćđilegan leiđangur. Ég fór ásamt tveimur gömlum og góđum vinum í afar merkilega rannsóknarferđ sem sagt verđur frá síđar hér á Fornleifi. Áđur en fariđ var úr bćnum, hitti ég liđsmenn mína, hvern fyrir sig. Fyrri leiđangursmanninn hitt ég í glćnýju/gömlu húsi í Austurstrćti 22 á veitingastađ sem Caruso heitir.

03 b

Austurstrćti 22, byggt 1801 en bćtt og breytt áriđ 1843

Ég kom nú í fyrsta sinn í Austurstrćti 22, eftir ađ húsiđ var "endurreist" eftir brunann mikla sem át upp gamla húsiđ áriđ 2007. Ég kom ţarna áđur í gamla húsiđ frá 1801/1843 áriđ 1994 eđa 1995 og ţá í fylgd arkitekts og ţáverandi starfsmann húsafriđunardeildar Ţjóđminjasafnsins, Guđmundar Hafsteinssonar. Ţá höfđu einhverjir framtaks samir menn gífurlega löngun til ţess ađ rífa niđur skorsteininn og eldstćđiđ í byggingunni. Löngu áđur keypti mađur gallabuxur í ţessu húsi. Síđar voru ţarna öldurhús og ýmsar vafasamar búllur, ţar sem fćstir vildu láta sjá sig sem gestkomandi.

Ţess má geta ađ Austurstrćti 22 er enn "friđlýst hús" (sjá hér hjá Minjastofnun) - kannski til ađ sýna ferđamönnum hve vel Íslendingar passa upp á minjarnar sínar. Eftir rúm 90 ár verđur líklega hćgt ađ friđa húsiđ og fljótlega ađ friđlýsa ţví bara líka.

Alligator í stofunni

Ţar sem ég sat viđ gluggann í Austurstrćti 22, varđ ég fljótlega meira upptekinn af norskum járnofni sem í stofunni var, en ágćtri pizzunni sem ég snćddi. Ég sá strax ađ einhver hafđi reynt ađ "endurgera" norskan járnofn, svo kallađan vindofn eins og ţessi tegund eru jafnan kölluđ í Noregi og oftast í Danmörku af ţeim sem ţekkja til tegundafrćđi ofna.

Sú uppsetning sem ég sá á Caruso var nú greinilega mest til skrauts, ţví ađeins sáust ţrjár hliđar ofnsins, og hafa ţeir sem gert hafa upp húsiđ ćtlađ sér ađ búa til eitthvađ sem líktist bíleggjaraofni (bilćgger). Á bíleggjurum gengur ein hliđin inn í ađaleldstćđiđ, pejsen, og er ofninn jafnan handan viđ vegginn og sömuleiđis eldhúsiđ. "Pćsinn" eđa bíleggjarinn, sem hugsanlega hefur veriđ í húsinu áriđ 1843, hafa síđan sameiginlegan skorstein. Hliđarnar á ofnplötunum á Caruso hafa voru kíttađar saman međ lituđu sillikoni eins og barmur sumra kvenna.

Eins og vindofninn stendur nú, virđist aldrei hafa veriđ kynt upp í ofni ţessum, ţví sú hliđ sem eldsneytiđ var sett inn í um lúgu, hefur veriđ múruđ föst út í vegginn, ef hún hefur ţá yfirleitt fylgt ţeim ofnleifum sem notađrar voru í ţessa skreytingu. Mér var mjög starsýnt á ofninn og tók nokkrar ljósmyndir af honum og spurđi starfsmenn, hvort ţeir ţekktu sögu ofnsins. Einn ţjónanna taldi víst ađ ofninn hefđi veriđ keyptur í tengslum endurbygginguna eftir 2009, en kunni ţó engin frekari deili á sögu hans. 


Ţar sem mađur getur ekki alltaf séđ, hvort slíkir ofnar eru eftirlíkingar, nema ađ sjá bakhluta steyptra járnplatnanna (á ţátta viđ um mörg önnur apparöt), hef ég í raun ekki hugmynd um hvort ofninn er frá fyrri hluta 18. aldar eins og áletrun og stíll benda til, ellegar afsteypa frá 19. eđa 20. öld.  En eftir ađ hafa talađ viđ Grétar Markússon hjá Argos, arkitektastofu ţeirrar sem sá um endurbyggingu hússins í gömlum stíl, veit ég ađ plöturnar sem voru notađar í endurgerđ ţessa eins konar ofns voru keyptar á uppbođi í Danmörku. Varla er líklegt ađ hlutar úr ófullkomnum ofnum hafi veriđ keyptir og líklegast ađ hann sé ekki eftirlíking, ţó ađ ég slái ţví ekki endanlega föstu. Kunnugir menn sem ég hef talađ viđ, hafa ekki séđ akkúrat ţessa gerđ ofna endurgerđa.  Viđ fornleifarannsóknir á grunni hússins eftir brunann, sjá hér, kom ekkert í ljós sem minnti á ofnplötur og slíkar sá ég heldur ekki áriđ 1994 eđa 5 í gamla húsinu.

Ţess má hins vegar geta, ađ eldstćđiđ eđa eldstóin (pćsinn) úr upphaflega húsinu frá 1801 var eitt af ţví fáa sem ekki brann til kaldra kola í Austurstrćti 22 og var flutt í burtu í heilu lagi. Mér skilst á vefsíđu veitingastađarins Caruso, ađ eldstćđiđ hafi veriđ sett aftur í nýja húsiđ.

04
Grétar Markússon arkitekt hjá Argos tjáđi mér, ađ ofninn međ alligatormyndinni hefđi veriđ settur ţarna, ţar sem sýnilegt vćri á teikningum eftir viđgerđir á húsinu áriđ 1843, ađ ţarna hafi stađiđ ofn. Oft voru ţessir ofnar (vindofnarnir, sem plöturnar á Caruso eru úr) á síđari hluta 18. aldar tveggja hćđa, líkt og ofninn sem sést á málverki Carls Vilhelms Hoslř hér neđar.

Holsř

Til ađ útskýra fyrir lesendum Fornleifs, hvernig svona ofn hefur litiđ út ţegar hann var nothćfur: Ţá stóđ hann einn sér međ fjórar hliđar úr járni sem hengdar voru utan á kjarna múrađan úr tígulsteinum. Allur ofnkassinn hvíldi á rammgerđum fótum, sem stundum voru úr tré en oftar járngrind. Upp af toppplötunni gekk síđan sívalt rör sem leitt var inn í skorstein hússins.  Öskunni var  mokađ út beint innan úr ofninum, og gjarna var járnplata höfđ á gólfi til ađ varna frá eldsvođum.

yngri ofnHér sést er veriđ er ađ múra saman vindofn af ađeins yngri gerđ en ţeirri sem plöturnar í Austurstrćti 22 eru úr. Innst er ofnrúm úr tígulsteinum og utan á eru hengdar og múrađar steypujárnsplötur.

AabenSkorsten_medBilaeggerovn

Bilćgger-ofn (bíleggari) skýringarmynd. Pejs eđa eldstćđi frá ţessum tíma hefur ţó líklega veriđ lćgri en sýnt er á myndinni. Menn hugsuđu ekki um vinnustöđu kvenna á ţeim tíma.


 
America Afflicta Gemens

Alligator 5
Hliđarplöturnar tvćr á alls endis ónothćfum skrautofninum á Caruso eru myndskreyttar.  Platan af langhliđ ofnsins sýnir fáklćdda indíánakonu sem situr kjökrandi á alligator. Fyrir framan hana er brotinn skjöldur og laskađur örvamćlir. Á bugđóttum borđa yfir indíánakonunni stendur á latínu America Afflicta Gemens, sem hćgt er ađ ţýđa yfir á islensku međ orđunum Hin bugađa og kjökrandi Ameríka. Ţetta myndmál er ćttađ frá Spáni, en ţekktast af koparristum frá Hollandi. Um miđja 17 öld voru fjórar myndir ristar í kopar af listamanninum Cornelis van Dalen sem sýna ástand heimsálfanna. Sjá t.d. hér. Myndin á ofninum á Caruso er unnin eftir ţví prenti.

Alligator 3

Framleiddur í Noregi af Johan Jřrgen Schram

Á hinni ofnplötunni, sem er nokkuđ minni en sú međ indíánakvinnunni leiđu, má sjá fangamark Friđriks 4. á steinnál sem á situr kóróna. Á skyldi á ferningsfleti undir nálinni má lesa R.Arv og árstaliđ 1713. Ţetta segir okkur allt um uppruna plötunnar sem gerđ var áriđ 1713 (ef hún er ekki eftirlíking) og af öllum líkindum af manni sem hét Johan Jřrgen Schram, og sem upphaflega var ţýskur. Hann kom til Noregs frá Kaupmannahöfn áriđ 1703 en hafđi lćrt list sína í Hamborg. 

Ofnar međ áletruninni R. Arv. voru framleiddir af Johan Jřrgen Schram í Noregi einhvern tíma á tímabilinu 1710-1721. R. Arv. ţýđir. Richelieus Arvinger. Erfingjar ţessar Richelieu höfđu sest ađ í Noregi. Einhvern tímann á  16. öld hafđi slćđst til Danaveldis herforingjaefni nokkuđ sem kallađi sig Richelieu, sem menn töldu vitaskuld franskan, en sem reyndist sleipari í ţýsku en frönsku. Hann sagđist vera af frönskum ađli kominn. Danir féllu fyrir ţessum manni, en sumir töldu ţó ađ ţarna vari kominn einhver ómerkilegur ţýskur málaliđi. En hann steig til metorđa eins og of gerist međ loddara. Ţótti afkomendum hans mikiđ til sjálfs síns koma og ćttin mćgđist viđ ýmsar eldgamlar ađalsćttir. En enn merkilegra ţótti mér samt ţegar ég fór ađ grúska meira í ţessari tegund af ofnum frá 18. öld, ađ í ljós kom ađ Regner Christoffer Ulstrup (1798-1836) landshöfđingi sem Jónas Hallgrímsson vann sem ritari hjá í Austurstrćti 22 var einmitt af ćttinni Richelieu. Hluti Richelieu-ćttarinnar í Danaveldi fluttust sem embćttismenn til Noregs og átti ćttin um tíma járnsteypuna í Noregi sem bjó til ţessa gerđ af vindofnum og margar ađrar.  Ţess vegna stendur R.Arv. (Richelieus Arvinger) á gaflplötu ofnsins.

Ţađ er hins vegar hrein tilviljun ađ keyptar voru ofnleifar, sem framleiddar voru á 18. öld af sömu ćttinni, sem síđar bjó í húsinu í Reykjavík. En skemmtileg tilviljun er ţađ ţó vissulega. Jónas Hallgrímsson hefur líklega ornađ sér viđ einhvers konar vindofn í Austurstrćti 22.  Mađur verđur eiginlega ađ vona ţađ fyrir Jónasar hönd.

Alligator 6

Hliđar af vindofnum frá Egelands-vćrket ţar sem Johan Jřrgen Schram starfađi fyrir norska grein Richeleieu-fjölskyldunnar. Johan Schram hefur líklega boriđ nafniđ fram sem EGGELANDS WERCK. Sjá Nygĺrd Nilssen 1944. 

 

Ađrir bíleggjarar og vindofnar á Íslandi á 18. og 19. öld

Ţar sem ekki er um auđugan garđ ađ gresja hvađ varđar steypujárnsofna frá 18. öld á Íslandi, ţótti mér merkilegt ađ slíkur ofn hafi veriđ settur í húsiđ eftir upplýsingum af teikningu frá 19. öld.  Ugglaust voru vindofnar eđa bíleggjarar sjaldséđir á Íslandi á 18. og 19. öld, en ţeir hafa samt veriđ til í vandađri heldri manna húsum. Ein hliđ af ofni međ mynd af Friđriki 4. og Lovísu hans er ađ finna á Ţjóđminjasafni. Ofnplatan er ekki norsk eins og starfsmenn Ţjóđminjasafni álykta, heldur gerđ í Frederiksvćrk í Danmörku (sjá hér).

Skrautplata af öđrum ofni frá lokum 18. aldar hefur einnig varđveist á Bessastöđum. Hún hefur einnig veriđ greind alrangt ţar sem grein var frá henni í tengslum viđ fornleifarannsóknir á Bessastöđum. Platan frá Bessastöđum, sem er skreyti af gafli ofns, sýnir mynd Vilhjálm 3 (1652-1702) af Óraníu, sem var gerđur ađ konungi Englands áriđ 1889 og síđar einnig yfir Skotlandi.

WR 1698

Ef allar hliđar vindofnsins hefđu verđiđ keyptar í nýbygginguna í Austurstrćti 22, hefđu ofninn til dćmis haft ţessa hliđar: Fyrir utan gaflmyndina međ fangamarki Friđriks fjórđa og allegóríuna um Ameríku, hefđi líklega veriđ hliđ um allegóríuna um Afríku og gafl međ hlemmi ţar sem eldurinn var fóđrađur.

 

Konan sem hélt ein upp á afmćliđ sitt í Hörpunni

Nú, eftir eftirminnilega alligator-málsverđinn á Caruso, var mér nokkrum dögum síđar bođiđ af hinum leiđangursmanni mínum á Hollywood-tónleika í Hörpunni og í flottan mat á undan á veitingastađ ţar í húsinu. 

Vegna tónleikahaldsins í húsinu ţetta kvöld átti vel viđ ađ miđaldra bandarísk kona sćti viđ nćsta borđ. Hún var skrafhreifin mjög eins og margra Kana er háttur.  Viđ voru vart búnir ađ klára eđalkrásir, ţegar viđ vorum komnir í hörkusamrćđur viđ ţessa konu. Hún var greinilega örlítiđ eldri en viđ, upphaflega frá New York, einhleyp og af gyđingaćttum. Allt lét hún flakka. Hún sagđist vera á Íslandi til ađ halda upp á afmćliđ sitt.  Hún hafđi fengiđ sér gríđarlega hamborgara. Rétt sem snöggvast hugsađi ég svo: "Hún hefur ţá fundiđ sér rétta stađinn til ađ kála sér eftir uppáhaldsmatinn".  En hún reyndist nú lífsglađari en ţađ og fór eftir ađ hafa spurt okkur spjörunum úr um Íslands, ađ sýna okkur myndir af húsinu sínu nćrri fenjum Flórída.

Kannski leist henni vel á gestgjafa minn - Hann hefur nefnilega ţetta íslenska ađalsmannalúkk úr Húnaţingi. Frúin frá Flórída vildi líka sýna okkur heimilisdýrin sín. "Oh" hugsađi ég, "Einhver helvítis púdelhundur", og spurđi snöggvast gestgjafa minn hvort tónleikarnir vćru ekki ađ fara ađ hefjast. Nei hún sleppti ekki haldinu, frúin frá Flórída, sem líka vann hjá stóru bandarísku fyrirtćki eins og allir CIA njósnarar. Hún hóf nú ađ sýna okkur myndband í símanum sínum sem var tekiđ af öryggismyndavél viđ húsiđ hennar međan hún var á Íslandi. Heimilisdýriđ var risa alligator (Alligator missisippiensis) sem heimsótti og kannađi húsiđ hennar á nóttunni. Ţá vaknađi ég allur og greindi konunni frá ţví ađ ţetta vćri annađ alligator-ţemađ í sömu vikunni hjá mér og sagđi frá ofninum á Caruso.

Svo var rćtt um alligatora í nokkrar mínútur og vissi konan allt um ţau dýr. Ég var eiginlega helst farin ađ vona ađ eitt af lögunum á Hollywood-tónleikunum yrđi See you later alligator, after 'while crocodile međ Bill Haley. Óskin rćttist ţví miđur ekki. Sinfóníuhljómsveit Ísland getur ekki rokkađ, er mér sagt. Viđ bćtum úr ţví hér:

Ítarefni:

Fett, Harry 1905: Gamle norske ovne. Norsk Folekmuseums Sćrudstilling Nr. 3, Katalog. S.M. Brydes Bogtrykkeri, Kristiania.

Nygĺrd-Nilssen, Arne 1944: Norsk Jernskulptur I og II (Norske Minnesmerker). J.W. Cappelens Forlag. Oslo.


Woody og ég á Amákri

Fornleifur og Woody Allen eru samanlagt langt yfir íslenskum fornleifaaldri. Friđađir og friđlýstir og náttúruminjar ađ auki. Ţess vegna tel ég mig hafa ćrna ástćđu til ađ blogga um Woody. Hér verđur ţó ekkert ritađ um Rosemary´s Baby eđa annađ sem gleđur Íslendinga sem vilja drepa fólk sem ţegar hefur veriđ dćmt eđa hefur veriđ boriđ er ósönnuđum ásökunum. Leggist út í rennusteininn eđa syndiđ í Skituvík Dr. Dags til ađ leita frétta af slíku. Ţiđ munuđ örugglega finna blóđugt bindi eđa skitiđ blađ viđ ykkar hćfi.

IMG_8160 bFoto. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 2017.

Ég var svo heppinn hér um daginn ađ hljóta bestu afmćlisgjöf sem ég hef fengiđ í langan tíma og ţađ fyrirfram. Kona mín bauđ mér fyrr í vikunni á tónleika međ Woody Allen og Eddy Davis New Orleans Jazz Band. Hún hafđi keypt sćti á besta stađ í Amager Bio, ţar sem Woody og félagar léku á Jazzhátíđinni í Kaupmannahöfn.

Woody and band

Foto. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Tónleikarnir voru frábćrir, ég var í sćluvímu í ađ minnsta kosti tvo daga eftir tónleikana, og eins og ég skrifađi á FB mína: What an evening! Finally, I discovered that Woody is taller than I thought. He might not play like Benny Goodman, and even at times he plays like Elmer Fudd on the goose flute. But what a night. The guys in the band gave Jazz relief. They love what they are doing and everyone loves them. This was the best Birthday present (in advance) in ages. Kiss mmmah Irene.

Já mađur verđur svo sentímental ţegar árin líđa. Ţiđ ţekkiđ ţetta. Hér deili ég međ ykkur sneiđ af afmćliskökunni minni, fyrirfram (ég er alltaf ađ heiman á deginum) og nokkrar myndir sem ég tók á tónleikunum. 

Ég gat ţví miđur ekki spurt Woody, hvort hann myndi taka upp nćstu mynd sína á Íslandi … en ég tel ţađ mjög sennilegt. Titillinn verđur A Summer in Shitvik.


Sómi yrđi af garđinum

ar-707089917.jpg

Ţađ er engum vafa undirorpiđ ađ ţetta mannverki eru međal heillegustu fornleifa sem varđveist hafa í Reykjavík. Hann yrđi mikil bćjarprýđi og ugglaust áhugaverđur stađur ađ skođa fyrir ferđamenn sem og bankastjóra Seđlabankans, frekar en hallir úr gleri, járni og steypu.

Mikil skömm og synd vćri ađ varđveita garđinn ađeins ađ hluta til. Ţessi garđur sem forfeđur sumra Reykvíkinga tóku ţátt í ađ byggja er međal mestu mannvirkja 20. aldarinnar á Íslandi.

hafnarger_i_reykjavik_1913-1917.jpg

Vonandi er, ađ grćđgiskallar eyđileggi ekki ţessar minjar međ bílakjöllurum og Babelsturnum.

Nú verđur Minjastofnun líka ađ standa sig, ekki síst Kristín Sigurđardóttir, forstöđumađur. Hún má ekki gefa eftir pólitískum ţvingunum eins og hún hefur gert svo oft áđur. Hér um áriđ ţegar 1-2 einstaklingar áttu ađ sjá um minjavörslu ţá sem 15-20 sjá um nú, ţurfti Össur Skarphéđinsson ekki annađ en ađ hringja sem ráđherra í settan Ţjóđminjavörđ og ţusa, til ađ fara í kringum ţjóđminjalögin. Kristín var fengin til ađ skrifa annađ álit en ég hafđi skrifađ á stađsetningu sumarbústađs apótekara, samflokksmanns Össurar og fuglaskođara. Sumarhúsiđ var reist of nćrri fornleifum og jafnvel ofan a ţeim, sem og í trássi viđ náttúruverndarlög, og á einum fegursta stađ landsins (sjá frekar hér).

Ţó ađ fađir Stínu, Siggi Halldórs í ÁTVR, og frćndur hafi ađeins leikiđ sér ađ bolta fyrir framan námuna ţar sem muliđ var grjót í hafnargerđina, verđum viđ ađ vona ađ hún valdi og afkasti einni almennilegri verndum fornminja í stöđu ţeirri sem hún gegnir sem forstöđumađur Minjastofnunar Íslands.

hafnarstraeti_a_19_old.jpg

Fyrir tíma garđs. Ljósmynd tekin á 19. öld.


mbl.is Hafnargarđurinn verđi varđveittur
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Hótel Hörmung í Lćkjargötu

hotel_hormung.jpg

Kallađ hefur veiđ til samkeppni um hótelbyggingu sem á ađ gnćfa yfir Lćkjargötunni. Vinningshafinn hefur skapađ gráan og ljótan kassa. Ţetta er međ ţví ljótasta sem mađur hefur séđ í mörg ár.

Í bílageymslunni eđa á hórubarnum Lćknum í kjallaranum verđur fornleifadyngja, ţar sem haugafullir Japanar og Ţjóđverjar geta dásamađ snćldusnúđa og ryđgađan nagla Landnáms-Ingós í kassa úr skotheldu gleri eđa plasti, og síđan tekiđ landnámslagiđ í nefiđ.

Byggingin sem hefur veriđ valin fyrir Hótel Snćldu er algjör hörmung og líkist mest skotbyrgi úr síđari heimsstyrjöld. Hin ljósa ímynd Lćkjargötunnar verđur algjörlega eyđilögđ međ ţessu óeđli, jafnvel ţótt menn ýti á glow-knappinn í photoshop á hugsýn arkitektafjandanna sem unnu keppnina.

Ţetta monster, sem ćtlunin er ađ reisa í Lćkjargötu, verđur ljótt minnismerki um "minjavernd" á Íslandi. Skömm og hörmung. Ţetta verđur ađ stöđva ef hćgt er. Hvar er Simmi húsaverndari nú? Kannski er hann hluthafi?

Sjáiđ hér sum viđbrögđin á FB minni viđ hótelgarminum sem menn dreymir um til ađ mala evrur međ.

hotel_snaelda_3.jpg


Bođunarkirkjan í Cori

cori_1244517.jpg

Sistínsku kapelluna í Vatíkaninu í Róm ţekkja flestir. Ekki ćtla ég ađ eyđa tíma mínum í umfjöllun um slíka síđpápísku, enda var nokkurra kílómetra biđröđ fyrir framan Vatíkaniđ í Róm í gćr. Ég hef líka séđ herlegheitin áđur og ţađ nćgir í ţessu lífi. Ég setti mér líka annađ fyrir en ađ heimsćkja Páfagarđ í suđurgöngunni nú. Viđ létum ţví nćgja ađ aka um í opnum Lundúnastrćtó og komum ţannig tvisvar viđ í Páfagarđi. En ég tók ţessa mynd handa Jóni Vali Jenssyni af Páfanum Rómi í sjoppu nćrri ađalsamkunduhúsi gyđinga í sömu borg.

papa_per_jon_valur_1244570.jpg
Papá 1€ ódýr

Til er önnur kirkja á Ítalíu međ freskum (veggmálverkum) sem er engu síđri en sú Sistínska. Ţađ er bođunarkirkjan (Chiesa della Santissima Annunziata) í Cori viđ rćtur bćjarhćđarinnar í Cori  í Lepinifjöllum í Latínu, suđaustur af Róm, ţar sem ég hef ađsetur ásamt fjölskyldu minni međan á Ítalíudvölinni stendur. Konan bauđ mér í ţetta stórfenglega ferđalag. Ég er bara bílstjóri og kokkur.

Viđ vorum búin ađ koma nokkru sinnum viđ hjá kirkju hinnar allraheilögustu Bođunar, en stundum hafđi gamla gćslukonan veriđ búinn ađ loka áđur en ţörf var á og hafiđ síestuna fyrr en gefiđ var til kynna á skilti viđ tröppurnar upp ađ kirkjunni. Morguninn sem viđ loksins komust inn vorum viđ einu gestirnir. Gćslukonan tjáđi mér, ađ ţví miđur kćmu ekki margir ferđamenn á ţennan fallega stađ.

Freskurnar í Bođunarkirkjunni Cori sýna helstu biblíusögurnar í 14. aldar stíl.  Hér er síđan hćgt ađ komast inn í kirkjuna í ţrívídd án ţess ađ vera í Cori og njóta lystisemda ítalskra ţjóđminja sem eru engu síđri en Sistínska kapellan í Vatíkaninu - og mađur ţarf ekki ađ bíđa í fimm klukkustundir međ heilagandann hangandi yfir höfđinu til ađ komast inn.

gamli_noi.jpg
Gamli Nói í örkinni (sáttmálsörkinni)
cori_fra_norbavej2_1244529.jpg
Cori di Latina, gula örin sýnir stađsetningu Fornleifs um ţessar mundir. Bílnum er lagt viđ hliđ Herkúleshofsins (2200 ára gamalt) rétt ofan viđ húsiđ. Smelliđ á međ músinni til ađ sjá Arnarhreiđriđ.

Stolnir gripir og rangar upplýsingar

Stolen from Iceland in NM Copenhagen

Í framhaldi af fćrslu minni í gćr, sem fjallađi um algjört umkomuleysi og aumingjahátt íslenskrar minjavörslu og ráđuneyti hennar er Unnur Brá Konráđsdóttir bađ menntamálaráđherra um svar um fornminjar frá Íslandi í erlendum söfnum, langar mig ađ upplýsa, ađ sumt ţeirra gripa sem nú er ađ finna á Ţjóđminjasafninu í Kaupmannahöfn var hreinlega stoliđ á Íslandi

Ţađ á til dćmis viđ um ljósahjálminn (NM D 8073) úr Hvammskirkju (sjá t.d. hér) sem Daniel Bruun seldi Ţjóđminjasafninu í Kaupmannahöfn fyrir 300  krónur áriđ 1912. Ţađ gat hann ekki samkvćmt íslenskum fornleifalögum frá 1907, sem sögđu til um ađ Forngripasafniđ í Reykjavík hefđi forkaupsrétt af öllum forngripum. Kapteinn Bruun rćndi ţví forngripum á Íslandi og seldi Ţjóđminjasafni Dana, sjálfum sér til vinnings.

Ţegar ţetta kom til umtals á milli mín, Olaf Olsens fyrrverandi ţjóđminjavarđar og Ţórs Magnússonar á ţingi Ţjóđminjavarđa Norđurlandanna áriđ 1995, og ég sagđi frá áformum Guđmundar Magnússonar setts ţjóđminjavarđar ađ reyna ađ fá ţennan og ađra gripi til Íslands, ţá lýsti Ţór Magnússon Guđmundi sem öfgamanni og taldi ţađ af og frá ađ viđ ćttum ađ biđja Dani um íslenska gripi í Kaupmannahöfn. Danski ţjóđminjavörđurinn varđ mjög undrandi á Ţór, en vildi náttúrulega ekki missa íslensku gripina, ţótt stolnir vćru.

Svör Ţjóđminjasafns Íslands eru fyrir neđan allar hellur

Ekki er var nóg međ ađ ţegar Unnur Brá Konráđsdóttir bađ um upplýsingarnar, ađ hún fengi ţćr ónógar og ađeins ţađ sem Matthías Ţórđarson fyrrv. Ţjóđminjavörđur skráđi ţegar í byrjun 20. aldar(sjá hér). Nokkrir íslenskir gripir í Kaupmannahöfn fóru fram hjá Matthíasi og ég hef skrifađ um ţrjá ţeirra í Árbók hins Íslenska Fornleifafélags áriđ 1984. Í skránni Sarpi er ţess hvergi getiđ og ţar tekur heiđurinn skrásetjarinn, Anna Ţorbjörg Ţorgrímsdóttir, en Matthías Ţórđarson er sagđur skrá hina gripina frá Íslandi í Sarpi. Matthías dó áriđ 1961, alllöngu áđur en ađ Sarpur kom til.

Af hverju var ekki getiđ ţess manns sem fann ţá íslensku gripi sem Matthías fann ekki 70 árum fyrr?

innsigli Steinmóđs Ábóta
Ég uppgatvađi snemma á 9. áratug síđustu aldar, ađ á Ţjóđminjasafninu í Kaupmannahöfn vćru til innsigli Jóns Arasonar prests (síđar biskups) og Steinmóđs ábóta í Viđey, sem hér sést.
 

Mađurinn, sem ekki má nefna í Sarpi, og sem uppgötvađi gripi frá Íslandi í Kaupmannahöfn sem höfđu fariđ framhjá glöggu auga Matthíasar, ţarf hins vegar ađ bíđa í marga daga eftir ţví ađ fá upplýsingar um einn einasta grip í Sarpi, ţví starfsmenn ţjóđminjasafnsins álíta greinilega Sarp sína einkaeign. En hugsanlega er ţessi ófullkomna og greinilega mjög svo ranga skrá bara síđasta vígi stofnanakarlakerfisins, sem á Ţjóđminjasafninu verđur víst ađ kalla stofnanakerlingakerfi vegna kynjahlutfallsins ţar.

Ţađ myndi létta öllum vinnuna, ef Sarpur yrđi gefinn frjáls. Ţessi skrá, sama hve ófullkomin og full af rangfćrslum hún er, er eign ţjóđarinnar, en ekki ódugandi starfsmanna Ţjóđminjasafns Íslands, sem geta ekki veitt ţćr upplýsingar sem ţeim ber ađ veita, ţótt ţađ ćtti ekki ađ vera mikiđ mál.

Ţess ber ađ geta, ađ Margrét Hallgrímsdóttir var ekki ađ biđja um stolna ljósahjálminn eđa ađra illa fengna gripi á Nationalmuseet í Kaupmannahöfn, ţegar hún var ţar um síđustu mánađamót.


Menntamálaráđuneyti gefur rangar upplýsingar um fornminjar

Skrín
 

Í fyrra lagđi Unnur Brá Konráđsdóttir ţingmađur Sjálfstćđisflokksins fram fyrirspurn á Alţingi til menntamálráđuneytisins um íslenskar fornminjar í erlendum söfnum. Áhugi ţingmannsins er ánćgjulegur. Viđ erum mörg sem teljum ađ fágćtir íslenskir forngripir, sem erlend ríki hafa t.d. lagt eign sína á, ţó svo ađ Ísland sé ekki í lengur í ríkjasambandi viđ viđkomandi ríki, eigi ađeins heima á Íslandi. Líkneskjaskríniđ hér ađ ofan, sem er frá 13. öld, er t.d. ađ finna í Ţjóđminjasafni Dana í Kaupmannahöfn, en var upphaflega eign kirkjunnar á Keldum á Rangárvöllum. Auđvitađ á ţetta skrín ađ vera á Íslandi og hefur ekkert ađ gera í Kaupmannahöfn.

Spurning Unnar hljóđađi ţannig:

Á ráđuneytiđ skrá yfir íslenskar fornminjar varđveittar á erlendri grund og ef svo er, hvađa munir og minjar eru á ţeirri skrá?

Ráđuneytiđ svarađi:

Samkvćmt ţjóđminjalögum, nr. 107/2001, sem enn eru í gildi, eru fornminjar annars vegar fornleifar og hins vegar forngripir.  Ţar sem fornleifar eru stađbundnar minjar eru engar íslenskar fornleifar til á erlendri grundu.
    Mennta- og menningarmálaráđuneytiđ sjálft á ekki skrá yfir forngripi sem varđveittir eru á erlendum söfnum en slík skrá er hins vegar til í menningarsögulega gagnagrunninum Sarpi, www.sarpur.is. Langflestir gripir eru varđveittir á Ţjóđminjasafni Dana og til frekari upplýsingar má sjá á fylgiskjali lista sem tekinn er úr Sarpi yfir ţá forngripi sem ţar eru skráđir. Eitthvađ er til af munum á öđrum söfnum, ţó í mun minna mćli.

Menntamálaráđuneytiđ (Ţjóđminjasafniđ) gaf ónógar og rangar upplýsingar

Unnur Brá hefur ţví miđur ekki fengiđ tćmandi svör frá Menntamálaráđuneytinu sem hlýtur ađ hafa ráđfćrt sig viđ starfsmenn Ţjóđminjasafn Íslands.

Listi sá sem  Unnur Brá hefur fengiđ í hendur í kjölfar fyrirspunar sinnar er alls ekki tćmandi. Fyrir utan fornleifar og forngripi í dönskum og sćnskum söfnum, er ţá ađ finna annars stađar í Danmörku, á Bretlandseyjum, Hollandi, Frakklandi, Noregi og víđar. Um marga ţeirra gripa hefur veriđ ritađ í Árbók hins íslenzka Fornleifafélags og annars stađar. En greinilega hefur enginn haft fyrir ţví ađ setja upplýsingarnar um ţá í Sarp. Ég hef t.d. skrifađ um einn íslenskan grip í erlendu safni í Árbókina (sjá hér). Ţađ er áhyggjuefni ađ Ţjóđminjasafniđ hafi ekki gert góđa skrá yfir íslenska forngripi og muni sem í erlendum söfnum.

Dýrabein voru flutt út af erlendum fornleifafrćđingum í stórum stíl á 9. og 10. áratug síđustu aldar. Fćstum ţessara beina hefur veriđ skilađ. Ég ţekki til ţess ađ stóru beinasafni frá Stóru-Borg undir Eyjafjöllum hafi veriđ fargađ á öskuhaugum New York, m.a. vegna ţess ađ umhverfisslys varđ í byggingu ţeirri ţar sem stofnunin, sem var međ beinin ađ láni, var. Ef einhver hefur áhuga á ađ rannsaka niđurstöđur bandaríkjamannanna sem tóku ađ sér ađ rannsaka beinin, og lofuđu sömuleiđis ađ skila ţeim, ţá er ţađ ekki hćgt í öllum tilvikum.

hunterc
Á Hunter College í New York fór mikiđ magn dýrabeina úr fornleifarannsóknum frá Íslandi forgörđum, ţar sem í byggingunni varđ alvalegt mengunarslys. Prófessor Thomas H. McGovern sem var ábyrgur fyrir rannsóknum á ţeim beinum getur gefiđ yfirvöldum nánari upplýsingar um ţađ eđa ađstođarmenn hans á Íslandi, Guđmundur Ólafsson og Mjöll Snćsdóttir sem í fjölda ára kölluđu sig fornleifafrćđinga án ţess ađ vera ţađ.

 

Menntamálaráđuneytiđ segir réttilega í svari sínu til ţingsmannsins, ađ engar íslenskar fornleifar findust á erlendri grund. Ţetta er ekki alls kostar rétt. Til eru í söfnum á Norđurlöndunum heimildir og frumgögn um samnorrćnar rannsóknir á fornleifum sem fóru fram á Íslandi. Ţessi gögn eru heldur ekki talin upp í Sarpi.

Ekki get ég séđ annađ en ađ dýrabein ţau sem fóru forgörđum í Nýju Jórvík á 9. áratug síđustu aldar séu forngripir samkvćmt ţjóđminjalögum (sem nú heita Lög um menningarminjar) - og ţess vegna tel ég víst ađ ţingmanni  hafi veriđ gefin röng svör og gegn betri vitund starfsmanna Ţjóđminjasafnsins, en ţar vinna enn menn sem ađstođuđu viđ útflutning dýrabeina til rannsókna.

Sarpur tilheyrir ţjóđinni en ekki starfsmönnum safnanna

Í bréfi sínu til Unnar Brár Konráđsdóttur nefnir Menntamálaráđherra Sarp, líkt og ţađ sé einhver Mímisbrunnur. En ţađ getur oft reynst ári erfitt ađ fá upplýsingar úr ţeim brunni.

Í síđustu viku bađ ég t.d. um upplýsingar um einn grip á Ţjóđminjasafni Íslands. Gripurinn ber númeriđ Ţjms. 635. Starfsmenn ţar hafa alla möguleika til ađ svara um hćl, ţví ţeir geta flett upp í Sarpi, gagnasafni sem Íslendingar hafa borgađ fyrir međ skattpeningum sínum. Svar viđ fyrirspurn minni um einn grip hef enn ekki borist, ţó svo ađ starfsmennirnir séu međ Sarp í tölvum sínum og gćti hćglega slegiđ Ţjms. 635 inn, klippt og límt uppklýsingarnar í gagnagrunninum til mín um hćl.

Ţađ er líklegast ekki nokkur vafi á ţví, ađ nú er kominn tími til ađ allir hafi ađgang ađ ţví sem ţeir hafa borgađ fyrir. Sarpur á ekki ađ vera einkaheimild stofnanna sem geta ekki einu sinni veitt réttar upplýsingar til ţingmanna landsins.

Ég á ekki sem fornleifafrćđingur ađ ţurfa ađ bíđa eftir upplýsingum úr Sarpi upp á geđţótta starfsmanna Ţjóđminjasafnsins sem geta ekki einu sinni gert almennilega grein fyrir forngripum sem týnst hafa í tímans rás á Ţjóđminjasafni, eđa sýnum sem hafa horfiđ. Ţađ er algjörlega óviđunandi.

KronefraSydisland b
Ljósahjálmur í Ţjóđminjasafni Dana í Kaupmannahöfn. Hjálmurinn er frá 15. öld og tilheyrđi eitt sinn íslenskri kirkju. Nú er hann í geymslu danska safnsins engum til gagns.

Stradivarius íslenskra langspila

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson langspil

Drengurinn á ţessari ljósmynd er enginn annar en Fornleifur, eđa Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, dekrađur drengur úr velstćđu rađhúsahverfi í austurhluta Reykjavíkur. Myndin var tekin voriđ 1972. Ég er ađ leika á langspil sem ég smíđađi í skólanum međ mikilli hjálp smíđakennara míns, Auđuns H. Einarssonar heitins.

Ţessi grein er fyrsti hlutinn í safni upplýsinga um langspiliđ, sem ég mun setja hér á síđuna svo allir hafi ađgang ađ ţeim upplýsingum.

Hvers konar börn smíđa langspil?

Snemma beygđist hugur minn til flest ţess sem gamalt er. Eftir ţví var tekiđ og drengurinn talinn frekar undarlegur. Hvađa 8 ára barn fer međ eintak af gamalli og slitinni skólaútgáfu af Hávamálum upp í Öskjuhlíđ í nestistösku sinni, og fer ađ lesa ţau undir heitavatnstönkunum í sólinni án ţess ađ skilja aukatekinn staf? Ţađ gerđi ég. Kennarinn tók af mér Hávamál og ţetta einkennilega uppátćki kom til umrćđu á nćsta foreldrafundi. Ég varđ snemma, allavega á 7. ári, heimagangur á Ţjóđminjasafninu. Ţangađ fór ég tvisvar, stundum ţrisvar í viku yfir vetrarmánuđina og hékk og skođađi allt og las alla miđa og alla bćklinga  og rćddi viđ gömlu gćslukonurnar, sem ţótti gaman ađ tala viđ ţennan fróđleiksfúsa strák, sem hafđi Kristján Eldjárn í guđa tölu. Gćslukonurnar á Ţjóđminjasafninu, sem sumar hverjar voru ćvafornar, urđu verndarenglar Fornleifs.

Auđun H. Einarsson

Einn ţeirra, sem tók eftir ţví hve undarlegur ţessi drengur var, var smíđakennarinn minn í barnaskóla, sá ágćti mađur Auđun H. Einarsson (1941-2009) en honum og minningu hans er ţessi grein tileinkuđ. Auđun kenndi mér smíđi í  Ćfinga- og tilraunadeild Kennaraskóla Íslands, sem í dag heitir Háteigsskóli. Ţar kenndi Auđunn mér smíđi frá haustinu 1969 til barnaprófs áriđ 1973. Auđun, sem margir ţekkja fyrir smíđakennarastörf sín og vandađa smíđavinnu, sem og torfbćjabyggingar, var líka áhugamađur um allt fornt og sögu Íslands. Ţar ađ auki var hann međ hagari mönnum á Íslandi. Betri smíđakennara og smiđ gat mađur ekki fundiđ.

Gert upp á milli nemenda

Ţótt ađ Auđun vćri frábćr kennari varđ honum einu sinni á í messunni. Hann gerđi upp á milli drengjanna og bauđ mér einum ađ smíđa langspil og ekki öđrum. Líklega var ţađ vegna ţess ađ hann taldi mig geta valdiđ verkefninu. Hann ţekkti hinn mikla forneskjuáhuga og teiknihćfileika, og hafđi ţar fyrir utan heyrt mig tala um langspil af miklum móđ. Hann reyndi ađ haga ţví ţannig til, ađ ég ynni eitthvađ ađ verkefninu í skólanum, stundum á eftir tímum, en mest heima. Ég fór líka heim til hans vestur í bć um helgar, ţar sem hann var međ lítinn bílskúr sem var fullur ađ smíđaefni. Vitanlega hjálpađi Auđun mér mikiđ međ smíđina á langspilinu. Hann treysti mér samt fyrir óhemjumiklu og ţađ gerđi ţetta smíđaverkefni okkar afar ánćgjulegt. En ţetta skapađi auđvitađ einnig öfund hjá nokkrum af skólafélögunum. Einn bekkjafélaga minna, sem í dag er lögfrćđingur, reyndi meira ađ segja ađ koma langspilinu fyrir kattarnef, ţegar ţađ var ađ mestu klárađ.

Ég fór á Ţjóđminjasafniđ og fékk ţar međ leyfi ţjóđminjavarđar ađ mćla langspil međ bogadregnum hljómkassa sem ţar var varđveitt og sem hefur safnnúmeriđ Ţjms. 635. Ég fór í eitt skipti á safniđ međ skólafélaga mínu Eggert Pálssyni, sem nú er páku- og slagverkmeistari í Sinfóníuhljómsveit Íslands. Ţađ var fyrsta eiginlega rannsóknarferđ mín í frćđunum. Ég hafđi einnig samband viđ Önnu Ţórhallsdóttur söngkonu sem lengiđ hafđi reynt ađ efla áhugann á langspilinu og ţađ gladdi hana, ađ heyra ađ strákpjakkur í barnaskóla vćri ađ smíđa sér slíkt hljóđfćri og ćtlađi ađ leika eftir henni listina. Sjálf hafđi hún látiđ smíđa fyrir sig langspil eftir hljóđfćri frá 18. öld sem varđveitt er á Musikmuseet í Kaupmannahöfn (sem nú er hluti af Ţjóđminjasafni Dana). Oft var Anna látin kyrja međ sinni hástemmdu rödd og strjúka strengi langspilsins rétt fyrir hádegisfréttir í útvarpinu hér á árum áđur. Ég mun brátt gefa lesendum mínum hljóđdćmi af hennar list. 

Ţjms 365
Mackenzie Langspil
D130_1 lille
Efst er langspil á Ţjóđminjasafni (Ţjms. 635), en langspil dóttur Magnúsar Stephensens sem teiknađ var áriđ 1810 í Viđey er fyrir miđju. Ţessi hljóđfćri eru mjög svipuđ og má telja nćsta öruggt ađ sami mađur hafi smíđađ ţau. Hljóđfćri mitt hefur ţó reynst líkast mest ţví hljóđfćri frá 19. öld sem til er á Musikmuseet í Kaupmannahöfn (neđsta myndin) og sem upphaflega kom ţangađ áriđ 1915 úr búi dansks skólaumsjónarmanns (skolebetjent) sem Hans Peter Lyum hét (f. 1859; Hét upphaflega Nielsen) og bjó í Larslejestrćde 9 í Kaupmannahöfn (allar upplýsingar um hann vćru vel ţegnar um ţann mann og hvernig ţađ kom til ađ hann átti langspil).

 

Ég mćldi lengd og bil milli ţverbandanna á gripbrettinu. Límingar, sögun, heflun og pússun hliđanna í hljómkassanum sá ég alfariđ um, en Auđun hjálpađi náttúrulega međ ađ líma saman gott tré í snigilinn og skera hann út,  skeyta saman og líma allt hljóđfćriđ. Eins og í fiđlu og gítar var hornlisti límdur til styrktar í innanverđum langspilskassanum. Auđuni og ađ útvega mahóní í gripbrettiđ. Ég náđi í íbenholt fyrir lyklana (sem sumir kalla skrúfur eđa stillingarpinna) og raspađi ţá, ţjalađi og pússađi eftir ađ Auđun hafđi rennt sívalningana sem fara inn í snigilinn. Ég sá svo um lökkun og pússun. Eitt af ţví skemmtilegasta viđ ţetta verkefniđ, fyrir utan ađ heyra hljóminn ţegar strengirnir voru komnir í, var ađ beygja eina hliđina. Ţađ gerđum viđ heima hjá Auđuni yfir tvćr helgar. Hliđin var mýkt međ gufu og sett í koparklćdda pressu sem Auđun hafđi smíđađ. Hliđin var svo lögđ í pressu til ađ fá lags sitt.

Langspil 1 

»Eins og mjúkt selló «

Ţegar langspiliđ mitt var tilbúiđ, fór ég međ móđur minni í hljóđfćraverslunina RÁN og keypti ýmsa strengi til ađ reyna í langspiliđ. Ég man ţegar ég hrindi í Auđun til ađ láta hann heyra í gegnum símann hvernig hljóđfćriđ hljómađi. Auđun varđ hinn ánćgđasti og sagđi kátur, »ţetta hljómar eins og mjúkt selló«. Síđar fékk hann ađ heyra betur í hljóđfćrinu.

Ég lék viđ tćkifćri á langspiliđ, međ fingrum og boga sem ég fékk ađ láni, en ţó mest fyrir sjálfan mig. Ég spilađi ţjóđlög og miđaldasmelli eftir eyranu en sjaldan fyrir áheyrendur. Hljómurinn í langspilinu var fallegur og dýpri og ţýđari en í langspilinu á Ţjóđminjasafninu sem var fyrirmyndin. Mér fannst sjálfum betra ađ heyra tóninn í mínu langspili en t.d. ţví sem Anna heitin Ţórhallsdóttir spilađi öđru hvoru á í útvarpiđ. En ţađ hljóđfćri var líka međ bogadregnum kassa og var gert eftir hljóđfćri sem var frá 18. öld og sem nú er varđveitt á Musikmuseet í Kaupmannahöfn.

Svo varđ mađur eldri og ţađ var ekki beint í lagi ađ vera kvćđamađur og sólisti á langspil í Menntaskólanum í Hamrahlíđ, ţar sem allir voru annađ hvort ađ dansa í takt viđ Travolta eđa Ţursaflokkinn. Ég fór svo áriđ 1980 erlendis til náms og langspiliđ góđa hékk áfram á veggnum í gamla herberginu mínu, ţar sem ţađ hangir enn móđur minni til augnayndis. Engin tónlist hefur ţví miđur komiđ úr langspilinu í langan tíma. Úr ţessu ćtla ég ađ bćta viđ fyrsta tćkifćri og stend nú í ađ semja fornleifafrćđingarímur og McGoverns bálk um skálmöld í íslenskri fornleifafrćđi, sem henta örugglega vel i flutningi viđ undirleik mjúks sellós.

Langspil 2
Langspil 3
Langspil Vilhjálms Arnar Vilhjálmssonar smíđađ 1971-72. Á hljóđfćriđ vantar nú útskoriđ lok á hljóđopiđ, strengina og stóla, sem margir voru reyndir til ađ fá sem bestan tón. Ljósm. Sigríđur B. Vilhjálmsdóttir, sem einnig hefur tekiđ myndina ađ ofan međ bláum bakgrunni.

 

David G. Woods finnur besta hljóđfćriđ

Áriđ 1981 dvaldist á Íslandi bandarískur sérfrćđingur í tónmennt, David G. Woods. Á Fullbright styrk rannsakađi hann íslenska langspiliđ og íslensku fiđluna, sögu ţessara hljóđfćra og eiginleika. Hann rannsakiđ ţau langspil forn sem hann hafđi spurnir af og fékk sér til hjálpar ýmsa menn sem ţekktu til hljóđfćrisins og gátu smíđađ ţađ. Ţeirra á međal var heiđursmađurinn Njáll Sigurđsson sem kennt hafđi mér um tíma í Barnamúsíkskólanum ţegar hann var nýkominn úr námi (og sem líklegast smitađi mig upphaflega af langspils-bakteríunni), og Auđun H. Einarsson sem tók Woods í smíđatíma.

Woods, sem síđar varđ m.a. prófessor viđ háskólann í Connecticut í Bandaríkjunum lét smíđa nokkur hljóđfćri, sem ég mun sýna ykkur síđar ţegar hann er búinn ađ senda mér myndir. Ţau voru smíđuđ međ gömul hljóđfćri ađ fyrirmynd. Auđun smíđađi eintak af ţví hljóđfćri sem ég mćldi upp á Ţjóđminjasafninu (ţótt ţađ hafi ekki ađ lokum orđiđ alveg eins).

Meira en áratug eftir dvöl Woods á Íslandi kom út frekar stutt grein eftir hann í Árbók hins islenzka Fornleifafélags áriđ 1993 sem Njáll Sigurđsson hafđi ţýtt. Áriđ 1993 hóf ég störf á ţjóđminjasafninu og ţá rćddi ég einmitt viđ Auđun um ţessa grein dr. Woods. Woods greinir frá langspilsgerđ, sem var ađ sögn Auđuns smíđuđ eftir móti Auđuns og teikningu minni. Sú eftirlíking á hljóđfćrinu (Ţjms. 635) á Ţjóđminjasafni reyndist samkvćmt tónmenntafrćđingnum Woods vera ţađ langspil sem hefđi fegurstan tóninn.

Nýlega skrifađi ég prófessor emerítus David G. Woods í Connecticut tölvupóst og sagđi honum frá fyrsta langspilinu međ bogadreginn kassa sem Auđunn og ég smíđuđum eftir Ţjms. 635. ţessa góđa langspils sem honum líkađi betur en mörg önnur. Ţetta "Stradivaríus íslenkra langspila" var ekkert annađ en samstarfsverkefni mitt og meistara Auđuns H. Einarssonar. 

Woods greindi einnig frá ţví í grein sinni í Árbók Fornleifafélagsins, ađ gerđur hafđi veriđ pakki fyrir kennslu í smíđi langspila. Ţví miđur hef ég ekki séđ ţessi gögn og ţćtti vćnt um ef einhver gćti útvegađ mér ţau. 

Auđun kenndi fleiri börnum ađ smíđa langspil

Ekki get ég útilokađ ađ Auđun hafi smíđađ langspil međ öđrum nemenda áđur en hann leyfđi mér ađ smíđa mitt hljóđfćri. En ef svo var, var ţađ hljóđfćri ekki međ bogadregnum hljómkassa. Tíu árum eftir ađ ég smíđađi mitt hljóđfćri međ Auđuni, kenndi hann 14-15 ára krökkum ađ smíđa ýmis konar hljóđfćri. Kennslan fór fram í kvöldtímum í Tónmenntaskóla Reykjavíkur á Lindargötu. 

1982 Tónmenntaskólinn viđ Lindargötu
Auđun og nemendur hans í Tónmenntaskóla Reykjavíkur áriđ 1982. Greinilegt er ađ tvćr stúlknanna hafa smíđađ "Stradivaríus Vilhjálms og Auđuns". Ţarna má einnig sjá stoltan miđausturlandasérfrćđing međ gítar.

 

Á myndinni, sem birtist í Ţjóđviljanum sáluga voriđ 1982, má sjá fólk sem síđar hafa orđiđ ţekktir tónlistarmenn og á sviđi stćrđfrćđi. Á ţessu námskeiđi ungra hljóđfćrasmiđa var til ađ mynda Jóhann Friđgeir Valdimarsson, síđar söngvari, og Katarína Óladóttir fiđluleikari, en í ţessum hópi var einnig mjög svo efnilegt fólk sem ţví miđur féll allt of snemma frá af ýmsum ástćđum, líkt og Auđun, sem snemma varđ Alzheimer sjúkdómnum ađ bráđ. Blessuđ sé minning ţess völundarsmiđs. 

Í ţarnćstu fćrslu skal sagt frá ýmsum ţeim

 heimildum sem til eru um

langspiliđ fyrir

 aldamótin

1900

langspil 4


Týnda tákniđ

Kambur Stöng 3

Nú haldiđ ţiđ ađ ég sé enn og aftur ađ fara ađ skrifa um týnda gripi á Ţjóđminjasafninu. Nei, ţar er fćst týnt, geymt eđa grafiđ.

Eitt er ţađ forna skreyti, sem ég er nokkuđ viss um ađ sé eitt ţađ algengasta á fyrri öldum. Ţađ hefur veriđ notađ jafnt á Íslandi, sem í Kína og Egyptalandi, međal Indíána, Sama og Rómverja. Engin tengsl eru nauđsynlega á milli ţeirra sem notuđu ţetta skreyti. Ţađ er einnig tilfelliđ á Íslandi. Ţetta munstur er svo einfalt, ađ varla er hćgt ađ kalla ţađ stíl, og svo alţjóđlegt og algengt í tíma og rúmi, ađ ţađ er til einskis nýtt viđ tímasetningu, eins og mađur getur ţó varlega međ öđrum stíltegundum, eins og t.d. dýrastíltegundunum víkingaaldar.

100px-Sun_symbol_svg

Mynstur ţađ sem hér um rćđir er punktur og hringur utan um. Englendingar kalla ţetta circle dot, dot and circle eđa jafnvel circled dot, sem lýsir öllu sem lýsa ţarf. Hálfguđ okkar íslenskra fornleifafrćđinga, Kristján Eldjárn, kallađi ţetta depilhringi og er ţá ágćtt heiti.

Ţetta "tákn" hefur t.d. veriđ notađ af Dan Brown í bókinni The Lost Symbol, sem á íslensku heitir Týnda tákniđ.  Menn leggja mismunandi skilning í hvađ depilhringir getur táknađ, ef ţađ táknar ţá nokkuđ, og er ekki bara einfaldasta mynstur/skreyti sem til er, og sem er einfalt ađ grafa eđa slá í málm eđa bein međ ţar til gerđu verkfćri, til dćmis ţar til gerđum síl eđa járnal (grafal). Ég les alls ekki Dan Brown, svo ég veit ekki hvađa ţýđingu hann leggur í ţetta "tákn". Ég hef ţó heyrt ađ sumir sjá í ţessu alsjáandi auga eđa tákn fyrir Jesús. Ţađ held ég ađ sé langsótt hringavitleysa.

Hér sýni ég lesendum mínum safn fallegra gripa á Ţjóđminjasafni Íslands, sem fundist hafa á Íslandi og sem eru skreyttir međ ţessu einfalda munstri. Sumir depilhringirnir eru grafnir međ sýl og ađrir slegnir međ grafal. Ţetta skreyti finnst á gripum út um allt land sem notađir voru á löngu tímabili. Man ég t.d. eftir kefli úr sauđalegg, sem til er á Ţjóđminjasafninu, sem alsett er ţessu skreyti. Ţó virđist sem depilhringurinn hafi veriđ sérlega algengur í Ţjórsárdal. En ekki vil ég leggja of mikiđ í ţađ.

Kambur Stöng teikn 85 2
Ţjms. 13829, Ljósm. og teikn. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Kambar Skallakot 3 

Ljósm. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 1983

Kambar frá Stöng (Ţjms. 13829) og Sámsstöđum í Ţjórsárdal (númer 30 og 31 í uppgreftri Sveinbjarnar Rafnssonar sem ţar fór fram sumrin 1971-72; Sjá hér). Kambarnir eru af gerđ (hřjryggede enkeltkamme) sem algengir voru í Noregi á 12. öld. Aldursgreining á kömbunum í t.d. Björgvin og Ţrándheimi í Noregi var ein af mörgum ástćđunum til ţess ađ ég dró tilgátu Sigurđar Ţórarinssonar um eyđingu allrar byggđar í Ţjórsárdal í gosinu í Heklu áriđ 1104 í efa. En sú meinloka, ađ halda ađ  Ţjórsárdalur hafi fariđ í eyđiđ áriđ 1104 er harla lífseig. Jafnvel eftir ađ ađrir fornleifafrćđingar en ég hafa reynt ađ gera ţá skođun ađ sinni eigin, er enn veriđ ađ kenna börnum vitleysuna í skólum landsins og ljúga ţessu ađ ferđamönnum (sjá hér). Ađrir kambar en Ţjórsárdalskambarnir, međ depilhringaskreyti, en eitthvađ eldri, eru einnig varđveittir á Ţjóđminjasafni Íslands, en ég á víst ekki tiltćkar myndir af ţeim.

Prjónn Steinastadir

Ljósmynd og teikning Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson  

Nál úr bronsi, rúmlega 6 sm löng, međ hnattlaga haus úr bronsi sem fannst viđ rústina á Steinastöđum í Ţjórsárdal áriđ 1960 (skráđ í ađfangabćkur Ţjms. sem 1960:42). Svipađar nálar en fíngerđari og úr silfri eđa gulli teljast venjulega til 10. og 11. aldar.

Prjónn 2 sh

 Ljósmynd V.Ö.V. 1988

Hringprjónn (dálkur), Ţjms. 5252, frá Hróarsstöđum í S-Ţingeyjarsýslu. Prjónninn er ađeins 6,2 sm langur og er úr bronsi. Prjónninn, sem er međ 6 depilhringi á haus og 3 á prjóninum,fannst eins og svo margt á Íslandi í uppblćstri. Fyrir mörgum árum teiknađi ég og ljósmyndađi alla dálka sem fundust höfđu á Íslandi og sendi Thomas Fanning, sem var írskur fornleifafrćđingur (einnig prestur/munkur) og , sem í árarađir hafđi rannsakađ hringprjóna á Írlandi og annars stađar. Ég kynntist Fanning lítillega í Danmörku. Ţví miđur dó Thomas Fanning um aldur fram og ég fékk aldrei neinar aldursgreiningar frá honum. Áriđ 1994 kom hins vegar út verk hans Viking Age Ringed Pins from Dublin. Samkvćmt tegundafrćđi hringprjóna í ţeirri bók, sem byggđi á rannsókn Fannings á fjölda hringprjóna sem fundust viđ fornleifarannsóknir í Dublin á 7. áratug 20. aldar, virđist ţessi prjónn á grundvelli annarra áreiđanlegra aldursgreininga vera frá 11. öld. Ţessi tegund telst til Polyhedral headed ringed pins. Síđar verđur hér fariđ betur inn á hringprjónana sem varđveittir eru í Ţjóđminjasafni Íslands. Ţeir eru í dag eru sýndir í stílfrćđilegri og tímatalslegri belg og biđu sem sýnir vćntanlega ađ ţekking starfsmanna á ţessum gripum hefur ekki aukist síđan ađ Kristján Eldjárn ritađi sitt ágćta rit Kuml og Haugfé í heiđnum siđ á Íslandi 

329
Hringur

Beinhólkur (Ţjms. 329) sem fannst áriđ 1866 í dys viđ Rangá eystri. Á hólknum eru ristar (krotađar, svo notuđ séu orđ Eldjárns) myndir af tveimur hjörtum (eđa hreindýrum) í frekar Vest-norrćnum stíl. Hirtirnir bíta lauf af stílgerđu tré (lífsins tré/arbor vitae). Hirtir sem er mjög kristiđ (einnig gyđinglegt: Zvi) tákn sem táknar hreinleika eđa sál. Svo eru á hólkinum fjórir depilhringir. Menn hafa sökum skreytisins og fundastađarins taliđ sér trú um ađ hringur ţessi hafi tilheyrt Hirti bróđur Gunnars á Hlíđarenda. Stílfrćđilega getur ţađ ekki stađist. Bergsteinn heitinn Gizurarson brunamálastjóri fór árin 1996 og  2000 á skeiđ í hugmyndafluginu í ţremur áhugaverđum greinum í Lesbók Morgunblađsins ţegar hann skrifađi um ţennan grip. Tengdi hann hólkinn vítt og breitt um steppur Asíu (sjá enn fremur hér). Ekki tel ég ástćđu til ađ rengja hugmyndir Bergsteins, en mađur velur hverju mađur trúir.  

Nálhús Stöng 1983:25 Copyright VÖV

Ljósmynd Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 1995

Nálhús úr bronsi sem fannst á Stöng í Ţjórsárdal áriđ 1983 (Stöng 1983:25). Nálhúsiđ (sjá meira hér), sem er ađeins 4,5 sm ađ leng fanns neđst í gólfi skálarústarinnar sem er undir ţeim skála sem menn geta enn skođađ á Stöng í Ţjórsárdal. Nálhúsiđ er álitiđ vera af aust-norrćnni gerđ. Nálhúsiđ er frá 11. öld. . 

Bjalla 2 
Ljósm. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 1989.
Batey bjalla 2

Bjalla úr bronsi, 2,5 sm, ađ hćđ međ depilhringum (Ţjms. 1198). Fundin í kumlateig á Brú í Biskupstungum (Kumlateigur 29, skv. kumlatali Kristjáns Eldjárn í Kumli og Haugfé,1956, bls. 62-3). Bjallan og annađ haugfé fannst fyrir 1880 af 10 ára stúlku og föđur hennar. Kristján Eldjárn taldi víst, ađ ţar sem steinasörvi (perlur) og bjalla hafi fundist á sama stađ og vopn og verjur, ađ ţarna hafi veriđ a.m.k. tvö kuml, karls og konu. Kristján Eldjárn gekk ekki međ perlur (sörvitölur) svo vitađ sé, en ţađ gerđu hins vegar forfeđur hans. Ekki getur ţví talist ólíklegt, ađ fundurinn sér úr kumli eins karls. Tvćr ađrar bjöllur svipađar hafa fundist á Íslandi, ein í kumli karls, hin úr kumli konu. Svipuđ bjalla, sem fannst sem lausafundur á Freswick Links á Caithness á Skotlandi, er sýnd hér til samanburđar (sjá enn fremur hér).


Lítil og "ljót" ţjóđ á leiđarenda

End of reason
 

3. mars nćstkomandi mun RÚV hefja sendingar íslenskra frćđsluţátta á ensku, íslensku framtíđarinnar, sem kallast Journey's End (Ferđalok á íslensku). Ţćttirnir verđa sex í allt. Í ţessum ţáttum er myndavélinni beint ađ Íslendingasögunum, bćđi út frá bókmenntalegu og fornleifafrćđilegu sjónarhorni. Myndavélin dvelur einnig í nćrmynd viđ fjölmarga sérfrćđinga úr ýmsum greinum og stéttum. Ţetta gćti orđiđ spennandi.

Lítil og ljót ţjóđ? 

Í kynningarslóđa fyrir myndina  hegg ég eftir ýmsu afar fyndnu og bölvuđu rugli fyrir myndavélina. Takiđ t.d. eftir ţví  ţegar einhver frćđingurinn, sem ekki sést, segir ađ "ţađ sé svo gaman ţegar lítil, ljót, fátćk ţjóđ í norđri hafi gert eitthvađ svipađ og Shakespeare, 3-400 árum áđur" (1,47 mínútur inni í slóđann). Eitthvađ er konan sú rugluđ á ritunartíma fornbókmennta okkar og ekki er ţađ beint fátćk ţjóđ sem lýst er í ţessum ýkjubókmenntum, sem lýsa ţví best ađ á Íslandi hefur alltaf búiđ hástemmd ţjóđ međ mikiđ sjálfsálit, sem vitanlega varđ til ţess ađ hún lifđi allan andskotann af. 

Ţađ ađ ţjóđin sé ljót verđur hins vegar ađ skrifast á reikning sérfrćđingsins andlitslausa, ţví ég hef auđvitađ alltaf stađiđ í ţeirri vissu ađ Íslendingar vćru fallegasta, gáfađasta og besta ţjóđ í heimi. Annar hefđi hún ekki getađ skrifađ Íslendingasögurnar og framleitt svona marga fornleifafrćđinga, eđa ţáttaröđ eins og Journey's End. 

Hringur

Beinhringur bróđur Gunnars á Hlíđarenda? 

Á einum stađ bregđur fyrir beinhring (eftir 0,51 mín.) međ útskurđi, sem fannst á Rangárbökkum Eystri. Sumir menn, sem trúa sérhverju orđi í fornsögunum, hafa reynt ađ tengja hringnum ákveđinni persónu, vegna ţeirra mynda sem ristar eru í hringinn sem og vegna fundarstađarins. Síđast skrifađi fyrrverandi brunamálastjóri í Reykjavík Bergsteinn heitinn Gizurarson um hringinn. Ţegar ekki var allt á bál og brandi í vinnunni hjá Bergsteini, skrifađi ţessi skemmtilega blindi bókstafstrúarmađur á ritheimildir, sem trúđi fornsögunum betur en fornleifafrćđingum, ţrjár greinar í Lesbók Morgunblađsins 1996 og 2000 um beinhringinn frá Rangá Eystri og fór hann allvíđa í vangaveltum sínum. Lengi töldu margir, og vildu trúa, ađ ţessi hringur hefđi veriđ eign Hjartar Hámundarsonar, bróđur Gunnars á Hlíđarenda. Menn töldu ađ ađ ţađ vćru hirtir sem sjást á hólknum. Hjartarhorn eru ţetta ekki frekar en hreindýrahorn, stíllinn er frá 11. öld og ţetta er kristiđ mótív. Engin för eru heldur eftir bogastreng á ţessum hring, og ekkert sýnir ađ hann hafi veriđ notađur sem fingravörn viđ bogaskot. En hér er hann svo kominn í kynningarslóđann fyrir Ferđalok rétt á undan mynd af bogaskyttu. Ţađ verđur gaman ađ sjá hvernig menn fara fram úr sér viđ túlkun á honum ţar.

Sláum ţví hér föstu, áđur en ţáttaröđin Journey's End verđur sýnd, ađ ţessi hringur sannar hvorki áreiđanleika Íslendingasagna, né ađ sögurnar nefni slíkan hring. Vangaveltur um Hjört Hámundarson og "Húnboga" í tengslum viđ hringinn er ekkert annađ en ţjóđernisrómantík af verstu gerđ. Menn skođa helst ekki hringinn, enn spóla beint í Ísendingasögurnar og gefa hugórum sínum lausan tauminn. Ţađ er ekkert sem fornleifafrćđingar eiga ađ stunda of mikiđ.

Vice versa

Ađeins lengra fram í slóđanum stingur einn statistinn, einhver argasti drag-víkingur sem ég hef séđ lengi, ţví sem mest líkist miđaldasverđi (án blóđrefils) í ţúfu viđ Ţjóđveldisbćinn í Ţjórsárdal (sjá efst), sem oft er uppnefndur Gúmmístöng, og á sögn ađ vera eftirlíking af bć á Ţjóđveldisöld, en í raun ađeins votur draum ţjóđernisrómantíkers á ţeirri 20., sem misskildi eđli og aldur yngstu bćjarrústanna á Stöng í Ţjórsárdal. Bćr frá ţví um 1200 er ekki mjög snjöll sviđsmynd fyrir eitthvađ sem á ađ gerast á 10. öld.

Byock og Egill 

Í slóđanum fyrir "Ferđalok", eins og myndin er víst kölluđ á íslensku, bregđur einnig fyrir germönskufrćđingnum Jesse Byock, sem allt í einu varđ fornleifafrćđingur og vatt sinni  stjörnu í kross og settist ađ á Íslandi og er nú Íslendingur og fornleifafrćđingur eins og svo margir ađrir.

Byock hóf rannsóknir sínar út frá blindri trú á Íslendingasögunum sem sagnfrćđilegum heimildum. Hann var ekkert ađ pćla í deilum um bókfestu- eđa sagnfestukenningar. Hann sá ţetta međ ferskum vestrćnum augum, en í Ameríku ţykir fínt ađ skilja allt upp á nýtt, (ţótt sumir skilji ekki neitt). 

Byock byrjađi á síđasta áratug 20. aldar ađ leita ađ beinum Egils Skallagrímssonar m.a. út frá sjúkdómslýsingu og rćndi heiđrinum af ţeirri skođun ađ Egill hefđi veriđ međ hinn illvíga Paget-sjúkdóm (Paget's disease), frá íslenskum lćkni. Paget-sjúkdómur, veldur ţví međal annars ađ bein verđa mjúk og brothćtt, en Byock taldi út frá lýsingum á meintum beinum Egils í Eglu, ađ ţau hafi veriđ mjög hörđ og ađ ţađ lýsti Paget-sjúkdómi best. Byock segir örugglega ekki frá ţessari meinloku sinni í ţessari ţáttaröđ, sem ég vona ađ verđi sýnd í öđrum löndum en á Íslandi, svo mađur geti fengiđ dálítiđ entertainment um "litla og ljóta ţjóđ". Fornleifur eldar sér ţá poppkorn yfir langeldinum og teygar ískaldan, amerískan mjöđ. Ţetta verđur örugglega hin besta skemmtun ef dćma skal út frá kynningunni á Vimeo.

Sjálfur hef ég mildast í skođun minni á gildi fornbókmenntanna og er ekki eins harđur andstćđingur ţeirra og t.d. kollega minn dr. Bjarni Einarsson. sérstaklega í ljósi ţess ađ á Stöng í Ţjórsárdal, ţar sem ég ţekki best til, fann ég og teymi mitt sönnun fyrir ţví ađ bein höfđu veriđ flutt í burtu samkvćmt ákvćđum Kristinnar laga ţćtti í Grágás. Stöng var líka í notkun lengur en áđur var taliđ, og Grágás var svo ađ segja samtímaheimild viđ beinaflutninginn á Stöng. Ţađ ţýđir ţó ekki ađ ég trúi ţví sem skrifađ var 3-400 árum eftir ađ meintir atburđir sögualdar áttu sér stađ. Egils-saga er fyrir mér gott drama síns tíma og ekkert meira og Byock er bara enn ein dramadrottningin í íslenskri fornleifafrćđi. Í raun er auđvelt ađ sjá ađ Íslendingasögurnar eru ađ lýsa ákveđnum ađstćđum á Sturlungaöld, ţeim tíma sem sögurnar voru ritađar á. Sorry Jesse!

Ég hef skrifađ tvo stóra bálka um bein Egils og leit Byocks ađ ţeim á öđru bloggi mínu og leyfi nú lesendum mínum, sem ekki hafa lesiđ ţađ fyrr ađ lesa ţađ aftur í heild sinni. Greinarnar voru upphaflega kallađar Leitin ađ beinum Egils:

Egill 

Leitin ađ beinum Egils Skallagrímssonar 

Í gćr birti kollega minn merka grein í Lesbók Morgunblađsins. Ég frétti af grein Margrétar Hermanns-Auđardóttur gegnum Morgunblađsbloggiđ. Viđ dr. Margrét erum kannski ekki lengur starfsfélagar, ţví hvorugt okkar hefur haft sérstaklega góđ tök á ţví ađ vinna viđ frćđigrein ţá sem viđ notuđum fjölda ára til ađ sérhćfa okkur í. Ég hef ţurft ađ leita á önnur miđ eftir ađ mér var vísađ úr starfi og ég settur í ćvarandi atvinnubann á Ţjóđminjasafni Íslands (Ţađ er víst einsdćmi á Íslandi). En Margrét hefur alla tíđ veriđ útundan í greininni, einatt vegna öfundar og óskammfeilni ýmissa kollega hennar og ađila, sem hafa reynd ađ hefta framgang fornleifafrćđinnar á Íslandi.

Grein Margrétar fjallar á gagnrýninn hátt um fornleifarannsóknir Jesse L. Byocks í Mosfellsdal; um leitina ađ beinum Egils Skallagrímssonar, rannsóknir á haugi hans; um kirkju ţá sem menn telja ađ haugbúinn Egill hafi veriđ greftrađur í eftir ađ haugurinn var rofinn, svo og rannsóknir á Mosfelli, ţar sem bein kappans munu hafa veriđ flutt til hinstu hvílu.

Jesse L. Byock er ekki fornleifafrćđingur, en hefur samt stjórnađ fornleifarannsóknum á Íslandi í rúm 10 ár. Ţađ sem Margrét Hermanns- Auđardóttir skrifar um rannsóknir hans í grein sinni í Lesbók Morgunblađsins, get ég í alla stađiđ tekiđ undir. Hvet ég fólk til ađ ná sér í Lesbókina og lesa greinina gaumgćfilega. Ţar er einnig hćgt ađ lesa um vinnubrögđ í Háskóla Íslands, sem eru fyrir neđan allar hellur.

Ég skrifađi 9 blađsíđna greinargerđ ţegar umsókn um leyfi til rannsóknarverkefnisins "The Mosfell Archaeological Project" barst Fornleifanefnd áriđ 1995. Ég sat ţá í Fornleifanefnd tilnefndur af Háskóla Íslands. Ţađ varđ uppi fótur og fit. Lektor einn í háskólanum kvartađi fyrir hönd Jesse Byocks til Fornleifanefndar (međ bréfi og greinargerđ) og til menntamálaráđherra, sem kallađi strax formann nefndarinnar á teppiđ. Formađurinn reyndi svo međ öllum mćtti ađ fá mig til ađ draga greinargerđ mína til baka og Byock framdi ţađ sem í öđrum menningarheimi kallast Lashon hara. Ég neitađi, ţví hún stangađist ekki á viđ neitt í Ţjóđminjalögum. Ég var bara ađ vinna fyrir nefndarlaununum og ég sá líka óhemjumarga galla á umsókninni. Rannsókninni var síđan veitt leyfi og ţađ reyndar gefiđ fornleifafrćđingi er heitir Timothey Earle (sem ekki er lengur viđriđinn rannsóknirnar í Mosfellsdal), ţar sem Byock uppfyllti ekki skilyrđin til ađ stjórna rannsókninni. Ég ákvađ ađ sitja hjá viđ leyfisveitinguna. Í greinargerđ minni frá 1995 sýnist mér, í fljótu bragđi, ađ ég hafi reynst nokkuđ sannspár.

Margrét telur Byock og starfsfélögum hans ţađ til lasts, ađ ţeir hafi ekki einu sinni vitnađ í rannsóknir mínar á Stöng í Ţjórsárdal. Ţađ er líka rétt hjá Margréti. Ţađ er ekkert nýtt eđa neitt sem ég kippi mér upp viđ. Ég er harla vanur frćđilegri sniđgöngu eđa ađ ađrir geri mínar uppgötvanir ađ sínum (mun ég skrifa um ţađ síđar). Ţegar Byock og ađstođarmenn hans sóttu um leyfi til rannsóknanna áriđ 1995, var ţó lögđ áhersla á mikilvćgi rannsókna í Mosfellsdal í ljósi niđurstađna rannsókna minna á Stöng. Síđan ţá hafa ţćr ekki veriđ nefndar á nafn af Mosfellsmönnum. Kirkjurústin á Stöng, sem ég hef ekki getađ stundađ rannsóknir á síđan 1995, er líklega frá svipuđum tíma og kirkjan á Hrísbrú sem Byock og félagar hafa rannsakađ. Úr kirkjugarđinum á Stöng hafa bein veriđ flutt í annan kirkjugarđ eftir ákvćđum Grágásar. Sjá Lesbókargrein um rannsóknina. [Sjá einnig hér]

Ef menn hefđu tekiđ tillit til greinargerđar minnar frá 1995, ţar sem ég fjalla t.d. um tilurđ sögunnar um haug Egils í Tjaldanesi, hefđu ţeir ekki fyrir nokkrum árum asnast til ađ grafa í náttúrumyndun, ţar sem ekkert fannst nema ísaldaruđningur. Hvers kyns "haugurinn" í Tjaldanesi er, kom einnig fram viđ fornleifaskráningu Ţjóđminjasafnsins á svćđinu áriđ 1980. Áriđ 1817 könnuđust lćrđir menn ekkert viđ ţennan haug, ţegar Commissionen for Oldsagers Opbevaring var ađ safna upplýsingum um fornleifar, fastar sem lausar, á Íslandi. Haugurinn er ţví rómantískt hugarfóstur frá 19. eđa 20. öld, eins og svo margt annađ í tengslum viđ The Mosfell Archaeological Project. Verkefniđ teygir vissulega rómantíkina í frćđimennsku fram á 21. öld.

II

Pagets1D_CR 

 

"The skull gradually fills in with densitites, as shown here, and the skull thickens and softens"

Ţessa skýringu á framskriđnum Paget's sjúkdómi er ađ finna á síđu Stanfords háskóla um sjúkdóminn.  Ekki urđu meint bein Egils "soft", smkv. Egils sögu og Byock, eđa hvađ?

Leit Jesse L. Byocks ađ beinum Egils eru náttúrulega tálbeita. Byock notar álíka ađferđ til ađ fá fjármagn til rannsókna sinna og ţegar Kári í DeCode dáleiđir menn međ "ćttfrćđirannsóknum", sem sýna eiga ćttir manna aftur til sagnapersóna í miđaldabókmenntunum. Ţađ hjálpar greinilega fjársterkum ađilum ađ létta á pyngjunni. Góđ saga selur alltaf vel.

En Byock hefur fariđ óţarflega fram yfir ţađ sem sćmilegt er í ţessari sölumennsku í frćđunum. Ađ minnsta kosti yfir ţađ sem leyfilegt er í fornleifafrćđi. En fornleifafrćđin fjallar um allt annađ nú á dögum en ţađ ađ leita uppi ákveđnar persónur. Ţađ virđast íslenskufrćđingar enn vera ađ gera, líkt og ţegar ţeir eru ađ leita uppi höfunda Njálu og annarra fornrita.

Osteitis_Deformans-1 

Ţannig gćti Egill Skallagrímsson hafa litiđ út í ellinnni, hefđi hann í raun og veru veriđ međ Paget's disease eđa ţá yfirleitt veriđ til.

Til ţess ađ gera Mosfells-verkefniđ krćsilegra telur Byock mönnum trú um ađ Egils saga lýsi Agli međ sjúkdómseinkenni Paget's disease. Hann trúir ţví greinilega einnig á söguna sem sagnfrćđilega heimild. Hann hefur vinsađ ţađ úr af einkennum sjúkdómsins, sem honum hentuđu í greinum sínum um efniđ í Viator (Vol 24, 1993) og Scientific American (1995).  Menn geta svo, ţegar ţeir hafa lesiđ greinar hans, fariđ inn á vef Liđagigtarsamtaka Kanada (The Arthritis Society), eđa á ţessa síđu, til ađ fá ađeins betri yfirsýn yfir sjúkdómseinkenni hjá ţeim sem hrjáđir eru af ţessum ólćknandi sjúkdómi. Ţau einkenni eru langtum fleiri en ţau sem Byock tínir til og flóknari en hausverkurinn og höfuđskelin á Agli. Byock hefur ekki sagt lesendum sínum alla sjúkdómssöguna; til dćmis ađ ţeir sem eru hrjáđir af sjúkdóminum geti einnig liđiđ af sífelldum beinbrotum og verđi allir skakkir og skelgdir fyrir neđan mitti. Hryggurinn vex saman og mjađmagrindin afmyndast.  Byock heldur ţví fram ađ Agli hafi veriđ kalt í ellinni vegna ţessa sjúkdóms. Annađ segja nú sérfrćđingarnir: "The bone affected by Paget's disease also tends to have more blood vessels than normal. This causes an increase in the blood supply to the area, and as a result the area may feel warmer than usual".Lćknisfrćđi er greinilega ekki sterkasta hliđ Byocks og óskandi er ađ hann stundi ekki lćkningar í aukavinnu, líkt og ţegar hann gengur fyrir ađ vera fornleifafrćđingur á Íslandi.

Í greinum ţeim um verkefniđ, sem birtar hafa veriđ opinberlega, er heldur ekki veriđ ađ skýra hlutina til hlítar. Eins og til dćmis ađ tćmda gröfin ađ Hrísbrú sé undir vegg kirkjunnar sem ţar fannst. Ţađ ţýđir ađ gröfin eđa gryfjan er eldri en kirkjan sem samkvćmt kolefnisaldursgreiningu er frá ţví um 960. Kannski er erfitt fyrir bókmenntafrćđing eins og Byock at skilja svona flókna hluti. Hann átti líka erfitt međ ađ skilja grundvallaratriđi í fornleifafrćđi áriđ 1995 og ţurfti ađ hafa íslenskan fulltrúa sér innan handar. Mér skilst ađ ţetta sé nú mest orđiđ norsk-bandarísk rannsókn og gerir Margrét Hermannsdóttir skiljanlega nokkuđ veđur úr ţví í grein sinni í Lesbók Morgunblađsins. 5.5.2007.  Ţegar sótt var um rannsóknarleyfi og fjárveitingar áriđ 1996 var greint frá ţví ađ samvinna yrđi höfđ viđ fáeina Íslendinga "for ethical reasons" .

Hvađ varđar fjármögnun rannsóknarinnar, var alveg ljóst frá byrjun, ađ Byock hafđi báđar hendur niđur í íslenska ríkiskassann. Hann greindi mér hróđugur frá ţví, er hann reyndi ađ fá mig međ í rannsóknina, ađ Björn Bjarnason vćri "verndari" rannsóknarinnar og hefđi lofađ stuđningi, tćkjum, fćđi og ţar eftir götunum. Björn bóndi hefur greinilega ekki brugđist  Byock og hafa eftirmenn hans á stóli menntamála veriđ álíka gjafmildir. Ađ Björn Bjarnason er meiri aufúsugestur á Hrísbrú en ég og kollegar mínir, sést á ţessari og annarri fćrslu í dagbókum dómsmálaráđherrans.

Ţegar íslenskir fornleifafrćđingar međ doktorsgráđu geta ekki starfađ viđ grein sína sökum fjárskorts og ađstöđuleysis, vantar mig orđ yfir ţá fyrirgreiđslu sem prófessor Byock hefur fengiđ á Íslandi til ađ leita beina persónu úr Íslendingasögunum. Eins og ég skrifađi í greinargerđ minni áriđ 1995 um leit hans af Agli: "Ţađ er í sjálfu sér sams konar verkefni og leitin af beinum Jesús Krists og gröf hans eđa leitin ađ hinum heilaga kaleik (The Holy Grail)".

En riddari nútímans leitar ekki ađ gylltum kaleik eđa brandinum Excalibur, heldur Agli Skallagrímssyni. Riddarinn heitir Byock og atgeir hans heitir "Spin and PR". Riddarinn er reyndar búinn ađ afneita sér ţeim óţćgindum sem ţađ virđist vera ađ vera Bandaríkjamađur í brynju. Hann fékk íslenskan ríkisborgararétt áriđ 2004 (vćntanlega á eđlilegri hátt en tengdadóttir ráđherra umhverfismála um daginn). Hver veit, kannski er Byock líka orđinn tengdasonur eftir langa búsetu á íslandi. Hann er ađ minnsta kosti orđinn "fornleifafrćđingur", en ţađ geta víst nćr allir kallađ sig á Íslandi sem kaupa sér skóflu.

Gárungarnir segja mér, ađ nćsta verkefni Byocks sé ađ leita uppi Lođinn Lepp. Nafniđ eitt bendir eindregiđ til ţess ađ ţessi norski erindreki á 13. öld hafi veriđ međ sjúkdóm, sem lýsir sér í óhemju hárvexti, ekki ósvipađ og á ţessum kappa:

Lođinn leppur

Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband