Fćrsluflokkur: Bloggar

Sígaunarnir á Seyđisfirđi

Juli---BB-2-177

Áriđ 2017 birti Ţjóđminjasafniđ á heimasíđu sinni  bráđskemmtilega ljósmynd frá 1912, sem Björn Björnsson (1889-1977) tók. Björn var ungur verslunarmađur á Seyđisfirđi sem kynntist ljósmyndun áriđ 1911.

Myndin var kynnt til sögunnar međ titlinum Sígaunatjöldum tjaldađ á Seyđisfirđi (sjá nánar hér). Reyndar sjást líka ţeir sem tjölduđu tjöldunum, sígaunarnir sem viđ i dag köllum frekar Roma eđa Rómafólk

Ţjóđminjasafniđ upplýsti, ađ engar ritheimildir vćru til um komu sígaunanna til Íslands áriđ 1912. Ţađ er reyndar ekki alveg rétt. Heimildir um ferđir fjölskyldunnar á myndinni til Íslands eru til í Danmörku.

Á ţetta benti frćđimađur viđ Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, Sofiya Zahova, sem ég nefndi hér um daginn (sjá greinina hér á undan).

Zahova krifađi stutta grein um fjölskylduna Dimitri, Demetri eđa einnig Demeter, sem kom til Íslands í afmćlisriti til heiđurs Auđi Hauksdóttur (sjá heimildaskrá neđst), en  Sofiya rannsakađi ekki heimildir í Danmörku.

Ég hafđi hafđi nýveriđ samband viđ ţjóđfrćđinginn Ditte Goldschmidt, sem er hálfsystir mannfrćđings Karen Lisa Salamon, sem ég ţekki. Ditte Goldschmidt hefur skriađ mjög áhugaverđa  bók um bréfaskriftir Roma-fjölskyldna í Danmörku fyrir síđara heimsstríđ. Fjalla bókin ađ miklu leyti um ţá fjölskyldu ţá sem kom til Íslands. Bókin heitir Udenfor: En rejsende romafamilie. Forlaget Vinduet, Křbenhavn 2006.

Bók Ditte Goldschmidt er hafsjór af fróđleik um fyrstu Kalderash sígaunanna (sígaunar sem fyrst og fremst höfđust viđ í aldarađir í Balkan-löndunum, áđur en ţeir fóru ađ fćra sig um set á 19. öld), sem komu til Danmörku og ţá miklu fordóma sem ţeim mćtti í Danmörku. 

Bókin byggir ađ stórum hluta á safni kennarans og frćđimannsins Johan Miskow (1862 -1937)sem tók ástfóstri viđ ţetta utangarđsfólk sem landar hans fjölargir hötuđust út af fordómum og hefđ, frekar en ţekkingu á einstaklingunum.

Danir settu lög til höfuđs sígaunum áriđ 1875 (sem var hluti af Lov om Tilsynet med Fremmede og Rejsende) sem setti blátt bann viđ ađ "tatarar" og ađrir útlendingar, sem stunduđu vinnu án fastrar búsetu, fengju leyfi til koma til eđa dvelja í Danmörku.

Dimitre i Rold 2

Ruva og Babi Demitri og barn ţeirra í Rold-skógi áriđ ca. 1910. Aalborg Stadsarkiv, B41481.

Fjölskyldan Demetri kom frá Íslandi áriđ 1911

Voriđ 1911 kom sígaunafjölskyldan Demitri frá Íslandi til Danmörku. Á Íslandi er sagt ađ hún hafi selt og keypt hross. Reyndar hafđi fjölskyldan ekki ókunn í Danmörku, ţví henni var vísađ úr landi áriđ 1909, er hún hélt sig viđ bćinn Randers á Austur-Jótlandi.

Voriđ 1911, ţegar Demitris koma frá Íslandi halda ţau sig á markađssvćđinu Halvrimmen nćrri Brovst á Norđur-Jótlandi ţar sem hún seldi hesta frá Íslandi. Ţar kynnist hinn mjög fordómalausi Johann Miskow fjölskyldunni og brá sér í för međ ţeim í 14 daga til ađ kynnast lífi ţeirra (í stađ ţess ađ stýrast af orđrómi).

Fjölskyldan sest ađ í bćnum Aabybro og kaupir sér hús sem kostađi 2050 kr. og borgar 750 kr. í fyrstu greiđslu.

Um haustiđ 1911 er fjölskyldan aftur á faraldsfćti samkvćmt Miskow og heldur til Íslands og hefur ţar vetursetu, ef rétt er ađ ljósmyndin af ţeim á Íslandi sé frá 1912, líkt og haldiđ er fram. Demitri fjölskyldan hafđi greinlega áhuga á íslensku hrossunum. En önnur ástćđa var ţó líklegri fyrir ţví ađ ţau hörfuđu úr landi, og sú var ađ dönsk yfirvöld hófu strax ađ reyna ađ koma fjölskyldunni úr landi. 

Til er bréf til Friđriks 8. Danakonungs, dags. 17/11 1911, sem Rebekka Demeter undirritar og sem Johan Miskow, hjálparhella fjölskyldunnar hefur vafalaust hjálpađ henni ađ rita.

Rebekka var eins konar ćttmóđir fjölskyldunnar, en mađur hennar andađist í Randers áriđ 1909.  ún hefur hugsanlega dvaldist í húsinu í Aabybro veturinn 1911-12, međan ađ ađrir fjölskyldumeđlimir fóru til Íslands.

Screenshot 2021-09-24 at 18-25-57 arkiv dk Lćrer Miskow sammen med sigřjnere i Aabybro 2

Mynd tekin 1911 eđa 1912 i Aabybro. Frá vinstri: Ruva Demetri, systir hans Sofi, og bróđir Wenzel (sitjandi á jörđinni), Rebekka sú međ pípuna, móđir ţeirra systkina, Bersiko bróđir Ruva  og Margunna kona hans. Dansk Folkemindesamling, bnr 3863, Safn Johans Miskows;  Nationalmuseet neg. 88669.

Bréfiđ er hér í ţýđingu minni:

Til Hans Hátignar

Friđriks hins áttunda, konungs.

Undirrituđ, Rebekka Demeter f. Edes, leyfir sér hér međ ađ biđja Hans Hátign um geta haldiđ áfram ađ búa hér í landinu, ţar sem viđ höfum nú í vetrarbyrjun fengiđ skipun um brottflutning frá eign okkar, og viđ skiljum ekki ástćđuna - Ég hef nú, fyrir utan nokkurra ára hléa, ferđast hingađ á hestamarkađi í 22 ár. Eiginmađur minn var hrossakaupmađur, og er hann andađist fyrir tveimur árum síđan, var hann borinn til grafar í Randers hef ég haldiđ áfram hestakaupum ásamt uppeldissyni og börnum mínum, en fjögur ţeirra eru fćdd hér í landi. Ég hef fest kaup á eign í Aabybro, ţar sem tekiđ hefur veriđ á móti okkur og allir íbúarnir hafa undirritađ sig međ heimilisfangi okkur til stuđnings. Ég sé mér fćrt ađ greiđa skatta og synir mínir munu međ tímanum verđa hermenn. -

Ég er á engan hátt sígaunakona. Fađir minn var Magyari [ungverji] og hét Edes og ég er fćdd í Ungaverjalandi - - Ég hef aldregi ferđast međ sígaunalest og óska ađeins eftir ţví ađ búa áfram í nćđi međ börnum mínum ţar sem viđ erum nú, ţví hér er gott ađ vera. Ég er undir yđar vernd sett.

Yđar auđmjúk,

Rebekka Demeter

Aabybro ţ. 17/11 - 1911

Rebekka

Rebekka med pípu í munninum

Allt kom fyrir ekkert. Fjölskyldan Demetri var flćmd úr landi áriđ 1913. Eitt dagblađ skrifađi m.a.

"... Rćningjaflokkurinn hefur veriđ sendur úr landinu, og ţađ ríkir aftur ró. Í Aaby hefur ekki sést neitt til sígaunanna í langan tíma, - ekki gátu ţau dvaliđ lengi í húsi sínu, og ţađ ađ halda ţví hreinu og huggulegu lá langt handan sjóndeildarhrings ţeirra. Fólkiđ í Aaby, meira ađ segja ţeir sem á sínum tíma undirrituđu beiđni um ađ veita rćningjaflokknum leyfi til ađ búa, munu vart finna fyrir sárum missi; ţetta var fólk sem átti ekki viđ hér í landi og sem aldrei yrđi eins og ađrir.

Já, ţungur var dómur Danans. En slíka Dani eigum viđ enn í vandrćđum međ. Hatriđ drífur allar ţeirra gerđir. Sams konar hatur sér mađur hjá gyđingahöturum og múslímahöturum. 

Fjölskyldan hrökklađist til Svíţjóđar og varđ loks ađ selja húsiđ sitt Johanni Miskow. Eftir ţann tíma er hćgt ađ fylgjast međ fjölskyldunni í Svíţjóđ í bréfaskrifum hennar viđ Miskow. sem i dag eru varđveitt í safni hans í Dansk Folkemindesamling í Konunglegu Bókhlöđunni í Kaupmannahöfn. Bréfin spanna tímabiliđ 1913-1937. Ég mun glugga betur í ţau síđar í mánuđinum.

Íslandsfararnir

Pike Ward photo 2

Mynd Björns Björnssonar af sígaunum viđ tjald sitt á Seyđisfirđi sýnir nokkra fjölskyldumeđlimi Demeter/Demetri fjölskyldunnar: karlmann, ţrjár konur og tvćr ungar stúlkur. 

Af myndinni efst og annarri ljósmynd (her fyrir framan; myndina sendi mér Sofiya Zahova), sem vafalítiđ er einnig tekin af Birni Björnssyni, og sem kemur úr safni breska kauphéđinsins Pike Ward, má ćtla ađ mjög sennilegt sér, ađ karlinn á myndunum sé Ruva Demeter.

IMG_2570 b (2) Ruva var á ţeim árum kvćntur Babi. Systkini Ruva var eldri bróđir hans Bersiko, svo yngri brćđur tveir, Johan og Wenzel, og systurnar Sofi og Rosa.

Ef menn vilja frćđast um afar flókna ćttfrćđi Demeter fjölskyldunnar og Toikon (Taikon) fjölskyldunnar, sem voru meira eđa minna skyldar, skal bent á hina góđu bók Ditte Goldschmidt og rannsóknir sćnska ţjóđfrćđingsins Tillhagens (sjá heimildalista neđst).

Afkomendur og ćttingjar fjölskyldannar, sem kom til Íslands í tvígang í byrjun 20. aldar, búa í dag í Svíţjóđ og víđar, t.d. í Frakklandi og á Spáni. Svíar reyndust, eins og oft áđur, lifa meira eftir bođorđunum tíu en nágrannarnir á flatneskunni, og sumir gera ţađ jafnvel enn.

Ţakkir

Kćrar ţakkir til Sofiyu Zahovu og Ditte Goldschmidt.

Heimildir

Goldschmidt, Ditte. Udenfor: En rejsende romafamilie. Forlaget Vinduet, Křbenhavn 2006.

Idem, Breve fra romaer i Skandinavien fřr 2. verdenskrig. Journalen, Lokal og kulturhistorisk tidsskrift Nr. 3, december 2006, 11-16. [Ritiđ Journalen er gefiđ út af Dansk Lokalhistorik Forening].

Tillhagen, C. -H.: "Gypsy Clans in Sweden", Journal of the Gypsy Lore Society, Third Series, Vol. XXVIII 1949 og Vol XXXIX 1950.

Zahova, Sofiya: The first records of Roma visiting Iceland. Í Magnússon Gísli (Ritstj.): Til Auđar: Afmćlisrit til Auđar Hauksdóttur. Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur i erlendum tungumálum, Háskóla Íslands 2020, s. 72-84.


Ísland lýgur ađ Evrópuráđinu og svíkur loforđ á alţjóđavettvangi

Í dag og í gćr kom út eftir mig grein (sama greinin á frönsku og ensku). Greinin birtist í franska nettímaritinu Revue K (K-LaRevue) Á ensku ber hún heitiđ: What happened to Holocaust-education in Iceland? , en á frönsku: Pourquoi l’Islande résiste ŕ enseigner l’histoire de la Shoah

Í greininni fjalla ég m.a. um óefnd loforđ yfirvalda á Íslandi, sem eitt sinn sóru ađ kenna íslenskum börnum og unglingum um helförina í Evrópu á 20. öld. Nú dreifa íslenskir diplómatar hjá Evrópuráđinu, ósannindum um Rómafólk á Íslandi á vefsíđu Evrópuráđsins og segja ţar ađ engir Rómamenn séu til á Íslandi:

Iceland has not established a Holocaust Remembrance Day. There are no plans to establish a Remembrance day to commemorate the Holocaust. Consequently, Iceland has not officially recognized the Roma Genocide. It is to be noted that according estimates, Iceland does not count any Roma.

Screenshot 2021-09-30 at 09-55-09 Factsheet on the Roma Genocide in Iceland

Sérfrćđingur viđ Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, Dr. Sofiya Zahova, sem er frá Búlgaríu, segir Rómafólk á Íslandi telja um 400 sálir.

Ég tel ađ Dr. Zahova, sem hefur unniđ mikilvćgt starf fyrir Rómafólk á Íslandi, hafi vafalítiđ rétt fyrir sér og fáviska íslenskra stjórnvalda endurspegli aldagamalt áhugaleysi Íslendinga á öđrum en sjálfum sér, sem veldur ţví ađ menn vađa í villu, sem ţeir ómaka sig ekki viđ ađ leiđrétta.

Roma og Sintifólk í Evrópu, sem áđur voru almennt kallađir sígaunar, var ćtluđ sömum örlög og gyđingum, af helstu herraţjóđinni Ţjóđverjum - og skósveinum ţeirra víđa um Evrópu. Nú búa fleiri Roma-menn en t.d. gyđingar á Íslandi, já og fleiri en múslímar - En fulltrúar Íslands á erlendri grund hafa útrýmt Rómafólkinu, međ ţví ađ ađ lýsa ţví yfir ađ engin ţeirra búi á Íslandi.

Ćtla illa upplýst yfirvöld á Íslandi einnig ađ ţegja helför Roma og Sinti í hel, líkt og gert hefur veriđ á Íslandi um helför gyđinga? Ég spyr kannski stórt, en ţegar yfirvöld svíkja og einstaka embćttismenn sýna dónaskap og yfirgang ef mađur leyfir sér ađ spyrja hvađ varđ um loforđin, má vitaskuld fyrr eđa síđar búast viđ spurningum.

flag

Rómafólk sem býr og starfar á Íslandi kemur frá nokkrum mismunandi löndum, flestir frá Rúmeníu, Ungverjalandi, Búlgaríu og Póllandi. Ţeir eiga hins vegar eitt sameiginlegt. Ţađ er hrćđsla ţeirra viđ ađ afhjúpa uppruna sinn og viđ ofsóknir og mismunum hans vegna. Ofsóknir í heimalandinu byggja á gamalli hefđ, en greinilegt er ađ einstaklingar af ćtt Róma, eđa ćttmenn ţeirra sem kalla sig Sinti, Kale, Manusch og Romanchial hafa takmarkađan áhuga á ađ standa stoltir fram á Íslandi og segja ađ ţeir tilheyri ćtt Roma. Á Íslandi eru, eins og einhverjir vita mćtavel, einnig fordómar í garđ Romafólks. 

DV. 19.6. 2002, s. 14Screenshot 2021-09-30 at 08-48-42 Dagblađiđ Vísir - DV - 137 tölublađ (19 06 2002) - Tímarit is

Ţannig á ţađ ekki ađ vera hjá ţjóđ sem gengur jafnmikiđ upp í réttindum fólks víđa um heim eins og Íslendingar gera; og ţar sem fjöldi manna hafa gert eina ţjóđ og jafnvel hryđjuverkasamtök ţeirra ađ gćluverkefni.

Á síđari árum, eđa allt síđan um 2002, hafa yfirvöld á Íslandi vísađ úr landi sígaunum, Romafólki, sem til landsins kom. Sumt af ţví fólki leyndi alls ekki uppruna sínum og ađhafđist "hrćđilega hluti" eins og ađ spila á hljóđfćri fyrir utan verslanir. Stundum hafa ţessum brottvísunum fylgt fordómafullar og furđulegar yfirlýsingar yfirvalda og ekki síđur íslenskra (smá)borgara, sem greinilega höfđu ćttgengt og rótgróiđ menningarlegt óţol gegn Roma-fólki. 

Starfsmađur utanríkisráđuneytisins, sem "útrýmdi" Roma-fólki á Íslandi međ dćmalausri fávisku sinni, er ekki starfi sínu vaxinn. Er eđlilegt ađ slíkir "sérfrćđingar" séu ađ vinna fyrir sendinefnd Íslands í Evrópuráđinu á kostnađ íslenskra skattborgara? Í ráđuneyti Íslands bráđvantar líkt og á hiđ háa Alţingi betur menntađ fólk, sem getur hugsađ rökrétt.

Undirdeild Evrópuráđsins, ODIHR, sem Ingibjörg Sólrún Gísladóttir var kransakökufígúra hjá um tíma, áđur hún flýđi starf og skildi ODIHR eftir án stjórnanda vegna COVID, hafđi vitaskuld ekki andlega burđi til ađ uppgötva vanţekkingu embćttismannsins í utanríkisráđuneytinu í Reykjavík. Áhuginn var líka takmarkađur.

Umheimurinn veđur ţví enn í villu um ágćti Íslands og Íslendinga.

Juli---BB-2-177

Sígaunar (eins og ţeir hétu) á Seyđisfirđi áriđ 1912. Ljósmynd Björn Björnsson / Ţjóđminjasafn Íslands (sjá nánar í nćstu grein á Fornleifi)


Kynusli forđum

urn cambridge.org id binary 20210720144631713-0539 S1461957121000309 S1461957121000309_fig3

Í útlegđ sinni hefur Fornleifur einatt og yfirleitt heilmiklar áhyggjur af íslensku ţjóđinni, sér í lagi ţjóđarlíkamanum í heild sinni, bćđi ţví sem gerist efst á milli eyrnanna - en ekki síđur ţví sem gerjast undir beltisstađ, og ţar er langmestur hamagangurinn ađ ţví er virđist.

Orđiđ "kynusli" er einkar leiđinleg orđskrípi sem ég heyrđi fyrst fyrir rúmum mánuđi síđan, og las ţađ á vef RÚV, (sjá hér).

Alveg sér og persónuleg ţykir mér ţetta mjög óheppilegt orđ og minna nokkuđ á rasískt orđaval. Mér skildist á frétt RÚV, ađ ţeir sem eru kynsegin og intersex séu haldnir kynusla. Allur ţessi usli rúmast aftur á móti í hinu nýja stafrói fjölbreytileikans: LGBTQIA+ . Ég viđurkenni fúslega, ađ ég á afar erfitt međ ađ lćra ţađ stafró, en passa ţó vandlega orđaval mitt varđandi fólk haldiđ svokölluđum "kynusla" - um leiđ og ég slć í ţađ orđ stóran og mikinn 12 tommu varnagla. Ég held ađ orđiđ sé afar ósmekklegt.

Ţegar forstokkađir fornleifafrćđingar eru komnir út úrskápnum sem laghentir bókmenntafrćđingar, og leiđa sannleikann í ljós um lygaheilkenni Halldórs Kiljan Laxness, međan ađ bókmenntamenn ţegja ţunnu hljóđi, er ef til vill ekki furđulegt ađ bókmenntafrćđingar séu farnir ađ túlka fornleifafrćđi og jafnvel DNA-rannsóknir.

Bókmenntafrćđingum er nefnilega margt til lista lagt, og ekki síst Ármanni Jakobssyni, sem er furđanlega klár til ađ vera úr röđum bókmenntafrćđinga - klár eins og systir hans - sama hvađ kveifarlegir kratar grenja og sósíalistaflokksmenn vćla og vola. Ţađ var Ármann sem RÚV tók tali og sem tjáđi sig m.a. um kynuslann.

En ţegar fornleifafrćđingurinn notar ósköp einfaldar heimildir er hann rađgreinir Laxness, virđist enn hćgt ađ digta ađeins upp viđ DNA-rannsóknir á manni sem greftrađur var í Finnlandi á 12. öld. Rađgreining á mjög illa varveittum leifum beina hans, sem fundust áriđ 1969 í Suontaka Vesitorninmäki, Hattula hérađi, sýna ađ hann var hugsanlega međ međ svokallađ Klinefelter syndrome. Klinefelter-heilkenni eru menn međ, ţegar ađ ţeir hafa einn auka X-litning í persónulegu genamengi sínu og eru XXY-menn.  Harry hét hann Klinefelter (1912-1990) sem skilgreindi ţessi heilkenni í mönnum og ţökk sé honum fyrir ţađ. Menn geta lesiđ grein um rađgreininguna á European Journal of Archaeology

Ţegar "karlmađur", sem fćr slíkar erfđir, vex úr grasi, fćr hann oftast einkenni sem gerir hann eilítiđ hávaxnari en kynbrćđur hans í sömu ćtt, en kveifarlegri á annan hátt: Tippiđ er afar lítiđ og vesćlt, honum vex ekki grön og sumir drengir međ ţessi heilkenni eru kynsegin og intersex eins og ţađ heitir í dag. Ađ fornu voru menn "ragir". Ekki veit ég hvort gamalt orđ fyrir raga einstaklinga sé til á finnsku, en hér má finna ýmis orđ um raga og arga menn í 1000 vatna landinu, sem ég tel ţó vart ađ hafi veriđ notuđ um einstaklinginn sem fannst í gröfinni í Suontaka Vesitorninmäki áriđ 1969. Sum ţessara orđa eru nokkuđ svćsin en notast ţó af samkynhneigđum sjálfum viđ ýmis tćkifćri; Ţó líklegast ekki Ruskean Reiän Ritari. Ég ćtla ekki ađ upplýsa hvađ ţau ósköp ţýđa. Menn verđa ađ finna sér orđabók sjálfir - Fjölmör börn lesa nefnilega Fornleif og líka einstaka móđgunargjarnt fólk undir fimmtugsaldri. Ţessi mynd er fyrir ţađ:

Screenshot 2021-09-25 at 20-06-59 5 Very Weird Themes in Medieval Manuscripts

Orđiđ Kirkasvärinen (Bjartur, litríkur) var líka til um hýra hali í Finnlandi forđum. Ţađ ţykir mér fallegt orđ og tel nćsta líklegt ađ ţađ sé frá tímum Kalevala.

Ţessi kyngreining á erfđaefni og kynusla mannsins í Suontaka Vesitorninmäki er svo komin út í heimsfréttirnar í ýmsum myndum og oftast tekst blađamönnum ađ nauđga vísindunum og niđurstöđunum, ţví eins og kunngut er hafa margir blađamenn örugglega einhverja skekkju á einum eđa fleiri litningum sinna.

Vinsamlegast takiđ eftir ţví, ađ ég segi ekki ađ hinn forni Finni hafi veriđ ţjáđur af Klinefelter, ţví ég tel ekki ađ hann hafi veriđ haldinn usla, ţó hann gćti kannski ekki eignast börn vegna veikleika kynsins. Ţađ geri ég ţó alls ekki vegna ţess ađ ég er pólitískt kórréttur og áhugasamur um stafróf og regnboga hinsegins fólks sem verđur ć flóknara í framburđi fyrir karlpunga eins og mig. En mađur er alltaf ađ lćra eitthvađ nýtt og verđur ađ sćtta sig viđ ađ heimurinn breytist.

Ég geri mér hins vegar grein fyrir ţví, eftir ađ hafa fylgst međ rađgreiningum og útreikningum erfđafrćđinga sem vinna međ A-DNA (Ancient DNA) ađ ţegar brotakenndar DNA-leifar sem unnar eru úr beinum er "amplifisérađ" ţá geta gerst furđulegustu hlutir - m.a. oftúlkanir.

Ţađ er ţví miđur orđiđ vel ţekkt ađ DNA-sérfrćđingum ţykir mun skemmtilegra ađ halda fram mögulegum villum en ađ draga rangar eđa hugsanlegar niđurstöđur til baka.

Kynsegin-mađur á Íslandi: Á Ytra-Garđshorni í Svarfađardal

gay-vikingŢađ skyldi ţó aldrei vera, ađ ţađ hafi fyrrum veriđ margir einstaklingar međ Klinefelter heilkenna á Íslandi?

Jú alveg örugglega; Ekki ađ spyrja ađ ţví: Iceland has it all - and volcanoes too. Klinefelter-heilkennin fundust vitaskuld fyrst í fornum Íslendingi, og áđur en Finnar fóru í vímu út af sínu eintaki. Hugsiđ ykkur landkynninguna ef okkar Klinefelter karl hefđi komist fyrstur í fréttirna.

S.S. Ebeneserdóttir hjá Íslenskri Erfđagreiningu(ÍE) og ađrir samstarfsmenn hennar á Íslandi og erlendis birtu áriđ 2018 í grein í ritinu SCIENCE, sem ber heitiđ ´Ancient genomes from Iceland reveal the making of a human population´ (sjá hér) niđurstöđur rađgreininga á erfđaefni úr 27 beinagrindum fornum á Íslandi. Og viti menn, ţađ fannst auđvitađ XXY-kynseginn einstaklingur, og var sú "uppötvun" gerđ áđur en "Riddarinn" finnski var rađgreindur.

Ţetta er sagt um íslenska kynseginn kumlbúann:

«To our knowledge, this is the firs report of an individual with Klinefelter syndrome or any kind of aneuploidy based on aDNA... ».

 Haugbúinn sem greindur var sem kynseginn mađur međ Klinefelter heilkenni, var grafinn upp af Kristjáni Eldjárn í kumli áriđ 1954 ađ Ytra-Garđshorni norđur í Svarfađardal. Kumlbúinn fékk greiningarheitiđ YGS-BT í rannsókn S.S. Ebenesardóttur og alls ađstođarfólks hennar.

Alvarleg kynvilla í beinagreiningu

Hildur Gestsdóttir mannabeinafrćđingur hjá einkafyrirtćkinu Fornleifastofnun Íslands, hafđi í grein í Árbók Fornleifafélagsins 2000 dćmt einstaklinginn í kumli í á Öndverđarnesi á Snćfellsnesi sem "gelding" í grein í Árbók Fornleifafélagsins áriđ 2000, án hjálpar DNA (Sjá hér). Hildur nefndi einnig ţann möguleika ađ ađ kumlbúinn hafiđ veriđ haldinn Klinefelter-heilkenni. En ţess ber ţó ađ geta ađ Klinefelter-einstaklingar voru ekki geldir eins og Hildur heldur fram. Ţeir eru oftast alveg eđa nćr alveg ófrjóir. Á ţví tvennu er mikill munur og vona ég ađ Hildur ţekki nú orđiđ muninn á ţví tvennu. Vísindamenn geta ţó veriđ andlega geldir, en ţađ er annađ vandamál.

Adolf Friđriksson bćtti síđan um betur í endurútgáfu á Kuml og Haugfé Kristjáns Eldjárns, og gerir geldinginn međ Klinefelter í Öndverđarnesi ađ "vönuđum" einstaklingi. Vönun er ađeins skurđur á sáđstreng og annađ en gelding, ţar sem meira rýkur af. Ţađ var eins gott ađ Dolfi og Hilda fóru ekki lćknisfrćđina.

Rannsókn S.S. Ebeneserdóttur et al. (sjá hér) sýndi hins vegar, ef tölfrćđi rannsóknarinnar er yfirleitt marktćk, engin merki um Klinefelter-heilkenni í einstaklingnum í kumlinu á Öndverđarnesi á Snćfellsnesi (DKS-A1) sem Hildur hafđi taliđ ađ gćti hugsanlega hafa veriđ kynseginn einstaklingur eđa geldingur, og sem Adolf Friđriksson kallar vanađan.

Ţannig lauk ţeirri kynlegu ćfingu. Mannskepnan hefur ţví sem betur fer ekki breyst svo mikiđ síđan á 10. öld.

Erfđamengjaheimurinn er hverfull, en lítiđ fer fyrir leiđréttingum ţegar í ljós kemur ađ menn hafa vađiđ í villu.

Auđvitađ hljóta einhverjir Íslendingar ađ hafa veriđ međ Klinfelter-heilkenni frá upphafi - ţó ţađ nú vćri. En hvernig slíkum mönnum var tekiđ í samfélögum fyrri alda er svo annađ mál. Á Íslandi voru ţeir ađ minnsta kosti ekki heygđir eins og furstinn í Finnlandi međ ţví haugfé sem nútímafólk tengir kvenmönnum.

Ekkert erfđagóss í gröfinni var frá mömmu eđa ömmu kynsegins landnámsmannsins ađ Ytra Garđshorni sem greindist međ Klinefelter i sparnađarrađgreiningu ÍE; Var ţađ vegna ţess ađ samfélagiđ sćtti sig ekki viđ "ergi"? Voru Landnámsmenn á sömu línu og einhver Guđmundur Ólafsson sem uppi var á 17.öld og skrifađi: Ragur er sá sem wid rassen glýmer. Fékk hinsegin fólk friđ á landnámsöld eđa voru ţá alveg sömu ofsóknir í gangi og ţegar meira og minna kynruglađir munkar/nunnur í klaustrum skrifuđu um brókar-Auđi (í Laxdćlu) og annađ fólk sem ekki var alveg eins og "viđ hin" ţessi stöđluđu sem göngum í siđlegum og sćmandi fötum.

Allir sem hafa lesiđ Njáls sögu og Laxdćlu vita, hvers kyns var og hve mikill kynuslinn var forđum - ađ minnsta kosti í klaustrunum ţar sem bókmenntirnar voru ritađar međ hönd á pung. Brókar-Auđur var til ţá sem nú. Tađskegglingar Njálu og hoppandi Gunnar eru ţađ sem gerir ţjóđfélagiđ litríkt.

Miđausturlandaguđfrćđi kirkjunnar reyndi hins vegar ađ fela kjötiđ, sem var veikt, og lystina, og skilgreindu allt sem synd sem útilokađi vist í Himnaríki eftir böl jarđvistarinnar. Bönn skapa hins vegar löngun.

Bókmenntafrćđingar og sagnfrćđingar (t.d. Gunnar heitinn Karlsson), sem kyniđ kitlar, gleyma svo algjörlega grundvallar vinnureglum sínum ţegar kemur ađ lýsingu ástarlífs og hvers kyns er, ţví ţeir tala ţá um hvernig slíkt hafi veriđ á söguöld, ţó svo ađ Íslendingasögurnar séu ritađar á kristnum miđöldum af mönnum sem hugsanlega hafa litiđ kynferđi öđrum augum en t.d. landnámsmenn og ţar ađ auki öđruvísi en samtímamenn ţeirra. 

801ace7da1a6a3c9796ba21226d4d028

Vitnisburđur Hómilíubókar

Í Hómilíubók (eđa Íslenskri hómilíubók) sem er safn af fornum stólrćđum, bćnum og lífsreglum, sem jafnframt elsta bók íslensk sem ţekkt er (frá ca. 1200 e.Kr.), ţó hún sé ađeins til í afriti sem varđveitt er í Stokkhólmi í handriti frá 17. öld (og nefni organsöng). Svíar keyptu handritiđ fyrir slikk. Bókin hefur auk rćđna ađ geyma frćđslugreinar og bćnir. Hómilíubók er talin rituđ um aldamótin 1200 (fyrir utan organsönginn) og margir telja hana međal ţjóđargersema íslenskrar tungu.  Enginn veit hins vegar hver skráđi Hómilíubókina eđa hvar hún var niđurkomin á landinu í fjórar aldir áđur en Svíar krćktu í hana.  Í henni má lesa um ýmsar syndir undir beltistađ:

   "Öll kristnispell, ţau er bannsakar eru, og allir lagalestir, ţeir er sakarađili á vígt um, svo iđ sama ţćr inar leiđilegu launţurfasyndir, er sumir menn gera, ţeir er eigi ţyrma körlum heldur en konum eđa misţyrma kykvendum ferfćttum, ţessir hlutir allir lykja himinríki, ţeim er eigi vill af láta né upp bera fyr kennimenn."

EmoO_gdXEAM-E-C

Enn fremur er tekiđ ótvírćtt til orđa utan ramma ţess sem kirkjunni var ţóknanlegur í ţessum bođskap:

"Aldregi má," kveđur bókin, "karlmađur konu saurga." Ţađ er svo ađ skilja, ađ kona verđur ţví ađeins af karlmanns sauri saurug, ef hennar vilji er til. En ef viljinn er til og ţá, ţá er ţó ţess synd, er hana elskar, ţótt hann vinni eigi sjálfur hana, sem Páll mćlti: "Slíkir hlutir," kvađ hann, "skilja mann frá himinríki, eigi ađeins ţá menn, er gera ţá, heldur bćđi og hina, er samţykkir eru viđ slíka atferđ."

Hér var ekki veriđ ađ tala um coprofílíu, held ég (sláiđ ţví upp svo börnin skađist ekki), en eftirfarandi spakmćli í Hómilíunni eiga jafnvel viđ í hinum sauruga og vesćla nútíma ţar margar óhreinar sálir búa í heilbrigđum líkama. Um ţađ segir:

  En ţađ er eigi fjallamannvit, ađ mađurinn viti ţađ, hvađ hann er eđa hverjar greinir hans vesningar eru. Líkami heitir einn, inn óćđsti hlutur mannsins og inn ysti. En sá heitir önd, er bćđi er innri og ćđri. En sá heitir andi, er miklu er ćđstur og göfgastur og innstur.

Kynuslinn Klinefelter-heilkenni, sem höfundur siđvendninnar í Hómilíubókinni ţekkti ekki, hefur vćntanlega fylgt manninum lengi. Víst má telja ađ margir ţeirra sem haldnir hafa veriđ ţessum usla hafi veriđ illa séđir, t.d. ţegar mannskepnan fór ađ trúa ţví ađ andinn vćri ćđri líkamanum. Nauđgandi prestar og biskupar á okkar eigin tímum hafa líklega aldrei lesiđ heillaráđ Hómilíubókar, ţótt synd annarra hafi veriđ ţeim afar hugleikin í pontu.

Screenshot 2021-09-25 at 20-05-32 Oddities in Medieval Manuscript Illustrations

Tré forbođinna ávaxta óx aldrei á hjara veraldar. Konur mega líka láta sig dreyma. Ţetta tré verđur ekki einu sinni rćktađ í gróđurhúsi ímyndunarveikinnar á Íslandi, og ekki eru ţetta bjúgaldin í Eden.

Leitađ var ađ kynsegin-hrossum

Í nýlegri rannsókn á kyni fornra hrossa á Íslandi var leitađ ađ XXY-hrossum, ţađ er ađ segja í leggjum og tönnum hrossa frá Landnámsöld. Ađstendendur rannsóknarinnar leituđu vitaskuld líka ađ Klinefelter-hrossum og Abby Normal hrossum.

Ţegar stagađ hafđi var í holur niđurstađnanna í spálíkani, sem útbúiđ hefur veri til Forn-DNAstags, kom í ljós ađ ekkert fornhrossanna sem greint var var XXY-hestur. Ţađ eru mér og mörgum öđrum mikil vonbrigđi.

Screenshot 2021-09-11 at 11-40-06 Super Gay Horse

Frćndur vorir Svíar hafa aldrei boriđ skinbragđ á öl eđur mjöđ. Hćgt er ađ hella á ţá hrossakeytu og gera ţá glađa. Super Gay Horse er bjórr sćnskur. Hvort hann hentar fólki međ kynusla skál ósagt látiđ.

Ég er ţó alveg viss um ađ glysgjörn XXY hross hafi veriđ mörg á Ísland, sem skýrir brokk og tölt, og ađ ţađ hafi veriđ kynvilltir jálkar úr Skagafirđi sem héldu ađ ţeir vćru trippi sem KEA seldi hér um áriđ sem saxbauta á dós í stađ beljubuffs.

Getur skapast "XXY kynusli", ţegar brotakennt fornerfđaefni er útreiknađ međ spálíkani?

Í samdrćtti um greinina um íslensku hrossin, sem birtist í Journal of Arcaeological Science, (Sjá einnig hér) kemur strax fram ađ leitađ var eftir sparnađi viđ DNA rannsóknir á fornum beinum: This costeffective method provides statistical confidence to allow for sexing of highly fragmented archaeological specimens with low endogenous DNA content; Slíkur sparnađur er ekki alltaf heilladrjúgur. 

En DNA-menn viđurkenna sjaldan gangrýni. Erfđaefni er líka orđiđ ćđri öđrum máttarvöldum og heimstrúarbrögđunum. Menn trúa á DNA eins og guđ úr vél.

Vćri ekki annars unađslegt ef hann Hýr frá Ytra-Garđshorni, ţessi forđum svo jarpvindótti og skjótti hestur hefđi veriđ Equus caballus domesticus sexualis? Ţađ myndi svo sannarlega hafa fullnćgt kenjum ţeirra sem eru á kafi í klofinu á sér og öđrum og hinni afar ţreytandi og afdönkuđu kynjafrćđi sem enn grasserar á Íslandi vegn vanmáttar í frćđunum.

Gárungar í ţéttbýli rađgreina einnig á fullu og telja nú nćr öruggt, ađ gunnfáni Miđfokksins minnist einmitt Hýrs, gredduhestins utan gátta, og sem aldrei stóđ nema ađ lestrarhesturinn nćrsýni athugađi máliđ sérstaklega. Fornleifur gćti japlađ á hráu nautahakki, ţjóđlegu og jafnvel úr útlöndum, upp á ađ ţađ sé rétt greining hjá sér.

logo

Skrifađ á nćrbuxunum síđla í september 2021.


Fyrstu Ólympíuleikar Íslendinga 1908

IMG_0004 (6) lille til publ

Fyrir nokkrum dögum síđan barst Fornleifssafni áhugaverđur safnauki, sem safnvörđur á ljósmyndadeild safnsins gróf upp djúpt úr iđrum skransölunnar eBay. Ţađ er ţessi skyggnumynd (Laterna Magica skyggna) hér fyrir ofan frá 1909, sem sýnir tvo íslenska glímukappa á erlendri grundu.

Myndin var framleidd af ljósmyndastofu Walter Tyler Ltd. í Lundúnum áriđ 1909, en á árunum 1909-1910 gaf ţetta fyrirtćki út um 60 myndaseríur međ fréttaefni (Tyler´s Topical Slides), međal annars seríu nr. 10. sem ţessi mynd hér ađ ofan hefur tilheyrt. 

Myndir ţessar voru sýndar víđa í samkomuhúsum á Bretlandseyjum, á undan öđru efni, og sú hefđ hélst lengi áfram ţegar kvikmyndirnar tók viđ af skyggnusýningunum. Fréttakvikmyndir voru síđar sýndar á undan bíómyndum. Á Íslandi gátu menn upplifađ slíkar fréttakvikmyndir fram yfir 1970, ţegar Ţýskalandsáhugafélagiđ Germanía (forveri ESB-áhugamanna) sýndi enn áróđurs- og fréttamyndir um Wirtschaftswunder og ađra viđreisn sem var gerđ kleif međ Marshallađstođ. Einnig voru sýndar svipađir stuttir, en gamlir fréttapistlar í Kanasjónvarpinu sem einu sinni sást á miklum menningarheimilum á suđvesturhorninu.

Í skrá fyrir seríu Walter Tylers nr. 10, sem var gefin út 20. mars 1909, og sem fylgdi pökkum sem hver innihélt 20 skyggnumyndir, hefur Mynd 17 hér á ofan boriđ titilinn: Iceland Wrestlers, ready to start. Á skyggnunni sjálfri stendur: Iceland wrestlers showing the only method of gripping allowed.

Svo vill til, ađ mynd ţessi var ekki ţekkt hjá LUCERNA, samtökum stofnanna og háskóla í Evrópu, sem eiga söfn Laterna Magica ljósmynda og hlúa ađ ţeim og efla rannsóknir á ţessum forvera kvikmyndanna. Sjá hér. Fornleifssafn deilir, ţegar ţessi pistill verđur birtur, myndinni međ LUCERNA og mun hún örugglega brátt birtast á vefsíđu ţeirra. 

Myndin er frá Ólympíuleikunum 1908 í Lundúnum

Á "nýjastu" ljósmynd Fornleifssafns úr myndaröđ Walter Tayler má sjá tvo íslenska glímumenn sýna list sínar í almenningsgarđi í Lundúnum áriđ 1908.

Ekki sýndu ţeir glímuna á Stadium sem reist var í Vesturhluta Lundúna, ţar sem nú heitir White City í norđanverđu Hammersmith/Fulham, heldur á grösugum völlum almenningsgarđs ţar rétt hjá sem heitir Sheperd's Bush. Íslenski glímuhópurinn tók ekki formlega ţátt í leikunum sjálfum í keppni, en hafđi veriđ bođiđ ađ sýna glímu og ganga inn á leikvanginn viđ upphaf ţeirra.

1908

Glímukapparnir bjuggu á YMCA (KFUM) hótelinu í London viđ Tottenham Court Road, sem var mjög glćsileg bygging. Hún var síđar rifin (um 1971) og ţá byggđur sá óskapnađur sem nú hýsir YMCA og St Giles Hotel í London, og ţar sem margir Íslendingar hafa gist í hryllingslegum húsakynnum. Íslendingunum ţótti ţađ harla löng og erfiđ ferđ ţeir átta kílómetrar sem ţeir ţurftu ađ fara frá miđborginni út til Hammersmith.

Nćrmynd

Mađurinn sem sést framan í er, Pétur Sigfússon, og sá sem viđ sjáum í hnakkann á er líklegast Sigurjón Pétursson. Ţetta getum viđ sagt međ nokkurri vissu, ţví teknar voru myndir af íslensku glímuköppunum fyrir póstkort (bréfkort) sem prentuđ voru á Englandi áriđ 1908. Eitt slíkt hefur lengi veriđ í eigu Fornleifs.

IMG_20210917_0003 (3)

Íslenski Ólympíuhópurinn fór til Lundúna til ađ sýna glímu undir stjórn glímumeistarans Jóhannesar Jósefssonar (sem síđar var kenndur viđ Hótel Borg). Frá vinstri má skjá Jóhannes Jósefsson (1883-1960)í fornmannabúningi, Hallgrímur Benediktsson (1885-1964), Guđmundur Sigurjónsson (1883-1968), Sigurjón Pétursson (1988-1954), Páll Guttormsson (1889-1948), Jón Pálsson (1887-?; sem sýndi glímu međ Jónannesi í Bandaríkjunum og ílentist ţar um skeiđ, og Pétur Sigfússon (1891-1962). Kort í Fornleifssafni frá 1908. Kortiđ var sent áriđ 1907 til "Ungfreyjunnar Sigríđar Böđvarsdóttur á Seyđisfirđi" (1875-1955) af Frú Maríu Guđbrandsdóttur (1855-1942) á sama stađ, "međ vinsemd og virđingu". Svona kort og menn í nćrfatnađi og í ólum höfđuđu greinilega jafnt til hals sem drósar. Ţetta var Unisex á undan sinni tíđ. Ţess má geta ađ móttakandinn var 33 ára og sendandinn 54 ára. Sem sagt djarfar konur á besta aldri. Ljósm. Fornleifssafn.

Stór-danskur yfirgangur

Íslendingarnir neituđu ađ ganga međ hópi Danmerkur inn á leikvanginn í White City, Hammersmith. Jóhannes Jósefsson vildi ađ Íslendingar gengu undir eigin nafni og fána.

Vinur vinar hans, William Henry Grenfell (1855-1945), síđar first Baron of Desborough, sem var í stjórn bresku Ólympíunefndarinnar, leyfđi íslenska glímuhópnum ađ taka ţátt í göngunni viđ opnunarathöfnina inn á leikvanginn.

Lord_Desborough

William Henry Grenfell

Ađalţjálfari Dananna, Fritz Edvard Hansen (1855-1921), var hins vegar ekki alveg á sömu skođun. Dönum var skipađ ađ hindra inngöngu íslenska hópsins. 50 danskir íţróttamenn mynduđu skjaldborg hvítklćddra ţátttakenda sinna viđ innganginn á White City Stadium og vörnuđu Íslendingunum ađgengiđ. Bolabíturinn Hansen, sem einnig var foringi í danska hernum, fór fremstur í flokki. Hann bannađi Íslendingum ađ ganga inn á leikvanginn, ţar sem ţeir vćru danskir ţegnar og taldi hann ađ ţeir ćttu ţví ađ ganga undir dönskum fána. 

Fritz Edvard Hansen

Fritz Edvard Hansen

Áđur en hitnađi enn frekar í kolunum krafđist Sir William Henry Desborough ađ Danirnir vikju og fyrirskipađi ađ Íslendingarnir gćtu gengiđ inn á völlinn. 

Jóhannes Jósefsson tók ţátt í grísk-rómverskri glímu fyrir Danmörku og lenti í fjórđa sćti í sínum flokki, ţó hann hafi ađeins geta notađ einn handlegg. Hann slasađist í fyrstu glímunni sinni. Sannir Víkingar voru ekkert ađ gefast upp á ţessum tímum. Komst enginn Íslendingur nćr verđlaunapalli á Ólympíuleikum fyrr en Vilhjálmur Einarsson stökk í annađ sćtiđ á leikunnum í Melbourne 48 árum síđar.

Olympics.cartoon

Ţessi stórdanska tálmun viđ innganginn ađ leikunum var ekki eini skandallinn á ţessum 4. Ólympíuleikum. Sćnska og bandaríska fánann vantađi í fánaborg leikanna; mjög svo móđgađir Svíar ákváđu ađ taka ekki ţátt í opnunarathöfn leikanna. En hins vegar voru ţar fánar Kína og Japans ţar dregnir viđ hún ţó ţćr merku ţjóđir tćkju ekki ţátt í leikunum. Finnar ákváđu ađ ganga án fána, ţví ţeir neituđu ađ ganga undir fána Rússa, hvers hćl Finnar voru undir um ţessar mundir. Síđast en ekki síst, Bandaríkjamenn höguđu sér ekki mjög íţróttamannslega á leikunum 1908, eins og teiknarinn reynir ađ sýna á myndinni hér fyrir ofan. Allt var sem sagt í hers höndum hjá Tjallanum á fyrstu Ólympíuleikunum. 

wwwopac.ashx 8

wwwopac.ashx7

Showmanninum Jóhannesi Jósefssyni ţótti gaman ađ fara í fornkappadrag og hnykla vöđvana í ýmsum löndum. Takiđ eftir nafni fyrirtćkis hans.

Međ honum sýndu ađrir Íslendingar m.a. Jón Pálsson, sem einnig sýndi "this most peculiar Sport" á Ólympíuleikunum í London áriđ 1908. Takiđ eftir íslenska fálkamerkinu á ljósbláum grunni á rauđri treyju Jóhannesar. Ţetta var hreinrćktuđ vöđvaţjóđrćkni, sem ţekktist víđa um heim á 20. öld.

Vöđvaţjóđrćkni og "samrćđi gegn náttúrulegu eđli"

Og inn gengu ţeir í hvítu nćrfötunum og skýlunum smáu, allir leđurólađir ađ neđan. Ţađ var vitanlega klćđnađur sem kitlađi ýmsan breskan hal og annan. Jóhannes var klćddur í einhvern fornmannabúning, sem kynntur var til sögunnar sem íslenskur ţjóđbúningur, en allt saman var ţetta hálfgert drag.

Ţegar menn kaupa myndir á glímuköppum á netinu er myndum ţessum lýst sem myndum sem LGBTQIA+ fólk kynni ađ hafa meiri áhuga á en ađrir. Í mínu tilfelli er bara mannlegur áhugi á fyrri tímum sem drífur áhugann á glímu; ekkert sem kitlar fyrir neđan belti.

En einn af glímuköppunum á Ólympíuleikunum 1908 var reyndar samkynhneigđur og var pískrađ um ţađ í hornum á Íslandi. Ţađ var Guđmundur Sigurjónsson fánaberi Íslendinganna á Ólympíuleikunum 1908. Eftirfarandi vísa um Guđmund á Ólympíuleikunum gekk eins og eldur í sinu í Reykjavík, ţangađ sem Guđmundur hafđi flust norđan úr Mývatnssveit til náms. Lítiđ varđ hins vegar úr námi.

Gvendur undan gutta her
gekk og bar sinn klafa,
af ţví hann á eftir sér
enginn vildi hafa.

GayGlimaNokkuđ hefur veriđ ritađ um samkynhneigđ Guđmundar, einna helst af Ţorvaldi Kristinssyni fyrrverandi formanni Samtakanna ´78. Ţessi grein gefur ágćtt yfirlit yfir líf Ţorvalds, en nokkrar myndanna sem sagđar eru vera af honum í greininni eru ţađ reyndar ekki.

Ţegar Guđmundur Sigurjónsson var í Kanada fram til 1920, kallađi hann sig Gordon, og ţegar hann sneri aftur til Íslands og starfađi viđ verslun tók hann upp ćttarnafniđ Hofdal.

Snemma árs 1924 var hann dćmdur í átta mánađa hegningarhúsavist fyrir kynmök viđ ađra karlmenn. Hann var dćmdur eftir 178. grein hegningarlaganna frá 1869: „Samrćđi gegn náttúrulegu eđli varđar betrunarhúsvinnu.“

Jónannes Jósefsson og flokkur

Sýningahópur Jóhannesar Jósefssonar í Vesturheimi. Hreinrćktađ Viking-drag sem enn virđist örva smekklausa Bandaríkjamenn međ veik germönsk gen.

Lýsing glímukappans Páls Guttormssonar Ţormars í Austra á ferđinni til Lundúna áriđ 1908 (stafsetningin er alfariđ hans)

P. Ţormar lille

Elsta lýsing Íslendings á ólympíuleikum er vafalaust frásögn glímukappans Páls Guttormssonar, sem má sjá hér til vinstri á mynd frá  um aldamótin 1900. Hann kallađi sig síđar Pál G. Ţormar og gerđist mikill athafnamađur og verslunareigandi á Seyđisfirđi og Norđfirđi og var m.a. í stjórn Sparisjóđs Norđfjarđar sem stofnađur var áriđ 1920.

Bréf til Austra.          London 12/7.

  Eg lofađi ţér, Austri sćll, ađ senda ţér einhvern tíma línur frá ferđ okkar Lundúnafara.

  Ţá er fyrst til ađ taka, ađ ferđin hefir gengiđ vel ţađ sem af er. Viđ fórum 7 frá Reykjavík sunnudaginn 28. júní kl. 6 e. h. og fengum bezta veđur út yfir hafiđ svo enginn varđ sjóveikur ţađ sem teljandi var, og ekkert markvert bar til tíđinda. Til Leith komum viđ ađ morgni ţ. 3. júlí en komumst ekki inn í höfnina fyr enn um kl. 4.

  Strax er viđ vorum komnir inn fyltist af blađamönnum í kring um okkur, og komu svo greinar ţeirra um hina íslenzku glímu daginn eptir. Ţegar er viđ gátum losazt frá tollţjónum og prangaradrasli fórum viđ upp í Edinburgh til konu nokkurrar, sem leigđi út herbergi. í Edinburgh dvöldum viđ svo par til á mánudaginn 6. júlí, ađ viđ fórum hingađ til Lundúna međ járnbrautarlest og erum viđ búnir ađ dvelja hér 5 daga.

ExoqRn9WEAMUc0C

  Viđ komum á stöđina í Lundúnum kl. 9. e. h. í svarta myrkri, og fórum strax á ţetta gistihús, sem viđ nú dveljum á; ţađ er eign Kristilegs félags ungra manna, og er mjög skemmtilegt hús međ ljómandi garđi, svo okkur líđur ágćtlega, ţađ eina sem amar ađ, er ađ ţađ er nokkuđ langt til „Stadion" par sem Olympisku leikirnir fara fram og viđ ćfum okkur daglega.

NAEST-045-556-Page-13

  Ţegar viđ komum hingađ fengum viđ ađgöngumiđa ađ Fransk-Ensku-sýningunni, sem viđ notum altaf ţegar viđ viljum fara ţangađ, og er ţađ heldur ekki sparađ, ţví margt má par sjá.

  Viđ glímdum í gćr á Olympisku leikjunum fyrir 20,000 áhorfenda, og „The Sports Suplement of The Weekly Dispatch" segir ţar sem ritađ er um sýningarnar ţennan dag, ađ síđast en en ekki sízt megi minnast á hina eptirtektaverđu íslenzku glímu, sem hafi veriđ sýnd af hinum íslenzka flokki. Annars hefi eg ekki séđ fleiri blöđ ennţá, en ţegar viđ glímdum, safnađist fj0ldi blađamanna og myndasmiđa í kring um okkur, og eptir ađ viđ h0fđum hćtt glímunni urđum viđ ađ fara aptur upp á pallinn til ađ láta taka myndir af ýmsum glímubr0gđum sem svo síđan eiga ađ koma í blöđunum.

„Programiđ" var svo skýrt ađ áreiđanlega allir vissu hvađ fram fór og lítur út fyrir ađ talsverđur áhugi vakni fyrir glímunni, ţví alltaf er veriđađ spyrja okkur hvenćr viđ glímum aptur. í gćr var afar fjölbreytt skemmtun á Olympiu, og óskađi eg opt í huga mér ađ viđ vćrum undir ţađ búnir ađ taka ţátt í hinum ýmsu íţróttum sem par fóru fram, cn eg varđ ađeins ađ hugga mig viđ ţađ, ađ viđ mundum síđar verđa fćrir um ađ koma fram á sjónarsviđ kappleikjanna sem ţátttakendur.

  Hiđ helzta í „Programinu" var: leikfimi, sund, hjólreiđar, kapphlaup, kappganga, hnefaleiku o. fl., sem eg sökum tímaskorts tel ekki upp.

  Ţađ sem mest hreyf mig af öllu ţessu var leikfimin; fyrst kom fram flokkur enskra karlmanna sem var auđsjáanlega vel ćfđur, en svo kom kvennflokkur, sem gjörđi mikla lukku, enda hefir ekkert, sem eg hefi enn séđ hér jafnazt á viđ ţann flokk, nema Norđmannaflokkurinn, sem er afar fallegur enda á hann ađ koma fram fyrir enska og gríska konungafólkiđ á morgun kl. 3 e. h. Norđmenn unnu fyrstu verđlaun í leikfimi á síđustu Olympisku leikjunum í Athenu og er búizt viđ ađ ţeir gjöri ţađ enn.

  Í kapphlaupum og göngu er eg nćrri viss um ađ Íslendingar gćtu međ ćfingu tekiđ ţátt.

   Sundiđ er ákaflega gaman ađ horfa á, par sem sundmennirnir stungu sér ofan af margra mannhćđa háum palli og fóru marga hringi í loptinu, en hnefaleikurinn ţótti mér ekkert skemtilegur. enda getur hann varla talizt fögur íţrótt, en ţó klöppuđu áhorfendurnir aldrei meir en ţegar einhver var sleginn flatur til jarđar.

fyrstiformadurstj  Viđ höfum ćft okkur á leiksviđinu, áđur en leikir byrja á daginn, til ţess ađ sem flestir íţróttamenn geti fengiđ ađ kynnast glímunni, enda er hér saman kominn fjöldi ţjóđa, og er ekki minnst í variđ ađ sjá séríţróttir ţeirra.

  Ef ćtti ađ skrifa nákvćmlega um leiki ţessa ţá mundi ţađ taka lengri tíma en eg hefi í aflögum, svo eg lćt hér stađar numiđ og verđ ađ biđja alla lesendur ađ fyrirgefa hve lítiđ og ónákvćmt er skýrt hér frá hverri einstakri íţrótt, enda er minnst búiđ af ţví sem fram á ađ fara á Olympisku leikjunum.

Međ kćrri kveđju. P. G.

Síđari endurminningar Péturs Sigfússonar

Screenshot 2021-09-18 at 16-31-20 Vísir - Jólablađ - Megintexti (24 12 1954) - Tímarit isHér og hér má einnig lesa áhugaverđa lýsingu Péturs Sigfússonar um "upplefelsi" hans á Lundúna-Ólympíuleikunum 1908 í jólablađi Vísis áriđ 1954. Pétur var yngstur ţeirra glímukappanna, ađeins 17 vetra. Hann glímdi síđar viđ viđskipti og var kaupfélagsstjóri á Borđeyri fram undir síđara stríđ. Hann var glímumađurinn sem lesendur mínir sjá framan í á safnauka Fornleifssafn. Bók hans Enginn rćđur sínum nćturstađ, ţar sem einnig greinir frá Ólympíuleikunum 1908, kom út fyrri jólin 1962 ađ Pétri nýlátnum.


Mynd mánađarins á Fornleifi

Laxness á Svölum 1955 d

Fríbókin um Halldór K. Laxness hér á Fornleifi hefur veriđ í smáfríi. Verstu menn verđa öđru hvoru ađ láta reyna á sjóbrettin sín ţegar vindar er ţýđir. Ţannig er málum háttađ hjá mér. Nú er góđ alda, hafiđ er blátt og fallegar stúlkur sjást í sjóndeildarhringnum, ef ég set á mig lonníetturnar.

Á međan ţiđ bíđiđ eftir áframhaldinu, leggiđ ykkur á legubekkinn á svölum ykkar og lítiđ yfir dalinn. Fögur er sveitin. Jarm heyrist í fjarska.

Myndin mín frá 1955 var eitt sinn í eigu Svenska Dagbladet. Mér var bođiđ blađiđ til kaupa ... En nú ţrílýg ég eins og Laxness var langur til - en ég lét mér nćgja myndina af honum.

Í biđinni getiđ ţiđ einnig lesiđ ánćgjuskrif ţeirra sem um sárt hafa átt ađ binda vegna Laxness-lyga RÚV, fáfrćđi gúmmíselluprófessora í Háskóla Íslands og ofmetnađs einstakra kvenna međ sjálfsálit á viđ súrsađa karlpunga. Prófessor Hannes Gissurarson hefur vitanlega gripiđ gćsina á lofti. Ţađ hefđi ég líka gert í hans sporum og Björn Bjarnason er međ ágćtan pistil um máliđ hér. Alveg er ég viss um ađ ţeir félagar sleiki sólina á svölunum sínum.

Ég bjóst svo sem ekki viđ lofi eđa prís fyrir ţennan uppgröft minn í skjalasafninu í Ástin í Texas (og víđar), nema frá ţessum ágćtu mönnum til hćgri í litrófi íslenskra stjórnmála, eins mikill dýrđlingur og Laxness er greinilega orđinn međal dauđlegra manna á Íslandi.

Eitt vil ég ţó segja, ađ ekki vil ég verđa ađ svona allra handa gagni, eins og Laxness varđ, eftir ađ ég geispa golunni. En ţađ er heldur engin hćtta á ţví.


14) Poets, Essayists and Novelists - Laxness sem formađur PEN á Íslandi skáldađi um ferđ sína til Buenos Aires

PEN

Á skjalasafni vestan hafs og suđur í Austin í Texas, ţar sem kýrrassar voru eitt sinni meira í hávegum hafđir en frumbyggjar Ameríku, eru til merk skjöl sem tengjast Halldóri Laxness.

Mikiđ af ţví sem hefur veriđ framreitt hér í júlí 2021 í fríbókinni um Halldór Laxness á Fornleifi er ćttađ úr skjala og bókasafni viđ háskólann í Austin, sem ber nafn Harry Ransoms, Harry Ransom Center   

Skjöl útgáfufyrirtćkisins Alfred A. Knopf, frá ákveđnu tímabili, eru geymd í ţessu merka skjalasafni, sem veitti mér fyrstum Íslendinga ađgang ađ skjölum um Halldór Laxness í safni Knopfs, međan safniđ var harđlćst almenningi vegna Covid 19.

Einn af skjalaflokkunum, sem notađir eru hér í fríbók Fornleifs um Halldór Laxness, ber heitiđ Knopf Records, Box 49,4. Ţađ inniheldur skjöl um ţátttöku Íslands í PEN International (sem upphaflega hét Poets, Essayists and Novelists eđa The PEN Club en var síđar kallađ The P.E.N., An International Association of Writers) Samtökin voru stofnuđ áriđ 1921. Á íslensku hefur sambandiđ lengstum veriđ kallađ Alţjóđa rithöfundasambandiđ en nú orđiđ tala menn mest um PEN-Iceland. Ég hef heyrt ađ ţegar samtökin voru ađ reyna ađ búa sér til vefsíđu datt mönnum í hug léniđ pen.is men ţađ var ţegar upptekiđ hjá einhverjum dónum.

Annars hafa PEN lengst ađ veriđ alţjóđleg samstöđusamtök ritfćrra manna sem telja klúbba vera sér til gangs. Í ţessum klúbbum mótmćla ţeir út í loftiđ ţegar illa settur kollega ţeirra er pyntađur eđa drepinn fyrir skođanir sínar í merkum fautaríkjum eins og t.d. "sósíalista"paradísinni Kína og nýja Stór-Tyrklandi, međan ađ ađrir ritfćrir menn, sem jafnvel eru líka međlimir PEN eru á spena hjá Kína og vildarvinir Tyrklands og hrauna ţar sérstaklega yfir eina ţjóđ, sem nú er sjálfri kennt um örlög sín á 20. öld, ţegar stór hluti Evrópu rottađi sig saman undir forystulandi fasismans til ađ útrýma ţeim sem Evrópa hafđi jagađ í og svínađ á allt frá ţví ađ sonur snikkara í Jerúsalem, sem ekki finnst í neinu manntali, var útnefndur sem frelsari germanskra fauta úr dimmum skógum Evrópu og ćvintýraprinsa sem vildu drepa trúleysingja viđ botn Miđjarđarhafs undir krossmarkinu. 

Af hverju skjöl varđandi Íslandsdeild PEN frá tímabilinu 1929  til 1950 hafa endađ á Harry Ransom Center i Austin, Texas veit ég ekki. Ísland var lengi hluti af Vesturevrópudeild Alţjóđa rithöfundasambandsins / PEN í London. Flest bréfanna eru afrit af bréfum til og frá Íslandsdeildinni til Hermon Ouds sem var forseti PEN sambandsins međ ađsetur í London. Hugsast getur, ađ Blanche Knopf hafi veriđ virk í starfi PEN, og fengiđ afrit af bréfum sambandsins í Lundúnadeildinni til ađ hafa fulla yfirsýn yfir allt sem gerđist. Ţannig var hún bara hún Blanche Knopf. Hún var nefnilega ađ hjálpa rithöfundum af ţeirri ţjóđ sem Evrópa ákvađ ađ ofsćkja - sem hún sjálf og mađur hennar tilheyrđu, og sem H. Laxness uppi á Íslandi talađi síđar um í sömu andrá og ţegar hann ćsti sig í Mogganum út af banni viđ hundahaldi í Reykjavík (sjá 10. kafla fríbókarinnar um Laxness hér á vinstri spássíunni á Fornleifi).

Formađur PEN deildarinnar á Íslandi, Halldór Laxness, sem varđi rétt ofsóttra rithöfunda á PEN ţinginu í Buenos Aires áriđ 1936, líkti mestu ofsóknum gegn einum minnihlutahópi á 20. öld viđ andstyggilega stefnu Reykjavíkurborgar gegn seppum og slefandi kjölturökkum áriđ 1970.

Laxness og PEN

Ţađ er von ađ einhver sé farinn ađ spyrja, hvađ Laxness komi PEN viđ, fyrst ćvisöguritarar skáldsins hafi ekki tekiđ á ţeim heiđurstitli. Laxness fór á PEN ráđstefnu í Buenos Aires áriđ 1936 og Fornleifur hefur skrifađ um ţađ áđur eftir ađ hann fór í bíó haustiđ 2017. Halldór Guđmundsson greinir frá ţví í bók sinni um Laxness ađ ađ Halldór hafi hitt Stefan Zweig, er ţeir sigldu til Argentínu. Myndin, sem ég sá áriđ 2017, fjallađi einmitt um Zweig (sjá hér). 

Laxness og frú Inga fóru í Ágúst 1936 til Lundúna, bjuggu á Great Northern Hotel viđ St. Pancras járnbrautastöđina og sigldu međ British Mail farţegaskipinu Highland Brigade til Buenos Aires.

Annars skrifar Halldór Guđmundsson ekki aukatekinn stafkrók um ađ Laxness hafi veriđ tekiđ ađ sér ađ vera formađur Íslandsdeildar PEN og er ţađ afar furđulegt.

Forsetar PEN deildanna eru mikilsmetandi menn. En Halldór Guđmundsson minnist vitaskuld á "ferđafélaga" Laxness um borđ á Highland Brigade, manninn sem Laxness segir frá í endurminningum sínum, manninn sem sagđist ćtla ađ flýja til Íslands í nćsta stríđi og hírast á kvistherbergi í Reykjavík; manninn sem Laxness rćddi viđ á leiđinni til Buenos Aires. Mađur ţessi var Stefan Zweig.

Síđasti tangóinn í Buenos Aires og Zweig

450px-Alcantara_ŕ_Rio_by_Kenneth_Shoesmith

Ţađ er ađeins eitt lítiđ vandamál í ţeirri frásögu Laxness sem Halldór Guđmundsson hefur eftir honum (međ leyfi): Laxness og Inga sigldu á skipi Royal British Male, Highland Brigade (sjá nafn Laxness á farđegalsista Highlands Brigade ţann 15. ágúst 1936 hér), međan ađ Stefan Zweig sigldi á Alcantara frá Southhampton (sjá mynd hér ofar; Sjá farţegalista útlendingaeftirlitsins breska hér) ţann 8. ágúst 1936. Allt sem ţeirra fór á milli á leiđinni til Buenos Aires er hugarburđur Halldór Laxness og skáldskapur. Hvort ţetta er einsdćmi, eđa hvort viđ megum búast viđ meiri skáldskap af ţessu tagi úr smiđju Laxness, veit ég ekki, en ég mćli međ ţví ađ menn fari aftur og mun betur niđur í kjölinn í ćvilýsingum Laxness sjálfs og minningarbrotum. Ţađ er greinilega engin sagnfrćđi. 

Viđ ţessu er ekkert annađ ađ segja en: Laxness var vitaskuld skáld eđa ţannig fór um showferđ ţá.

Royal-Mail-Lines-Highland-Brigade-Chieftain-etc

RMV-Highland Brigade sem Halldór Laxness og Inga kona hans sigldu á til Buenos Aires. Stefan Zweig var ekki á ţessu skipi međ Laxness, eins og Halldór hélt fram í ćviţáttum sínum. Skjöl í National Archives i Kew stađfesta ţađ; sjá hér og hér.

stefan-zweig-1936

Herr Laxness, wer ist Sie? - Zweig á leiđ til Buenos Aires á skipinu Alcantara. Ţar um borđ var enginn Herr Laxness.

Halldór Laxness virđist hafa tekiđ viđ formannstitli Íslandsdeildar PEN áriđ 1920 af Jóni Leifs tónskáldi, sem einnig taldi sig fćran penna. Jón Leifs notađi sér PEN fyrst og fremst til ađ ota sínum tota og 2-3 mönnum á Íslandi ađ auki, međal annars Gunnari Gunnarssyni, sem síđar lýsti blessun sinni yfir innlimum Austurríkis Zweigs í Ţýskaland Hitlers áđur en hann gekk síđan á fund Hitlers áriđ 1940 í stađ ţess ađ sinna haustverkum á búgarđi sínum austur á Hérađi.

Jón Leifs hafđi einfaldlega of mikiđ ađ gera til ađ sinna PEN málefnum á Íslandi, sem virđist mest hafa gengiđ út ađ finna einhverja til ađ taka á móti sérstökum, en vel stćđum konum, frá Bretlandseyjum sem vildu ferđast til Sögueyjunnar í norđri til ađ sjá hvar Gunnar skokkađi um. Laxness tók vel á móti slíkum ferđalöngum ef hann hafđi tíma.

Screenshot 2021-07-28 at 06-49-55 #100PENMembers No 17 Hermon OuldEn Halldór hafđi greinilega ósköp lítinn tíma til ađ sinna ţessum fína selskap, og nefnir ţađ í nćr öllum bréfum sínum til Hermon Oulds forseta PEN sambandsins í Lundúnum. Hermon Ould (1885-1951) var einstakur mađur sem hafđi meira gaman af ađ skrifa til fólks en ađ vera rithöfundur. Hann er annálađur fyrir fórnfús störf sín fyrir PEN, eins og lesa má um hér .

Rétt fyrir jólin 1935 skrifađi Laxness enn eina ferđina og afsakar slóđaháttinn í sér varđandi PEN-málefni međ fámenni og smćđ Íslendinga og mikilli útiveru íslenskra skálda í útlöndum. En hann er ţá greinilega sjálfur farinn ađ beina radarnum suđur til Argentína áriđ eftir, ţar sem hann ćtlađi ađ styđja lítilmagnann, eftir ađ hann rukkađi ritlaun sín í tvígagn Ţýskalandi (sjá hér), ţó hann ljúgi ţví í endurminningum, ađ hann hafi ađeins fariđ eina ferđ til Ţýskalands áriđ 1936.

 

Laxness to Oud 13 Decemer 1935

Laxness og ţýđandinn Erwin Magnus

Í Ţýskalandi talađi Laxness greinilega ekki sem sannur PEN-međlimur, máli hins ofsótta ţýđanda verks síns, flóttamannsins og gyđingsins Siegmund Erwin Magnus (1881-1947) sem ásamt mjög góđri hjálp annarrar konu sinnar, Elnu Nathansen, sem var dönsk, hafđi ţýtt Sjálfstćtt fólk yfir á ţýsku. Bókin fékk titilinn Der Freisasse. Erwin Magnus notađi dulnafniđ Eleonore Voeltzel ţegar bókin kom út í Leipzig / Wien / Berlin 1936, međal annar vegna ţess ađ Erwin Magnus hafđi ekki starfsleyfi í Danmörku í útlegđ sinni, líkt og flestir gyđingar sem forđuđu sér á flatneskjuna í Kaupmannahöfn.  Laxness mun svo hafa skýrt nasistum frá ţví ađ ţýđandinn vćri gyđingur frá Ţýskalandi.  

Erwin Magnus starb am 31. März 1947 in Kopenhagen – weitgehend verarmt

er ţađ sem umheimurinn veit um endalok Siegmund Erwin Magnus, sem ekki hafđi tök á ţví ađ kría út peninga sína í Nasí-Ţýskalandi eins og Halldór Laxness sem fór tvćr ferđir ţangađ.

Erwin Magnus

Erwin Magnus ţýđandi Sjálfstćđs fólks, sem aldrei fékk full laun fyrir vinnu sína.

Eitt af ţví fáa sem Laxness gerđi fyrir PEN var ađ grennslast fyrir um hagi ţýska rithöfundarins og sósíaldemókratans Alberts Daudistels (1890-1955) og konu hans Edith Daudistel Lazarus sem var danskćttađur gyđingur. Ég hitti eitt sinn frćnda hennar á flugvelli á Krít fyrir mörgum árum síđan og útvegađi honum ýmsar upplýsingar um hagi Edith og manns hennar, međal annars frá föđur mínum sem kynntist frú Edith. Laxness skrifađi eftirfarandi til PEN um hagi Daudistel-hjónanna á Íslandi:

Daudistel

Albert Daudistel

My dear Mr. Ould:

Thanks for you two letter, Mr. Albert Daudistel and his wife were at my apartment the other day and I daresay there are not many German refugés having such a happy time as they. They have never had a shade of trouble with autoritites here, on the contrary, they have been receiving a montly subsidy of about Ł10 from the Icelandic government for years now. Besides, Mrs. Daudistel makes "Icelandic souvenirs" for the garrison people and this is getting quite a source of income to her now. They have had good friends her from the first, people who were willing to help them and pull the wires for them. They are well clad and look happy.

(22. apríl 1942).

daudistel i udl2 - Kopi

Edith Daudistel Lazarus, áđur en hún lifđi á ţví ađ gera hreint í Reykjavík.

Ef tekiđ er miđ ađ ţví ađ afi Halldórs Guđmundsson, nafni hans Stefánsson, rithöfundur, var einn ađ ţeim sem ađstođuđu Daudistel-hjónin á Íslandi ásamt t.d. Birni Franzsyni (íslenskum kommúnista sem líkti gyđingi viđ nasista í Ţjóđviljanum sjá r), ţá er er miđur ađ Halldór Guđmundsson hafi misst af vitnisburđi Laxness um ţau hjón. En Auđur Laxness sagđi ungum, ţýskum frćđimanni sömu sögu af Daudistel og ég hafđi heyrt föđur minn og Ottó Arnald Ottósson (Otto Weg) segja um Daudistel. Hann var ađ öllum líkindum algjör hústyrann sem aldrei veitti Edith sjö dagana sćla á Íslandi. Sósíalismi og kvenréttindi fóru ekki endilega saman á ţeim tíma.

PEN-Iceland ţarf víst ađ fara ađ endurrita sögu sína og nú ţýđir enginn skáldskapur eđa rangar tilvitnanir.


13) Myndir frá einum besta degi í lífi Halldórs Laxness

IMG_20210722_0002 D

Fríbók eins og ţessi hér, sem mestmegnis fjallar um brostna drauma Laxness í Bandaríkjunum, er hlađin af skjölum sem verđa ađ fylgja slíkum útgáfum, međ og án leyfis.

Myndir eru líka bráđnauđsynlegar. En ţar sem Laxness "brá sér ekki bara", eins og menn gera í dag, til Bandaríkjanna ţegar salan á gekk sem best ţar í landi áriđ 1946, ţá eru engar myndir til af ţví sćlutímabili í lífi hans er hann ţénađi á tá og fingri, en fékk ađeins skitna 24000 dali fyrir sölu á yfir 400.000 ţúsundum eintaka.  Menn sem ímynda sér ađ kapítalisminn sé svo vondur, hjakka einum of mikiđ í sama farinu.  

Nýveriđ, í stađ ţess ađ kaupa bók, var sendisveinn Fornleifs Inc. ađ skođa gamlar myndir á netinu og keypti nokkrar hjá kóngulóarmanni af íslenskum ćttum sem er međ launverslun á Lettlandi. Köngulóin kaupir gamlar blađaljósmyndir og selur mönnum sem  elska söguna of mikiđ. Myndirnar sem senditíkin festi kaup á höfđu á sínum tíma veriđ í eigu Svenska Dagbladet. Blađiđ sem er víst enn til,  hefur losađ sig viđ ţćr, vonandi eftir ađ hafa tekiđ af ţeim skánir. En ţar sem nútímafólk stelur bara myndum af netinu og Laxness er vart lengur talinn vera líklegur til einhvers MeToo skandala ţá hafa allar gamlar myndir af Laxness á Svenska Dagbladet, nema sundskýlumyndir, veriđ látnar flakka frá Svenska Dagbladet.

Menn hafa líklegast aldrei heyrt um ljósmyndasýningu í bók, en slíkt er einmitt hćgt í fríbókinni. Hér eru ţrjár áhugaverđar myndir af Laxness sem teknar voru í Stokkhólmi áriđ 1955.

Laxness og ađrir verđlaunahafar 1955 (efst): Hér sjáiđ ţiđ Halldór međ öđrum verđlaunahöfum áriđ 1955. Frá vinstri má sjá Halldór, Svíann Hugo Theorell (1903-1982) sem fékk verđlaunin í lćknisfrćđi; ţvínćst Bandaríkjamađurinn Vincent du Vigneaut (1901-1978) sem hlaut verđlaunin í efnafrćđi; nćstur Bandaríkjamađurinn Willis Lamb (1913-2008), sem hlaut verđlaunin í eđlisfrćđi og loks Bandaríkjamađurinn Polykarp Kusch (1911-1993) sem deildi verđlaununum í eđlisfrćđi međ Willis Lamb.

IMG_20210722_0008 C

Laxness skođar verđlaunaskjaliđ ásamt Hugo Theorell: Theprell fékk Nóbelinn fyrir afrek í lćknisfrćđi. Ţeir dást ađ verđlaunaskjali Laxness. 

1-1

Laxness skemmtir sćnskum konum: Hér situr Laxness viđ háborđ í ráđhúsi Stokkhólms međ merkiskonunni Ainu Erlander (1902-1990), sem var vel menntađur stćrđ og efnafrćđingur frá Lundi, sér viđ hćgri hönd. Aina var eiginkona sćnska forsćtisráđherrans Tage Erlanders, og er kannski mest ţekkt fyrir ađ hafa stofnađ hjálparsamtök fyrir stríđshrjáđ börn Ţýskalands, eftir ađ Svíţjóđ gerđi heldur lítiđ fyrir börn sem voru ofsótt af Hitler.

IMG_20210722_0006 D

Viđ vinstri hönd Laxness situr sćnska prinsessan Margaretha (f. 1934) sem í dag heitir Mrs. Ambler og býr nćrri Oxford. Greinilegt er, ađ Laxness hefur áhuga kvennanna allan, enda var hann fyndinn mađur.


12) Ţegar fjöđur varđ ađ kjúklingabúi

The Deesert News Salt Lacke City 24 7 1946

Brakandi "sala", eđa öllu heldur lestur, er nú á fríbók Fornleifs um brostna drauma Laxness eftir ađ Independent People varđ ekki Best-seller í BNA - nema í höfđi íhaldsmanna á Íslandi. Mér er tjáđ ađ mikiđ sé talađ um bókina í heitu pottunum og á dekkjaverkstćđum út um allt land. Bók eins og ţessi lendir aldrei í klónum á skattinum vegna öfundar og lítilsvirđingar sjálfskipađrar "elítu" á Ísland, ţví af henni eru engar tekjur, ađ minnsta kosti ekki beinar - og ekki einu sinni 3 $. Ţó fríbókin sé hápólitísk, lendir hún  heldur aldrei í međferđ hjá sérdeild FBI, ţví ţeir ţekkja mig ţegar og eru alltaf mjög hjálplegir ţegar ég ţarf á ţeim ađ halda.

Hannes Gissurarson hefur skrifađ um niđurstöđur fríbókarinnar á Conservative, vefriti sem ég sem rótgróinn sósíalisti í biblíulegum skilningi (sósíalisti án öfga og annarra vopna en penna (tölvu)) ţekkti ekki einu sinni af umtali.

Í ummćli Hannesar á Conservative, sem furđuđu mig fyrir ađ vera afar vinsamleg í minn garđ, ţó ég hafi ábótaskammađ Hannes í fríbókinni, og Halldór G. enn meira en Hannes, vitnađi Björn Bjarnason fyrrv. ráđherra og sambloggari Fornleifs á útopnunni hér á Moggablogginu í grein einhvers frćđimans niđursettum í Danmörku.

Exminister Björn gerir sér hins vegar ekki grein fyrir ţví ađ ég er bara bloggari eins og hann, hjá Dabba á Hádegismóum.

Rússagullsreikningi og Hermangaraalgebru beitt á BNA-hýru Halldórs Laxness áriđ 1946

En nú yfir í náskylda hluti. Á Íslandi velta menn ţví enn fyrir sér hve miklir peningar 24.000 $ voru áriđ 1946, og hvers mikils virđi ţeir aurar vćru í dag.

24.000 dalir voru ritlaun og tekjur sem Halldór Laxness fékk fyrir Independent People áriđ 1946 í Bandaríkjunum, er hann bađ um ađ ritlaunin tekju vćru greidd inn á bankareikning hans ţar. Ţeir dollarar fóru aldrei yfir á reikninga "kommúnista" á Íslandi, gagnstćtt ţví sem sumir menn á Íslandi ímynduđu sér ađ ţeir myndu. Nokkrum árum síđar, hafđi ţessi ţessi upphćđ Laxness minnkađ niđur í 21.000. Einhverju hefur Laxness ţví eytt, eđa skattar hafa veriđ greiddir af innistćđunni í BNA.

Einn ţeirra íslensku höfunda, sem sérhćft hefur sig í Laxness, hefur skemmt sér viđ ađ reikna út hvađ Rússagulliđ sem kom til Íslands líkt og margra annarra landa vćri mikils virđi í nútímakrónum.

Grein Hannesar Gissurarsonar í ritinu Vísbending, sumariđ 2015, er ađferđafrćđilegt experíment, sem ég er ekki fullviss um ađ hafi svo mikiđ upp á sig, ţegar mađur reiknar Rússagull út frá gengis, verđlags og kaupmáttárţróun í Bandaríkjunum og fćrir ţađ yfir á Ísland án ţess ađ skođa verđbólguţróun og ađra ţćtti á Íslandi. En Hannes komst ađ ţví ađ greiđslur frá Sovétríkjunum frá 1940-1972 hafi numiđ 3.5 milljörđum Bandaríkjadala. Geri hermangarar betur.

Ef reikningsađferđ Hannesar er notuđ á tekjur Laxness í BNA af Independent People, ţá kemur margt spennandi í ljós.

Independent People var seld á 3 dali úr verslun í Bandaríkjunum. Ef sú upphćđ er sett inn í reiknivél fyrir verđţróun í BNA myndi bókin kosta 41,80 dali í dag. Áriđ 2015 ţegar Hannes var ađ reikna Rússagulliđ hefđi Independent People kostađ 36,5 dali. Já, Trump og kapítalisminn juku verđbólguna, ef einhver er í vafa um ţađ. Ţađ varđ miklu dýrara ađ kaupa sér bók eđa mat, međan hann var viđ völd.

3 $ vćru 5192 ISK eđa t.d. 263 DKK ađ núvirđi. Bókarverđ almennt er ţví ekkert óeđlilegt í dag, enda eru ţađ ekki bćkur og lestur sem valda mestri verđbólgu. Ţótt sumir vilji ađ viđ hćttum ađ lesa ţćr, ţví of mikil bókleg vitneskja raskađ ró sumra manna.

Nú héldu Bjarni Ben og bandaríski sendiherrann í Reykjavík, ađ Laxness hefđi selt 480.000 eintök af Independent People. Sú tala virđist gripin úr lausu lofti, ef hún er ţá ekki villa sem varđ til, ţegar 48.000 eintök urđu ađ 480.000 eintökum í bréfum manna til FBI (Sjá 8. kafla hér til vinstri)

En reiknum til gamans á Rússagullsreiknivélinni góđu, hvađ Laxness hefđi grćtt ef hann hefđi selt 480.000 eintök af bók sinni. Ţá hefđi brúttógróđinn orđiđ 1.440.000 dalir, sem vitanlega verđur ađ draga frá kostnađ, söluskatt (VAT/Vaskur var ekki til í BNA), t.d. 20%, sem örugglega er tala í hćrri kantinum. Ţá var gróđinn af bókinni 1.152.000 Bandaríkjadalir.  Ef sú tala er sett í reiknivélina sem Hannes notađi á Rússagulliđ, hefđi Alfred A. Knopf grćtt 16.050.963 í nútímadollurum. Ţá hefđi Laxness vel geta bćtt verulega viđ Rússagulliđ á Íslandi, án ţess ađ líđa illa í pyngjunni og kvarta undan lélegum listamannalaunum. - En ţannig var ţetta bara ekki.

Bókin seldist líkast til í 48.000 eintökum á 3 dali hver bók - sem gera 144.000 dali áriđ 1946 en samkvćmt Rússagullsreiknivélinni hans Hannesar Hólmsteins, sem einnig er hćgt ađ nota á tekjur hermangara, ef einhver hefur áhuga á ţeim - ţá hefđi ţađ gefiđ 2.006.370 dali á dags gengi og međ óskhyggjunni og óbifandi bjartsýni.

144.000 dalir ađ frádregnum 20% kostnađi gefa 115.200 dali  -   24.000 dalir (tekjur Laxness) af ţeirri upphćđ eru ca. 21% af heildatekjum af bókinni. Hluti af ţví hefur líklega veriđ svokölluđ retail royalties (ca. 10-15%). 

Ţannig gengur dćmiđ betur upp, en međ sölutölunni 480.000 eđa 500.000, sem var einhver Rússagullstala og Kaldstríđshýstería, sem annađ hvort varđ til í höfđinu á Bjarna heitnum Ben eđa vegna ásláttarvillu einkaritara William C. Trimbils í bandaríska sendiráđinu í Reykjavík.

Menn dreymdi um ađ selja 500.000 eintök af bókinni hjá The Book of the Month Club, en ţađ gerđist aldrei, nema ađ bćkurnar vćru eftir betri og frćgari höfunda - og bókaklúbburinn seldi nóg af ţeim. Laxness var bara peđ, nema á Íslandi. Hann var ef til vill of góđur fyrir hinn stóra, rotna heim - eins og sumir myndu segja. Heimurinn á eftir ađ uppgötva Laxness - einhvern tíman - í kaldhćđni sagt. Menn ćttu ađ fara ađ fletta ţví orđi upp.

Laxness The Pittsburgh Press 1 Sept 1946

Laxness i Pittsburgh Press 1. september 1946. Teikningin var gerđ eftir ljósmynd sem Laxness sendi af sjálfum sér ţar sem hann sat í Hljómskálagarđinum í Reykjavík (sjá kafla 6).

En ţó ţađ sé orđiđ nokkuđ víst, ađ ljótt brall Bjarna Benediktssonar og Williams C. Trimbles hafi ekki veriđ ţađ sem rústađi frama Laxness í Bandaríkjunum, voru ađgerđir ţeirra mjög lítilmannlegar og andkristilegar, ađ atast svona í ungum rithöfundi sem ţurfti ađ byggja ţak yfir höfuđiđ og sjá fyrir fjölskyldu.

Ýtti Laxness undir óvild og óopinbera skattarannsókn?

Ef til vill var Laxness sjálfur einum of kokhraustur í yfirlýsingum um tekjur sínar og lífsviđurvćri á Íslandi, ţví í Bandaríkjunum gátu menn lesiđ neđanstćđa klausu sem birtist í fjölda umsagna í bandarískum blöđum er Independent People kom út. Gćti ţessar yfirlýsingar hafa espađ mann og annan upp á Íslandi í ađ halda ađ Laxness vćri farinn ađ ţéna svo vel í hinni stóru Ameríku og ţví í stakk búinn fjárhagslega ađ neita ađ taka á móti árlegum launum úr íslenska ríkiskassanaum (listamannalaunum). Ţessi tilkynning birtist í fjölda dagblađa í Bandaríkjunum. Hér er hún í dálki Edwin Seawer og Robin McKown, Reading & Writing í The Clinton (Illinois) Journal and Public, bls. 3 ţann 24. ágúst 1946.

The Clinton Illinois Journal and Public 24 August 1946

Íslendingar og rökrćđa

Á Íslandi var Halldór Laxness hins vegar búinn ađ ánafna listamannalaununum til fyrstu verđlauna í ritgerđarsamkeppni Landvarnar, sem var andamerískur ţjóđernissinnaflokkur međ félaga úr gamla sósíalistaflokknum. -- En skáld segja svo mikiđ; Ţađ er kallađ "ađ skálda" eđa "ađ skálda eitthvađ upp". Ţađ er reyndar mikil furđa hvađ mikiđ menn trúa á slík á Íslandi, og eiga um leiđ erfitt međ rök. Ţetta vissi Halldór Laxness vel ţegar hann skrifađi um Íslendinga og rök í Innansveitarkróníku:

Ţví hefur veriđ haldiđ fram ađ íslendingar beygi sig lítt fyrir skynsamlegum rökum, fjármunarökum varla heldur, og ţó enn síđur fyrir rökum trúarinnar, en leysi vandrćđi sín međ ţvi ađ stunda orđheingilshátt og deila um titlíngaskít sem ekki kemur málinu viđ; en verđi skelfingu lostnir og setji hljóđa hvenćr sem komiđ er ađ kjarna máls.

Skemmtileg athugasemd og örugglega nokkuđ rétt. Íslendingum er margt betur gefiđ en rökrćđa. Sjálfur gat Halldór veriđ hinn mesti uppnámsmađur og uppvćgur yfir ýmsu. T.d. hundabanni í Reykjavík (sjá 10. kafla) sem hann líkti viđ gyđingahatur. Hver veit hvernig honum hefđi farnast í nútímanum, ţar sem allt er fullt af klofkróníkum og kynórum?


11) Var hćgt ađ stytta Laxness? - bútur og bréf fyrir Halldór Guđmundsson

BOMCScherman

Nei, ţetta er ekki hann Halldór Laxness. Mađurinn á málverkinu hét Harry Sherman (1887-1969). Hann auđgađist vel á bókaklúbbnum The Book of the Month, sem hann stofnađi áriđ 1926.

Sherman var vafalaust sá sem ţénađi best á útgáfu Sjálfstćđs Fólks í Bandaríkjunum.

Shermann var sonur fátćkra gyđinga sem sest höfđu ađ í Kanada, en endađi ungur á barnaheimili fyrir fátćka í Bandaríkjunu eftir ađ foreldrar hans skildu. Harry Sherman varđ heimsţekktur fyrir ađ stofna bókaklúbb, sem byggđi á ţeirri visku, ađ fólk keypti frekar bćkur sem ţađ hefđi lesiđ ritdóm eđa umsögn um. Ţađ var gömul hefđ í dagblöđum gyđinga ađ skrifa ritdóma og vann Sherman viđ slíkt blađ á unga aldri. Góđ umsögn klúbbsins um Independent People, sem oftast var skrifuđ af starfsfólki klúbbsins í landsţekkt blöđ, seldi bókina vel, en hún varđ aldrei sú metsölubók sem sumir vonuđu ađ hún yrđi, og sumir menn á Íslandi ímynduđu sér ađ hún vćri - vegna ţess ađ ţeim langađi ađ bregđa fćti fyrir yfirlýstan sósíalista sem gekk vel.

Í greinagóđri bók Halldórs Guđmundssonar um Laxness eru nokkrar leiđar villur varđandi sölu bókarinnar hjá The Book of the Month Club, sem hćgt er ađ finna, vilji mađur vera smásmugulegur. En villur ţessar eru samt afar bagalegar og ţví mikilvćgt ađ sinna ţeim.

Halldór Guđmundsson heldur ţví fram, ađ ţađ hafi komiđ til tals ađ gefa Independent People út sem bók mánađarins hjá Bókaklúbbnum Book of the Month Club (sjá meira um bókaklúbbinn), ţá hafi Laxness veriđ ţví andvígur ađ bókin yrđi stytt. Ţađ er algjör misskilningur hjá Halldóri Guđmundssyni.

1. bréf

Óskir um styttingu tilkynnti Alfred A. Knopf Halldóri Laxness í bréfi dags. 25. mars 1946, međ afriti af greinargerđ eins elsta ritrýnis Book of the Month Club, en ţađ var rithöfundurinn Dorothy Canfield (1879-1958).

800

Dorothy Canfield viđ störf sín

Hvađ varđar yfirlýsingu Halldórs Guđmundssonar um ađ Laxness hafi veriđ andvígur styttingu á Independent People, er nú ljóst ađ Halldór Guđmundsson hafđi ekki undir höndum skeyti frá Laxness til Knopfs dags. 10. apríl 1946, ţar sem Laxness skrifar mjög skýrt ađ hann leyfi styttingar í samráđi viđ sig:

NLT KNOPF NEWYORK BOOK CLUB FREE TO CUT THOUGH NOT WITHOUT CONSULTING ME ABOUT FINAL TEXT STOP LETTER FOLLOWS  

LAXNESS

Laxness wire

Ţađ ţurfti samt aldrei ađ bera neina styttingar undir Laxness. Í bréfi til Halldórs Laxness dags. 15. apríl 1946 (sjá hér), greinir Alfred A. Knopf frá ţví ađ bókin verđi ekki stytt ţrátt fyrir allt. Knopf sendi sömuleiđis skeyti (sjá mynd hér fyrir neđan) til ađ tilkynna Laxness ţá ákvörđun, ađ falliđ hefđi veriđ frá ţví ađ stytta Sjálfstćtt Fólk í útgáfu fyrir Bandaríkjamarkađ.

Knopf Wire 15.4.1946

Alfred A. Knopf var sniđugur karl sem kom í veg fyrir styttingar, ţví hann var búinn ađ láta prenta ađ minnsta kosti 7500 eintök af bókinni óstyttri, eintök sem höfđu veriđ send til Englands í sölu, og átti Laxness ađ fá 5 eintök af ţeim, en hann fékk ţau aldrei ţađan. Útgáfa, öđruvísi en sú sem Book of the Month vildi gefa út stytta til ađ grćđa sem mest, hefur greinilega latt Harry Sherman eiganda Book of the Month Club í ţví ađ framfylgja ţeim tillögum um styttingar sem komu fram í tillögum Dorothy Canfield 21. mars 1946. Í bréfi hennar var reyndar ađeins talađ um mjög smávćgilegar styttingar og lítilvćgar (sjá bréf Canfield í heild sinni hér). 

Svona getur gerst ef heimildavinnu er ábótavant.

2. bréf

Mererith WoodAnnađ bréf, sem Halldór Guđmundsson hafđi heldur ekki er hann skrifađi stórverk sitt um Laxness, ritađi Alfred A. Knopf. Ţađ var dagsett 15. apríl 1946 (sjá hér). Ţađ sýnir ađ hann lagđi út mikla fjármuni í ađ koma Independent People í sölu hjá The Book of the Month Club. Hann skrifar (hr.) Meredith Wood bandarískum bókmenntaráđunaut af gyđingaćttum (1896-1974; mynd t.v.) hjá fyrirtćkinu The Book of the Month, sem Knopf hafđi haft fund međ ásamt Harry Sherman eiganda og stofnanda bókaklúbbsins, til ađ minna Wood á fyrra samkomulag sem ekki yrđi horfiđ frá. Af öllu ađ dćma hafđi Wood gerst gráđugur og vildi meira.

Dear Meredith

I return your aggreement of April 10th for INDEPENDENT PEOPLE by Halldor Laxness, as I explained to Harry [Sherman] over the telephone, you both insisted when you were up here that in our first caple to the English publishers who control the American market in theis book, we state that the minimum guarantee would be one hundred and twenty thousand dollars. I do not care myself about this, but having passed the word on to England to that effect, Harry aggrees with me, and I am sure you will too, that we must stick to it.  Otherwise the aggreement seems to be entirely in order.

Ţađ er ţví mögulegt, ađ Alfred A. Knopf hafi grćtt afar lítiđ, ef ţá nokkuđ, međ ţví ađ leggja meistaraverkiđ Independent People inn hjá The Book of the Month Club međ 120.000 dala tryggingu.

3. bréfiđ

Halldór Guđmundsson nefnir enn eitt bréf frá Knopf í lok marsmánađar 1946. Hann nefnir ekki dagsetninguna nákvćmar en ţađ, en bréfiđ var skrifađ 25. mars 1946.

Halldór Guđmundsson tekur úr bréfinu (sjá allt bréfiđ hér) klausu og umritar, svo mjög, ađ ţađ sem í raun er skrifađ á ensku af Knopf, kemst ranglega til skila í íslenskri og danskri útgáfu bókar hans.

Knopf til Laxness 25.4.1946

Í bréfinu frá 25. mars 1946 stendur ekki ađ "ţađ muni verđa settar 60.000 dalir inn á reikning Stanley Unwins í New York" eins og Halldór heldur fram. Ţađ sem stendur er:

... It also means that as payment for these four hundred thousand copies the sum of sixty thousand will, in due course, be paid to Mr. Unwin´s New York agent. 

Mađur verđur ađ muna eftir orđunum "in due course" sem Halldór gleymir. Menn gera ekki upp fyrr en verki er lokiđ. Setningin lýsir ekki stađreynd, heldur möguleika. Í danskri útgáfu bókar Halldórs hljóđar ţetta svo í rangri ţýđingu og umritun sem góđir sagnfrćđingar myndu ekki gútera:

Det betřd et oplag pĺ mindst 400.000 eksemplarer, fortćller Knopf, og at der ville blive sat 60.000 dollars ind pĺ Stanley Unwins forlagskonto i New York.

En bókin var aldrei seld í 400.000 eintökum, og ţví var hlutur Laxness ađeins 24.000 dalir ţegar upp var stađiđ, eins og vitađ er. Unwin hefur ţví varla fengiđ 60.000 dali fyrir sinn snúđ ţegar upp var stađiđ.

Eins og áđur hefur veriđ sýnt var ađ líklegast smekkur manna í BNA sem olli ţví ađ salan varđ ekki sú sem menn höfđu vonast eftir og hún tók fyrst viđ sér löngur síđar, er Independent People var aftur gefin út.

En hrun Laxness í Ameríku var ekki vegna póltíkur eins og Halldór Guđmundsson telur. Knopf setti svo sannarlega fólk í ađ lesa bćkur Laxness. Hann var veginn inn í bandarískan bókmenntasmekk, en of léttvćgur fundinn - nema ađ ţađ hafi veriđ vegna ţessa ađ hann var ekki nógu léttvćgur fyrir Bandaríkjamarkađ. Knopf lét sig dreyma, en draumar manna og áćtlanir rćtast ekki alltaf eins og kunnugt er.

Ţađ er nú líklegast ađalástćđan fyrir ţví, en ekki pólitík á Íslandi, ađ Alfred A. Knopf var ekki fjálgur í ađ gefa Laxness út aftur. Eftir ađ hafa lagt 120.000 dali í tryggingu fyrir útgáfu bókarinnar hjá The Book of the Month Club, hefur Alfred A. Knopf ekki haft mikla löngun ađ gefa út fleiri bćkur eftir Laxness en Independent People. En viđ vitum ţó ađ hann lagđi í kostnađ viđ ađ láta margt fólk lesa ađrar bćkur hans í tímans rás, eins og lesa má í 7. kafla ţessarar fríbókar (sem má finna á vinstra dálki Fornleifs).

Ţađ verđur ađ teljast langsóttara en nokkru sinni fyrr, ađ pólítískt samsćri (sannađ skattamálabras Bjarna Ben og Trimbles sendiherra BNA á Íslandi) hafi átt nokkurn ţátt í ţví hvernig fór fyrir vinsćldum Laxness í Bandaríkjunum.

Heimurinn er einfaldlega helvíti harđur.


9) Laxness rís í háum hćđum á Ámakri, bútur fyrir alla

bd-bd1902350-12-webÚti á Ámakri, einhvers stađar nćrri ţeim stađ sem týndi fulltrúinn Teodor Amsted sprengdi sig kannski í loft upp út af lífleiđa einum saman, eru einhverjir steypukapítalistar búnir ađ reisa leigukassa viđ götu sem fengiđ hefur nafniđ Halldór Laxness vej.

Hús ţessi eru í orđsins fyllstu merkingu hreinir kassar, af ţeirri gerđ kynlausra fjölbýlishúsa sem rísa um gjörvalla Evrópu. Ţeir eru kúkabrúnir ađ utan og skannahvítir ađ innan. Sumum líđur vel í ţessum geldu híbýlum, en arkitektinum sem teiknađi ţessi ósköp líđur betur á bankareikningnum sínum en flestum.

Nćsta gata viđ Laxness Vej er C.F. Mřller Allé, sem hefur fengiđ nafn eftir dönskum arkitekt sem byggđi háskólann í Árósum eftir ađ hafa orđiđ fyrir áhrifum af byggingastíl háskóla Mussolinis, Sapienzia, eftir af hafa séđ myndir af skólanum í Róm á póstkorti. Mřller valdi hins vegar súlnainnganginn sem er á Sapienzia frá og telst ţví ekki til međreiđarsveina fasista í Danmörku. Ţýska setuliđiđ í Árósum var vitaskuld stórhrifiđ af Hćlamussólíni-stíl bygginga Mřllers og komu sér fyrir í ţeim, og verđandi stúdentagarđur varđ ađ höfuđstöđvum Gestapo í borginni.

Halldorhus

Halldórhus er rómađ ... fyrir verđlagiđ. En menn byggja ekki hús lengur fyrir hugsjónina eina. Ţađ gilda sömu lögmál og ţegar bandarísk forlög gefa út bćkur. Framtakiđ verđur ađ borga sig.

Viđ breiđstrćti C.F. Mřllers, stendur mikill brúnn kassi, sem fengiđ hefur nafniđ Laxness Hus. Annađ hús, ekki alllangt frá, hefur fengiđ nafniđ Organistens Hus. Ţađ síđarnefnda leiđir hugann til ţess tíma er mađur lék sér međ Legokubba. Ţegar einhver Ella var búinn ađ byggja hefđbundna blokk úr rauđum kubbum, kom fífl međ hornös og sköpunagáfu og setti hvítan kassa skakkt ofan á fínu blokkina. Ella fór ađ gráta.

Eins og Íslendinga einir vita, fór bókarheitiđ "Atomstationen" í taugarnar á ţeim sem gáfu út Atómstöđina í Danmörku, og ţćr taugar er hćgt ađ reka beina leiđ upp í danskt ráđuneyti sem enn lét sér annt um Ísland. Bókin fékk titilinn Organistens Hus. Međ slíkum titli móđguđu Danir engan í Nató í fimbulkulda Kalda Stríđsins.

Ţađ furđulega hefur gerst, ađ ţegar Organistens hus, fékk hvíta kubbinn ofan á 5 fyrstu hćđirnar, eins og krakkar gera međ Legokubbum, líta ţessar tvćr byggingar út eins og alvöru kjarnorkuver, sem Danir hafa alltaf sagt Nej Tak viđ.

csm_Atomkraft_nej_tak_50a39ed027

Atomkraft Nej Tak merkiđ í Árósum

Ţađ er svo spurning, hvort menn hafa ţurft ađ fá leyfi til ađ leggja nafn Laxness viđ hégóma eins og skítabrún hús í Legóstíl vissulega eru. Ég ćtla nú ađ vona ađ afkomendur Laxness hafi séđ til ţess ađ danskir kapítalistar, sem aldrei hafa lesiđ stakt orđ í Laxness, hafi fengiđ leyfi og greitt ríflega fyrir nöfn og tilvísanir.

Ég hringdi og spurđi blađafulltrúa félagsins, sem leigir íbúđir út á Laxness vej og i Laxnesshus og Organistens Hus á C.F. Mřller Alle, hvort einhverjir Íslendingar hafi komiđ nćrri ţessu nýja hverfi međ Laxness-nöfnum. Voru einhverjir hugmyndasmiđir frá Fróni til dćmis? En svo mun ekki hafa veriđ. Ţađ var bćjarfélagiđ á Amager sem ákvađ nafniđ Halldór Laxness vej, en byggingarfélagiđ Bellakvarter lét ţađ nafn hafa áhrif á sig, ţegar reist var Laxnesshus og Organistens Hus viđ nćstu götu.

Mér sýnist heldur ekki ađ Íslendingar hafi veriđ viđstaddir reisugilliđ á Laxnesshus áriđ 2018. Mér var t.d. aldrei bođiđ, ţótt merkilegur sé. Í móttökunni fengu menn grjúpán í brauđi og Jolly Cola í plastglasi og virtust hinir ánćgđustu međ kostinn.

MG_4784_web-1024x683

Vonandi býr mjög sjálfstćtt fólk í ţessari nýju kassabyggđ sem andar ađ sér krabbameinsvaldandi morgunloftinu frá flugvellinum í Kastrup. Byggingarnar gefur kassaformi Gljúfrasteins ekkert eftir ađ arkitektónískri fegurđ.

Vonandi eru leigjendurnir einnig nógu vel efnađir til ađ geta greitt húsaleiguhćkkunina, fćri svo ađ Laxness Inc. uppi á gjósandi Djöflaeyjunni fari í mál vegna notkunar á Regtrademarkinu Laxness og ţađ međ ađstođ vildarvina í gúmmíklefum Háskóla Íslands. Leiguverđiđ fyrir rétt rúmlega 100 m2 íbúđ ţarna í Laxness-hverfinu, á algjörri flatneskju Ámakurs, eru tćpar 18.000 krónur danskar á mánuđi. Ţađ eru bara skitnar 350.000 ISK - takk fyrir - utan ýmislegs annars sem gerir lífiđ ţolanlegt. Grćđgin er einnig viđ völd í Danmörku, ţó ţetta sé ekki mikiđ dýrara en margt annađ.

Loksins gaf Laxness-nafniđ eitthvađ af sér, eftir ađ Nóbelinn gerđi Halldór ađ ţurftarmanni uppi í Mosfellssveit (og á Fálkagötunni). Og vćri ekki tilvaliđ ađ opna krá í kjallaranum á húsunum á Ámakri, sem heitir Jónas. Ţađ er ágćtur spítali ţarna nćrri ef einhverjum hlekkist á í lyftunni og lćrbrýtur sig til mergjar.


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband