Tímavél Íslenskrar Erfđagreiningar er minnislaus

Uppruni 2

Ég tel persónulega ađ jáeindaskanninn sé merkilegri maskína en ný tímavel deCode. Í nýrri grein frá deCode (Íslenskri Erfđagreiningu / héđan í frá skammstafađ Í.E.), sem í gćr birtist í tímaritinu Science (1. júní 2018; Vol. 360, Issue 6392, pp. 1028-1032; sjá hér) er kynnt til sögunnar "algjör bylting". Ţađ er svo sem ekkert nýtt, ţví allt sem kemur frá Í.E. er iđulega kynnt sem algjörar byltingar - eđa ţangađ til annađ sannast og ţykir réttara - og ţađ gerist nú ćriđ oft.

22 ára saga Í.E. eru reyndar heil röđ eintómra byltinga, sem viđ nánari athugun reyndust ekki vera ţađ. Byltingar ţessar virđast einna helst hafa veriđ framdar til ţess ađ styrkja ć verđlausari bréf fyrirtćkisins á verđbréfamörkuđum og til ađ ganga í augun á furstum alheimslyfjafyrirtćkjanna.

Í byrjun aldarinnar var heiminum kynnt sú niđurstađa út frá rađgreiningu Í.E. á erfđamengi núlifandi Íslendinga, ađ landnámsmenn hefđu veriđ karlar frá Noregi og Skandínavíu, en ađ konurnar hefđu veriđ ţrćlar frá Bretlandseyjum. Sú "bylting" kom sér vel viđ ađ selja fyrirmennum auđtrúa lyfjafyrirtćkja ţá kreddu ađ Íslendingar vćru sérstaklega einsleitur hópur sem hentađi einstaklega vel til alls kyns erfđarannsókna, og ţar ađ auki til ţess ađ rannsaka erfđir ýmissa sjúkdóma sem lyfjafyrirtćkjaheimurinn telur sig best og fljótast geta grćtt á.

Í nýju greininni í Science, sem ber heitiđ Ancient genomes from Iceland reveal the making of a human population, er komist ađ nokkuđ annarri niđurstöđu um uppruna Landnámsmanna, eftir ađ erfđaefni úr tönnum 27 einstaklinga, beinagrinda sem búsettar eru á Ţjóđminjasafni Íslands, hafđi veriđ greint. 

Ţó svo ađ ađal erfđefnismannfrćđingur Í.E. hafi međ vissu heyrt um niđurstöđur danska líkamsmannfrćđingsins Hans Christian Petersens eru ţćr virtar ađ vettugi ţó svo ađ ţćr geti stađfest "byltingu" Í.E. Rannsóknir Hans Christian Petersen sem voru unnar á Ţjóđminjasafni í samstarfi viđ mig sem styrkumsćkjanda, fóru fram međ leyfi (1991) ţjóđminjavarđar á Ţjóđminjasafninu sumariđ 1993.

Öll mćlanleg mannabein úr kumlum á Íslandi voru mćld. Ekki ađeins bein 27 einstaklinga, eins og tennurnar 27 sem erfđaefniđ var rađgreint úr fyrir rannsóknina sem í gćr birtist í Science. 27 einstaklingar eru tölfrćđilega algjörlega óhaldbćrt úttak. Áriđ 1993 voru mćld voru bein 150 einstaklinga (landnámsmanna) fundin í kumlum, sem og bein 60 einstaklinga fundin í kirkjugarđinum ađ Skeljastöđum í Ţjórsárdal.   .

Helstu niđurstöđur Petersens voru ţćr ađ um 70 % elstu Íslendinganna hefđu veriđ af "norrćnum" uppruna; Ćttađir frá Noregi/Skandinavíu. Hér má lesa stutta greinagerđ H.C. Petersens.

Ég veit ţó mćtavel, ađ DNA-vísindamenn gefa afar lítiđ fyrir samanburđarmćlingar á hlutföllum á lengd útlimabeina. DNA eru nefnilega vísindi dagsins, alveg sama hve niđurstöđurnar eru oft mistúlkađar og misskildar og hafa jafnvel sent saklausa menn í rafmangsstólinn.

Tímavélin er komin 

Agnar Helgason, frćđilegur gúrú ţess fjölbreytta hóps sem framreitt hefur umrćdda vísindagrein Í.E., lćtur hafa ţetta eftir sér á vefsíđu deCode:

„Nú ţurfum viđ ekki lengur ađ áćtla á grundvelli arfgerđa úr núlifandi fólki. Ţetta er nánast eins og ađ hafa ađgang ađ tímavél. Núna getum viđ rannsakađ fólkiđ sjálft sem tók ţátt í landnámi Íslands.“  (Sjá hér).

Í kynningargrein Science um greinina er ţessu rugli fleygt í lesandann:

"Medieval histories suggest Iceland was first settled between 870 C.E. and 930 C.E. by seafaring Vikings and the people they enslaved, who possessed a mélange of genes from what is now Norway and the British Isles." (Sjá hér)

"Medieval histories" var ţađ heillin. Ţannig er íslensk rithefđ á miđöldum afgreidd í Science ţann 29 maí 2018.  Lágkúran hefur víst náđ lćgstu lögum.

Genaflökt var mikiđ og margs konar

Fyrir utan ađ nýja tímavélin hans Agnars gengur á DNAi úr ađeins 27 einstaklingum, sem er tölfrćđilega algjörlega óásćttanlegt úrtak, virđist mér innri tímavél og minni Agnars sjálfs vera í lamasessi.

Í lok síđustu aldar (1998) kynnti ég niđurstöđur mínar og Hans Christian Petersens á mannfrćđiráđstefnu á háskólanum í Kaupmannahöfn. Ţá ráđstefnu sat Agnar Helgason einnig og ég fann titil hennar á CV Agnars (1998 Nordic Meeting of Biological Anthropologists; Clara Lachmann Symposium. Copenhagen, Denmark, 29th –31st January 1998).  Ţar hafđi mađur hafđi ekki meira en 10 mínútur til ađ segja frá niđurstöđum sínum. Ég nýtti ţćr til hins ýtrasta og gerđi merkilegum niđurstöđum H.C. Petersens góđ skil, en bćtti viđ upplýsingum um fjölbreytileika ţeirra hópa sem til Íslands hafa komiđ eftir landnám. Ţađ gerđi ég til ađ minna menn á, ađ DNA-rannsóknir, sem voru ađ hasla sér völl til rannsókna á uppruna ţjóđa, ţćtti mér oft settar fram of ógagnrýniđ og án ţekkingar á sögu ţeirri sem ţćr gćtu hugsanlega breytt. Ég minnti áheyrendur á ađ genamengi Íslendinga vćri flóknara en sem svo - og taldi upp ţćr tegundir af karlpungum sem mest sást til á Íslandi - og sem örugglega skildu eftir sig breytingar á genasamsetningu Íslendinga.

Ţetta var löngu fyrir tíma yfirhöfđafyrirlestra, svo ég sýndi ţessa fornu glćru (efst) sem ég hafđi útbúiđ og teiknađ. Um kvöldiđ ţáđi hinn ungi og efnilegi mannfrćđingur Agnar Helgason bođ mitt og konu minnar ađ koma í kaffi á heimili mínu á Vandkunsten 6 í hjarta Kaupmannahafnar, ţar sem ég bjó ţá. Ţar var lengi kvölds talađ um uppruna Íslendinga.

Ţá var Agnar ekki kominn á jötu hjá Kára Stefánssyni hjá Í.E. og var reyndar (og eđlilega) afar gagnrýninn á fyrirtćkiđ sem hann fann allt til lasts. Nokkru síđar var Agnar svo komminn á spenann hjá Í.E. og rannsakađi fyrir miljónirnar frá ónafngreindu lyfjafyrirtćki sem trúđi frekar blint á möntru og auglýsingar Kára Stefánssonar um einsleitni Íslendinga gegnum aldirnar.

Nú 20 árum síđar er Agnar líklegast búinn ađ gleyma öllu um fyrirlestur minn og niđurstöđur Hans Christians Petersens, ţegar hann setur fram niđurstöđur á rannsóknum á tönnum 27 einstaklinga úr íslenskum kumlum. Ţađ er nú frekar tannlaus niđurstađa. Agnar fékk á sínum tíma niđurstöđu Hans Christians í hendur en allt virđist ţetta hafa gleymst. DNA-gleymni - eđa selektíf hugsun vćri líkast til verđugt rannsóknarefni fyrir Í.E.

Á ráđstefnunni í Kaupmannahöfn forđum benti ég mönnum á ađ DNA rannsóknir á núlifandi Íslendingum myndi vera vandmeđfariđ efniđ í ljósi ţess hve margir Danir og Norđmenn hefđu haft viđkomu á Íslandi. Hans Christian Petersen sýndi međ hjálp beina fyrstu Íslendinganna, fram á ađ uppruni Íslendinga var allt annar en sá sem Agnar hélt síđar fram í fyrri greinum sínum um norska karla  og "keltneskar" griđkonur ţeirra.  Upplýsingar um niđurstöđur Hans Christian Petersens hafa veriđ ađgengilegar hér á Fornleifi í langan tíma og Agnar hlustađi á ţćr áriđ 1998. En DNA sérfrćđingar leggjast auđvitađ ekki svo lágt ađ lesa ţetta blogg og trúa á gamaldags beinarannsóknir.  

Fyrirlestur Agnars áriđ 1998 í Kaupmannahöfn hét reyndar: Drift and origins: Reconstructing the genetic and demographic history of the Icelanders. Síđar, eđa ţegar hann var farinn ađ vinna fyrir Í.E., virđist svo sem ađ hann hafi ţó gleymt ţví sem hann sagđi áriđ 1998 um genaflökt, er hann setti fram greinar sínar um íslenska landnámsmenn sem norska karla og "keltneskar" konur. Nú, ţegar borađ hefur veriđ í tennur 27 einstaklinga, eru genaflökt og önnur áhrif aftur komin á vinsćldalista Agnars.

Ţó dr. Agnari Helgasyni og teymi hans ţyki líklega ekki mikiđ til hefđbundinna hlutfallamćlinga á mannabeinum frá landnámi koma, ţá verđur ađ minna hann á ađ bein meirihluta fundinna landnámsmanna hafa veriđ rannsökuđ af einum fremsta mannabeinalíffrćđingi og mannfrćđitölfrćđingi Norđurlanda. Rannsóknir hans sýndu alls ekki yfirgnćfandi fjölda kvenna frá Bretlandseyjum, en ţó voru landnámsmenn ekki allir Norđmenn. Samkvćmt mćlingum á mćlanlegum beinum úr kumlum voru um ţađ bil 30% ţeirra  annars stađar frá; Frá Bretlandseyjum og úr Norđur-Noregi, blandađir fólki sem eru forfeđur Samanna í dag.

Ţađ var einfaldlega meiri munur á hlutföllum milli útlimabeina Skandínava og fólks á Bretlandseyjum, en munurinn á erfđaefni ţessara hópa. Mćlingar á hlutfalli á milli lengd framhandleggs og upphandleggs annars vegar, og sköflungs og lćris hins vegar, er ţví langtum gćfulegri ađferđ til ađ sýna fram á uppruna en DNA rannsóknir á frekar erfđafrćđilega líkum hópum.

Ţessi litla athugasemd mín verđur send Agnari Helgasyni og öđrum ábyrgđarmönnum greinarinnar í Science til minnis og ensk gerđ hennar verđur fljótlega send tímaritinu Science til upplýsingar um hve lítiđ Í.E. ţekkir til rannsókna annarra frćđigreina á sama viđfangsefni og ţeir birtu 1. júní 2018.

MaggieWalserandAggieFrá kynningu Í.E. á niđurstöđu sínum 31. maí 2018. Ţjóđminjavörđur, Joe W. Walser III og Agnar Helgason. Ljósmynd deCode/Í.E.

Ny-syn-a-uppruna-islendinga-012

Eins og sjá má gerir Agnar Helgason ekki ráđ fyrir uppruna í Noregi norđan Álasunds. Ljósm deCode/Í.E. 2018


Burtséđ frá allri gagnrýninni

Til ţess ađ ţetta verđi ekki allt eintóm gagnrýni á fornar syndir helstu nútímafrćđinnar, sem menn telja ađ leyst geti allar gátur, hefđi veriđ gaman ef niđurstöđur úr DNA rannsóknunum á 27 einstaklingunum hefđi veriđ bornar saman viđ mćlingar Hans Christian Petersens á útlimabeinum ţeirra sem DNA-rannsóknin nú hefur rađgreint . Ţá er hugsanlega hćgt ađ sjá, hvort mćlingar Petersen sýndu "kelta-einkenni" í einstaklingum sem hafa "kelta-DNA" í tönnunum. 

Vatnsdalur

Viđ mćlingar H.C. Petersens áriđ 1993 sýndu allar konurnar í kumlunum á Hafurbjarnarstöđum á Rosmhvalsnesi greinilega ađ ţćr voru ćttađar frá Bretlandseyjum. Greiningar Í.E. á tönnum kumlverja á Hafurbjarnarstöđum var ţví miđur ekki hćgt ađ nota. Erfđaefniđ hafđi ekki varđveist sem skyldi eđa rannsóknin mistekist. 

Kumlin í Vatnsdal í Patreksfirđi sýndu aftur á móti viđ hlutfallamćlingar á útlimabćnum, ađ fólkiđ ţar hefđi komiđ úr norđanverđum Noregi. Voru einstaklingarnir í kumlateigunum međ einkenni sem benti til blöndunar Sama viđ Norđmenn. Eins og ég hef oft bent á voru fornleifarnar og greftrunin öll mjög lík ţví sem viđ ţekkjum í nyrstu héruđum Noregs.

Rannsóknir á erfđamengi í tönnum úr kumlinu í Vatnsdal (VDPA) reyndist vel hentugt til rađgreininga og samkvćmt niđurstöđum sem birtar eru greininni í Science, er greinilegt ađ kumlverjar í Vatndal eru hvorki augljósir "Gael", né heldur hreinir Norđmenn. Ég merki ţá međ appelsínugulum stjörnum á grafi sem fengiđ er úr greininni í Science.

Erfđaefni úr tönnum úr kristinni gröf í Ţjórsárdal (ŢSK-A26) er tölfrćđilega mitt á milli kelta og norrćnna manna. Ţađ kemur einnig heim og saman viđ niđurstöđur Hans Christians Petersens á mćlingum hans á útlimabeinum Ţjórsdćlinga sem einnig sýna ađ einhver hluti Ţjórsdćlinga hafi átt ćttir ađ rekja til Norđur-Noregs. Ánćgjulegt er einnig ađ sjá C-14 aldursgreininguna 1120 sem Í.E. hefur fengiđ (ţótt hún sé alls ekki birt á réttan hátt). Hún sýnir einnig, eins og ég hélt fyrstur fram, og ađrir hafa síđar tekiđ undir, ađ byggđ í Ţjórsárdal hafi ekki lagst af í eldgosi áriđ 1104. Ég ţakka fyrir stađfestinguna.

Ţetta er kannski algjör tilviljun. Ég á einnig eftir ađ skođa niđurstöđurnar á greiningu Í.E. á tönnum úr öđrum haugverjum/kristnum gröfum og bera ţćr saman viđ niđurstöđur H.C. Petersens, í ţeim tilfellum sem ţađ er hćgt og beinin eru ekki fundin eftir 1993.

Ţó Í.E. líti ekki niđurstöđur annarra manna viđlits, gćtu ţćr hugsanlega veriđ stađfesting á ágćtum ţess sem Í.E. hefur nú loks framleitt, ţar sem ekki gleymdist ađ huga ađ genaflöktinu sem Agnar Helgason var svo upptekinn af ţegar hann var ungur mađur, en gleymdi síđan um langa hríđ ţegar varđbréf Í.E. seldust sem best.

En mikiđ hefđi nú veriđ gott og blessađ ef DNA-sérfrćđingar á Íslandi hefđu sýnt ađeins meiri auđmýkt en ţeir gera oft. Ţeir eru nefnilega ekki alltaf ađ uppgötva heiminn á undan öđrum. Ritarar Landnámu og Íslendingabókar, sem nú eru kallađar medieval histories af miđur fróđum mönnum úti í heimi sem eru ólćsir á íslenska menningarsögu, voru greinilega međ upplýsingar undir höndum, sem ekki voru langt fjarri niđurstöđum danska mannfrćđingsins Hans Christian Petersens. 


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Hver er summan af níu og tólf?
Nota HTML-ham

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband