Fćrsluflokkur: Stjórnmál og samfélag

Ísland vex alltaf í augum Íslendinga

Untitled-TrueColor-01

Stundum ţarf ađ snúa sjónaukum Íslendinga alveg viđ til ađ fá sćmilega raunhćfa mynd af íslenskri atburđarrás, og á ţann hátt minnka ţćr hćđir og ofurstćrđ sem skođanir, umrćđa og mat nćr oft á Íslandi - og ţađ ósjaldan vegna ţjóđernisrembu, naflaskođunar og minnimáttarkenndar hjá stórum hluta landsmanna. 

Ég talađi einu sinni viđ hollenska konu prófessors á Bretlandseyjum, sem stundađi norrćn frćđi. Hún kvartađi viđ mig ađ fyrra bragđi yfir Íslendingum sem henni fannst ekki getađ talađ um neitt annađ en sjálfa sig. Hún gladdist ţegar ég sagđist vera á sömu skođun og hún. Henni hafđi einu sinni veriđ bođiđ í veislu Íslenska sendiráđinu, eđa voru ţađ snittur og hanastél. Ţađ var henni "óţolandi", ţví Íslendingarnir vildu um ekkert annađ tala en Ísland og Íslendinga. Ţađ hvarflađi ađ henni ađ ţetta gćti veriđ vegna ţess ađ Íslendingar vćru ekki enn nógu miklir heimsborgarar, en svo uppgötvađi hún loks ađ meiniđ var eintóm sjálfsánćgja.

Eru Íslendingar ekki enn orđnir sjálfstćtt fólk?

Undarleg rimma fer nú fram í Morgunblađinu milli Björns Bjarnasonar og Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur. Síđast svarađi Björn á bloggi sínu (sjá hér). En bćđi gćtu ţau grćtt töluvert á ţví ađ fá sérkennslu í heimildarýni.

Rimma ţessi, sem nú fjallar orđiđ um smáatriđi í bók Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur - inn heilaga Halldór Laxness - er erkigott dćmi um ţann ţjóđarsjúkdóm Íslendinga, ţegar ţeir sjá sjálfa sig í miđri hringiđu heimsstjórnmálanna, viđ borđ heimsfrćgra manna, og jafnvel sleikjandi sig upp viđ prófessora á kennarastofu í Oxford hér um áriđ. Annađ orđ yfir ţetta er veruleikafirring. Menn hringsóluđu og bökuđu pönnukökur til ađ komast í Öryggisráđ SŢ og heimsóttu eitt sumar morđingjann Assad á Sýrlandi í ţeim tilgangi. Ćđiđ er ekki enn fariđ af mönnum, ţví sá sem nú situr í hásćti utanríkisráđuneytisins ćtlar víst ađ leika sama leikinn og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem ćtlađi sér ađ leysa allar deilur fyrir botni Miđjarđarhafs og koma ţannig á heimsfriđi.

Eiginnöfnin Björk og jafnvel Vigdís, svo og hugtakiđ Saga eru í raun einu íslensku orđin sem menn láta sig varđa úti heimi. Sumir klćmast ţó á Eyjafjallajoke-l.

Allir ađrir en Björk og Vigdís eru einungis "heimsfrćgir" á Íslandi og Höfđi-house er timburkofi í jađri iđnađarhverfis, nema í höfđi Íslendinga. Ţar breyttist heimssagan, ef dćma má út frá skođun sumra Íslendinga. Höfđi var ţó aldrei annađ en sviđsmynd heimssögunnar og ađ litlu leyti: Ţetta var bara hús ţar sem áfangafundur var haldinn í roki og rigningu. En á Ísland varđ hvíta húsiđ ađ höll friđar. Hvergi nema á Íslandi leikur ţetta hús annađ eins hlutverk.

Svo, now it´s Laxness again.

laxness desk

Vissulega var Laxness mikill rithöfundur. Hann hlaut fjandakorniđ Nóbelsverđlaunin.

En ţar fyrir utan er ţekking umheimsins á ţessum manni afar takmörkuđ. Drćm sala á bók Halldórs Guđmundssonar um Laxness í Danmörku sýnir ţađ á vissan hátt. 800 bls. dođrantur um íslenskt skáld á 20. öld verđur aldrei metsölubók í landi ţar sem sumt fólk er enn ólćst og einkum á eigin sögu.

Já, rimma Björns og Ólínu er harla hjákátleg:

Ólína hefur skrifar og gefiđ út ritgerđ sem ber hinn mikla titil Spegill fyrir Skuggabaldur: Atvinnubann og misbeiting valds. Ţótt Ólína fari ansi víđa í bók sinni, en mest úr einu í annađ, ţannig ađ oft úr verđi margar hálfkveđnar vísur, er bókin fyrst og fremst pólitísk ádeila frekar en heimildarit, ţó ađ í henni sé ađ finna heimildaskrá.

Ádeila á Sjálfstćđisflokkinn, sem og ađra fyrirgreiđsluflokka, eiga vitaskuld fullan rétt á sér. Pólitík á Íslandi var lengi ţví marki brennd ađ hún var á öllum sviđum hreinrćktuđ sveitastjórnarpólitík, og var pólitík Sjálfstćđisflokksins engin undantekning á ţví allt fram á 9. áratug 20. aldar, ţar sem flokkurinn var allra flokka lengst viđ völd og gat komiđ sínum fyrir og otađ sínum tota, sem er hins vegar afar forn íslenskur siđur ţeirra sem völdin hafa.

Viđ getum fárast yfir ţví í dag, nú ţegar viđ erum orđin svo góđ og siđmenntuđ, en mađur ţarf ađ vera sćmilega söguljós til ađ gera sér ekki grein fyrir ţví ađ ađrir flokkar stunduđu einnig sama leik og Íhaldiđ. Reyndar var ţađ Sjálfstćđisflokkurinn sem braut út af venju og fór á tímabili ađ ráđa alls kyns villinga međ hćttulegar stjórnmálaskođanir í stöđur, ţó ţeir vćru langt frá ţví ađ vera verkfćri flokksins og ţađan ađ síđur starfi sínu vaxnir.

En ţegar Ólína svissar yfir Laxnessológíu í kveri sínu verđa menn ađ fara ađ vara sig. Ólína tínir til tilgátuna um ađ Laxness hafi veriđ settur á kaldan klaka af bókaforlaginu sem gefiđ hafđi út bók hans Sjálfstćtt Fólk í Bandaríkjunum; og á Bjarni Ben ađ hafa stađiđ á bak viđ ađ Atómstöđin kćmi ekki út. Ţess vegna er Björn Bjarnason vćntanlega kominn á vaktina - til ađ vernda heiđur pabba síns, en einnig til ađ leiđrétta leiđar villur hjá Ólínu.

Ólína dregur fram tvö bréf sem áđur hafa veriđ nefnd af Ingu Dóru Björnsdóttur og af Halldóri Guđmundssyni. Bréfin sýna áhuga Bjarna Bens á ţví ađ fá upplýsingar um dollaratekjur Laxness af bókinni til ađ sýna Íslendingum ađ ţetta sósíalíska skáld stingi undan skatti.

Inga Dóra Björnsdóttir kemst ađ ţeirri makalausu niđurstöđu, ađ bréf Bjarna og ađgerđir stjórnvalda í BNA hafi valdiđ ţví ađ FBI setti pressu á Alfred A. Knopf forlagiđ í New York, ţannig ađ ţađ ákvađ ekki ađ birta Atómstöđina í kjölfariđ á "metsölubókinni" Independent People. Samkvćmt ţessari Gróusagnfrćđi, sem stenst ekki skođun, átti J. Edgar Hoover ađ hafa ţrýst á forlagiđ til ţess ađ úthýsa Laxness og ţađ vegna stjórnmálaskođana hans.

Í danskri útgáfu Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, ţar sem ég gegndi ţví merka hlutverki ađ fá hugmynd ađ hönnum kápu bókarinn (sjá hér) og sjá um lista yfir ritverk Laxness, kemur greinilega fram, ađ haft var samband viđ J. Edgar Hoover.

Ţar sem ég á ekki íslenska gerđ Laxness-bókar Halldórs Guđmundssonar, leyfi ég mér ađ hafa eftir honum á dönsku, ţađ sem hann skrifar um bréfaskrifin ţar sem Bjarni Ben vildi međ hjálp Trimble sendiherra BNA á Íslandi fá upplýsingar um dollarareikninga Laxness í utanríkisráđuneytinu í Washington, svo hćgt vćri ađ vćna stuđningsmann íslenskra sósíalista um grćđgi og skattsvik. Halldór Guđmundsson ritar:

Trimbles overordnede i Washington reagerede med forsigtighed pĺ hans iver, men udenrigsministeriet sendte dog hans anmodning videre til FBI, og i september 1947 skrev dens chef, J. Edgar Hoover, til sine medarbejdere i New York, om man ikke diskret kunne undersřge Knops betalinger til Laxness. Det blev ikke til noget, men State Department skrev til skattemyndighederne om efterĺret, og de blev bedt om at undersřge Alfred Knopfs indbetalinger. I november var Trimble blevet temmelig utĺlmodig, og han skrev i et telegram til USA, at det hastede for den islandske udenrigsminister at fĺ oplysningerne "i lyset af de intensiverede angreb, som Laxness retter mod regeringen for dens USA-venlige kurs og pĺ grund af den mulighed, at det formentlig er Laxness som finansierer Den Patriotiske Forening [skýring Fornleifs: Ţjóđvarnarfélagiđ], som atter har pĺbegyndt sin virksomhed." Men han fik det svar, at der ikke var blevet overfřrt penge fra Knopf til Laxness i 1946, at man man mĺtte vente et helt ĺr, fřr der forelĺ en opgřrelse for 1947, og at der ikke ville blive gjort mere ved sagen forelřbig. Derved blev undersřgelsen forelřbig lagt pĺ hylden.

Síđar, eđa í mars 1948 komst William Trimble loks í upplýsingar hjá skattayfirvöldum Vestanhafs sem sýndu ađ Laxness hefđi fengiđ greiđslu frá Knopf, 24.000 dali, en einnig kom greinilega í ljós ađ 21.000 dalir af ţeirri greiđslu vćru enn inni á reikningi Laxness í banka á Manhattan. Laxness hafđi ţví ekki borgađ fyrir kommúnistaáróđur međ fjármagni fyrir útgáfu Sjálfstćđs fólks í Bandaríkjunum eins og Sjálfstćđismenn ímynduđu sér. Og ţetta var vel fyrir daga ásakana um Rússagull.

Laxness greiddi líka skatt

Í maí 1946 sendi bandaríska utanríkisráđuneytiđ William Trimble aftur afar neikvćđar fréttir. Laxness, eđa útgáfufyrirtćki hans, höfđu greinilega greitt alla nauđsynlega skatta í BNA af tekjum hans. En skatturinn ţarf ekki ađ hafa veriđ nema smáupphćđ miđa viđ prósentustig skatta á Íslandi í dag og ţá.

17_-_Bjarni_r__ir_vi__Eisenhower_yfirhersh_f_ingja_NATO__ri__1951_-_Lj_smyndari_P_tur_Thomsen_-_Einkaskjalasafn_Bjarna_BenediktssonarBjarni Benediktsson međ Eisenhower sem staldrađi viđ á Íslandi veturinn 1951. Danskur sendiherra, samtímamađur hans, bar honum afar illa söguna og taldi manninn treggáfađan afturhaldssegg, en ađrir eins og amma mín, sem var međ honum í barnaskóla, ţar sem menntun flestra kvenna stöđvađist á ţeim tíma, töldu hann til dýrlinga, ţví hann var svo "gáfađur" og "rétti alltaf upp báđar hendur" ţegar kennarinn spurđi um eitthvađ. Hvernig hann fékk ţá flugu í hausinn, ađ Laxness borgađi fyrir starfsemi sósíalista á Íslandi, verđur seint svarađ - en ţađ lýsir ekki gáfulegri rökhugsun.

Herferđ Bjarna Ben og vina hans misheppnađist algjörlega. Stćrđ, frćgđ og eđli skáldsins hafđi vaxiđ ţessum mönnum mjög svo í augum.

Og ţegar allt kom til alls var Laxness heldur aldrei strangur hugsjónamađur. Hann vildi eins og allir njóta ţeirra ávaxta sem hann hafđi rćktađ međ vinnu sinni og list. Viđ sjáum t.d. á ferđalagi hans til Berlínar áriđ 1936, ađ hann fór ţá ferđ fyrst og fremst til ađ bjarga tekjum sínum, ekki vegna ţess ađ banna ćtti bćkur hans vegna meint illmćlis hans um Ţýskaland eins og haldiđ hefur veriđ fram síđar og af Laxness sjálfum. Laxness átti í erfiđleikum ađ fá tekjur sínar frá Ţýskalandi, ţví fyrirtćkiđ, sem gaf verk hans út. hafđi ađ mestu veriđ í eigu gyđinga, og á ţau hafđi veriđ sett höft (sjá hér). Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni má segja til hróss, ađ hann kom ţeim ferđaupplýsingum ađ í einni af bókum sínu um Laxness (eftir ađ hafa séđ upplýsingarnar á fyrrnefndu bloggi mínu. Hins vegar hafđi Halldór Guđmundsson ekki upp á ţví, og er hann međ afar furđulega og óundirbyggđa skýringu á samningum Laxness viđ dönsk og ţýsk útgáfufyrirtćki.

knopf

 

Merki Alfred A. Knopf útgáfunnar.

Ólína Ţorvarđardóttir notar einstaklega ógagnrýnin skrif dr. Ingu Dóru Björnsdóttur í Kaliforníu, sem heldur ţví fram ađ Independent People í útgáfu Forlagsins Alfred A. Knopf hafi veriđ metsölubók og ađ viđleitni Bjarna Ben hafi veriđ ađ sýna ađ skáldiđ borgađi fyrir "kommúnistaáróđur" á Íslandi úr eign vasa og ađ hann hafi sannfćrt J. Edgar Hoovers um ađ koma í vef fyrir ađ hafi Atómstöđin kćmi út hjá Alfred A. Knopf í BNA . 

Höfum ţađ sem réttara reynist: Bókin Independent People, ţýđingin á Sjálfstćđu Fólki, var valin Book of the Month Club sem var bókaklúbbur sem var stofnađur af auglýsingafyrirtćki. Bćkur mánađarins hjá Book of the Month Club voru valdar mánađarlega af frekar fámennu dómarapaneli. Bókin var talin líkleg til sölu, en ţađ var mat dómaranna en ekki kaupenda. Bókin Independent People í bandarískri útgáfunni frá 1946 var ţví aldrei metsölubók. Harla léleg sagnfrćđi hjá Ólínu Kjerúlf Ţorvarđardóttur.

Bréfaskrif Bjarna Bens, sem leitađi eftir upplýsingum um auđćfi Laxness sem hann taldi öll fara í "kommúnistaáróđur", voru ađeins rotinboruleg afskipti íslensk stjórnmálamanns, sem ofmetnast hafđi í stöđu sinni. En ţau ollu ţví ekki ađ Alfred L. Knopf var neyddur til ţess ađ gefa ekki út Atómstöđina, líkt og Ólína apar upp eftir Ingu Dóru Björnsdóttur. Sjálfstćtt fólk var einfaldlega aldrei metsölubók í Bandaríkjunum. Íslenska skáldiđ hafđi vaxiđ í augum manna. Hann borgađi fyrir stjórmálaáróđur af tekjum sínum og menn töldu greinilega lengi ađ sú ásökun tengdist ţví ađ menn reyndu ađ koma í veg fyrir útgáfu bóka hans.

En vitleysan fćr svo vćngi eins og má sjá hér.

new-knopf

Blanche og Alfred Knopf. Kannski líkađi henni ekki stíll Laxness og kom ţannig í veg fyrir ađ Atómstöđin yrđi gefin út. Engin heimild er til fyrir ţví ađ J. Edgar Hoover hafi beitt ţrýstingi á Knopf-hjónin.

Ţess ber einnig ađ geta, ađ allsráđandi útgáfudómari A.L. Knopf var kona hans, Blanche (fćdd Wolf). Hún bar betra skynbragđ á bókmenntir en Alfred. Alfred hafđi fyrst og fremst peningavit. Vitađ er ađ FBI reyndi ađ hafa afskipti af bókavali Blanche Knopf, en oftast kom ţađ fyrir ekki. Hún andađist áriđ 1966. Ţegar eiginmađurinn andađist á 9. áratug síđustu aldar, voru afskipti FBI borin undir son ţeirra Alfred Knopf jr.

Ţegar Knopf jr. heyrđi ađ FBI og illfygliđ og gyđingahatarinn Hoover hefđi haldiđ skrá  um fyrirtćki foreldra sinna, og haft ţađ undir eftirliti, sagđi hann ţetta um föđur sinn:

"He was the quintessential capitalist, but he published anybody he thought was worth publishing. He paid no attention to what their politics were."(heimild)

Má vera ađ slíkt sé erfitt ađ skilja í landi ţar sem klíkuskapur og ćtterni hefur lengi veriđ ţađ mikilvćgasta til ađ rísa til metorđa. Vera kann ađ vegna ţessa klíkusamfélags hafi Björk, Vigdís og Saga veriđ ţađ eina sem komst á spjöld sögunnar í raun, jú og ef til vill hann Snorri "norski". Og ţess ber ađ geta ađ Laxness er ekki nefndur á nafn í Knopf-skrá Hoovers. Heimurinn er nefnilega stór og Íslendingar fyrst og fremst merkilegastir heima hjá sjálfum sér.

Íslendingar eru samt ágćtasta ţjóđ og upp til hópa gott fólk, en misjafn sauđur er oft í sömu hjörđ, eins og alls stađar á byggđu bóli.

800px-Director_Hoover_1940_Office

Mér finnst persónulega mjög lítill munur á ţví fasíska Loyality check sem J. Edgar Hoover beitti gegn ţeim sem grunađir voru um kommúnisma eđa fyrir ađ vera "andstćđingar ríkisins"; Einnig á ţeirri áráttu Íslendinga ađ setja menn á pólitískan bás og byggja ţađ ađeins á einhverju óundirbyggđu kjaftćđi í ţorpi á hjara veraldar. John Edgar Hoover hefđi líklega orđiđ góđur og gegn Íslendingur í framvarđarsveit sama hvađa flokks sem vćri viđ stjórnvölin.

Ţjónslund sumra manna er hafin yfir hugsjónir. Kjölturakkaeđliđ er ţví miđur bara sumu fólki í blóđ boriđ.

sigurdur_thorarinsson

Sjálfstćđisflokkurinn kom vitaskuld einnig upp kerfi um tíma, sem satt best ađ segja líktist mest stjórnkerfi í Austur-Evrópuríkjum, sem ţeir hrćddust sjálfir einna mest fyrir utan allar veislurnar sem ţeir sóttu í rússneska sendiráđinu.

Flokkurinn, eđa lögregluyfirvöld á stjórnartímabili flokksins, lögđust svo lágt ađ láta rannsaka íslenska menntamenn í erlendum löndum. T.d. höfđu einhverjir í "íslensku leyniţjónustunni" sem suma menn hefur svo sem dreymt um endurreisn á síđari árum, samband viđ Säpo í Svíţjóđ. Bađ  eitthvert yfirvald á Íslandi sćnsku leyniţjónustuna um ađ fylgjast međ Íslendingum - t.d. stjórnmálalega algjörlega meinlausum manni eins og Sigurđi Ţórarinssyni. Meira um ţađ fyrir jólin. Og já ţađ tókst ekki ađ brenna allt í ruslatunnu eins ţeirra lítilmenna sem stunduđu ţá ţjónustu ađ njósna um landsmenn sína fyrir valdamenn. Sagan af rannsókninni á Sigurđi er ekki međ í ágćtri bók Guđna forseta, Óvinir Ríkisins, en hefđi sćmt sér vel í henni; svo lesendur Fornleifs geta fariđ ađ hlakka til jólanna. Ţau verđa vafalaust rauđ í ár.

Kalda stríđiđ var mjög sjúkt tímabil og ţví verđur ekki neitađ af sagnfrćđingum Sjálfstćđisflokksins, ađ saga flokksins var ekki fögur á ţeim tíma. Björn Bjarnason verđur ađ kyngja ţví - nema ađ hann hafi eitthvađ ađ fela.


“A short stocky man with white hair and a bulldog-like appearance”

Thors Bjarni Fornleifur

Ţannig lýsti New York Times Bjarna Benediktssyni forsćtisráđherra er hann kom til Bandaríkjanna ţ. 13. mars 1949. Engu er líkara en ađ veriđ sé ađ lýsa Al Capone. Bjarni var ađeins 41 árs ţegar myndin hér ađ ofan er tekin og var greinilega á engan hátt samkeppnisfćr viđ nafna sinn í nútímastjórnmálum hvađ varđar sex-appeal, enda ekki međ internet. Útlit er ekki allt. Bjarni var annálađur gáfumađur og ţađ trekkir konur meira en of lítil jakkasett, get ég upplýst af eigin reynslu.

Ţessi ljósmynd er nú til í  Fornleifssafni sem vex fiskur um hrygg. Halda mćtti ađ Thor Thors sé ađ spyrja Bjarna, hvort bjúgun og smériđ sé orđiđ ódýrara á Íslandi en áđur var. Bjarni svarar í hugsunum mínum. "Éttann sjálfur".

Bjarni sagđi hins vegar sannarlega eftirfarandi í rćđu er hann undirritađi varnarsamning Norđuratlandshafsbandalagsins í Washington ţann 4. apríl 1949:

My people are unarmed and have been unarmed since the days of our Viking forefathers. We neither have nor can have an army… But our country is, under certain circumstances, of vital importance for the safety of the North Atlantic area.

Ţetta var líklega alveg rétt hjá Bjarna, en ekki er ritstjóri Fornleifs viss um ađ Bjarni fjarfrćndi minn hafi veriđ eins hrćddur viđ uppivöđslusemi nasista í Norđur-Atlantshafi fyrir 1940 eins og hann var viđ kommúnistana áriđ 1949.  Hann fór m.a. til Ţýskaland áriđ 1939, líkt og margir Íslendingar, bćđi ađdáendur 3. ríkisins og ađrir. Ţá var hann prófessor í lögum, sem mađur gat orđiđ mjög auđveldlega á ţessum tíma, sér í lagi ef menn voru vel gefnir en samt próflausir.  Bjarni var hugsanlega búinn ađ skrifa mikla lofrćđu um Ţýskaland eftir utanlandsferđina áriđ 1939, en hernám Breta hefur örugglega stöđvađ öll áform Bjarna um birtingu á slíku efni. Ţó talađi Bjarni um ţessa ferđ sína á fundum á Íslandi, en ţćr rćđur eru líklega horfnar úr skjalasafni hans í Ţjóđskjalasafni, sem fékk rosalegt General Motor make-over hér um áriđ.

Myndir segja vitaskuld margt, en ţó ekki allt. Ţegar Bjarni Benediktsson var utanríkisráđherra komst hann oft ađeins í opinberar utanlandsferđir vegna ţess ađ velunnari Íslendinga, C.A.C. Brun ráđuneytisstjóri í Danska utanríkisráđuneytinu og fyrrum sendiráđsritari í Reykjavík, sá til ţess ađ hann gleymdist ekki. Ţetta gerđist til dćmis áriđ 1948 í janúar á ráđstefnu norrćnna utanríkisráđherra. Brun reit í dagbók sína:

"Vi tog imod paa Bristol. Dagen igennem ordinćrt nordisk Udenrigsministermřde, Island inkluderet. Bjarni Benediktsson spiller, imidlertid som sćdvanlig, en aldeles ynkelig Rolle..."

C.A.C. Brun bjóst viđ einhverju? meiru af embćttismönnum unga lýđveldisins, sem hann hafđi stutt manna mest í fćđingarhríđunum. Hann var hins vegar stórhrifinn af Thor Thors.

Vitaskuld er ekki hćgt ađ búast viđ ţví ađ ungt lýđveldi lítillar ţjóđar hefđi ţjálfađa embćttismenn og ráđuneyti eins og Danir höfđu ţróađ. En ţađ samt mjög athyglisvert til ţess ađ hugsa ađ bensíndćlumađur úr Skagafirđi sem leggur fyrir sig búktal og tilfallandi dýra- og mubluhljóđ, telja sig enn gjaldgengan fulltrúa lýđveldisins á erlendum vettvangi. Ţegar kona međ BA próf og póstburđarreynslu í Kaupmannahöfn getur sest í ćđstu embćtti međ cum laude vottorđ frá fyrirmennum á Íslandi upp á vasann - eftir ađ hún reyndi ítrekađ ađ komast í Öryggisráđ SŢ međ hjálp Assads og pönnukökubaksturs í New York - , er íslenska ríkiđ enn hálfgert bleyjubarn.

En í samanburđi viđ manninn sem lét dćluna ganga á Klaustri og vinkonu Assads, var Bjarni Ben bara nokkuđ klár pólitíkus. Blessuđ sé minning hans.


Catwalk međ íslenska hundinn

Dorrit á Alţingi mynd Alţingis

Hin glćsilega, fyrrverandi forsetafrú bjargađi uppistandinu á Ţingvöllum í gćr. Ađ vanda kom Dorrit, sá og sigrađi.

Hún  Dorrit fullkomnar nefnilega listina ađ vera alţýđleg. Hún gerđi sér lítiđ fyrir, líkt og oft áđur, og talađi viđ hinn almenna mann ţegar hún var komin niđur Almannagjá.  Hún fékk lánađan íslenskan hund í sömu litum og hún sjálf og saman tóku Mússa og Seppi catwalk á Ţingvöllum.

Ađ núverandi forsetfrú ólastađri, ţá sakna ég dálítiđ Dorritar. Hún var algjör hrádemantur. Ţađ var svo gaman á Íslandi ţegar hún var á Bessó.

Ég ţakka skrifstofu Alţingis fyrir ađ birta ţessa mynd, sem er frábćr. Loks hafa menn ţar á bć lćrt ađ taka almennilegar ljósmyndir. Ég ţakka fyrir hönd pöpulsins sem fylgdist međ úr fjarska.

... og Pía hvađ...


Marx Brothers

Marx Vilhjalmur Örn Vilhjalmsson 1976 small

Á yngri árum gćldi ritstjóri Fornleifs viđ teóretískan sósíalisma. Ég las sem minnst, ţví ţetta var svo leiđinlegt allt saman. En samt var ég jafnan viss um ágćti jafnréttis, hver fengi stćrstu kökuna og allt ţađ. Ég er ţó ekki vitlausari en svo, ađ fljótlega gerđi ég mér grein fyrir ţví ađ "sannir" sósíalistar eru síst af öllu fyrir jafnrétti og eru ţar ađ auki jafn veiklundađir og sannir kapítalistar. Ţeir hugsa ávallt fyrst og fremst um eigin hag og ţćgindi. Peningar eru ađaláhugamál ţeirra.

Áđur en sú opinberum rann upp fyrir mér, var ég fram undir tvítugt handbendi alheimsbyltingarinnar og hélt langar og leiđinlegar rćđur yfir hausamótunum á ţeim sem nenntu ađ heyra. Mest var ţađ yfir henni ömmu minni. En hún var međ heyrnartćki sem hún gat skrúfađ niđur styrkleikann á. Og svo brosti hún bara og leyfđi mér ađ masa. Mér var alltaf illa viđ flokka og er enn, bćđi til hćgri og vinstri. 


Eitt var ţađ gott, sem ég taldi mig geta leitt af mér fyrir heimsbyltinguna, en ţađ voru hćfileikar mínir til ađ hrađteikna helgra manna myndir af afguđum kommúnismans. Ég seldi nokkrar slíkar myndir til helsjúkra áhanganda byltingarinnar.

Nýlega hef ég veriđ ađ taka til á háa loftinu, ţ.e.a.s. í húsinu. Háa loftiđ á sjálfum mér ţarf ekkert ađ hreinsa og ég er fyrir löngu kominn međ sömu hárgreiđslu og Lenín. Viđ flutninga og tilfćrslur á kössum fast undir súđ, verkefni sem enn er ekki lokiđ, fann ég ţrjá verđmćta ikona neđst í bókakassa. Ţetta voru gömul prufustykki međ blandađri tćkni eins og ţađ heitir.

Lenín Vilhjalmur Örn Vilhjalmsson 1975 small

Mér til mikils hryllings uppgötvađi ég ađ smádýr, silfurskottur, höfđu ráđist á Karl Marx, sem ég rissađi upp áriđ 1976. En allt annađ í kassanum, bćkur og tvö ikon af Lenín og Trotsky höfđu skotturnar fúlsađ viđ, enda algjörlega blindar á fegurđ.

Njótiđ málverkasýningarinnar. Ţess ber ađ geta ađ ég teiknađi tvćr ţessara mynda eftir teikningum eftir frćga sovéska listamenn, sem var ađ finna í bók um byltingarlist sem til var á heimili mínu. Bókina hafđi fađir minn eitt sinn fengiđ sem gjöf á bás Sovétríkjanna á heimssýningu í Brussel á 6. áratugnum. Ég, sonur heildsalans, tók slíku ástfóstri viđ ţessa listaverkabók ţegar á unga aldri, ađ fađir minn taldi víst ađ ég yrđi kommi. Mér ţótti bara svo góđ lyktin af rússnesku prentsvertunni.

Myndirnar eru af eins konar Marx frá 1976, međ allt of gáfulegt enni. Hinar eru af brćđrum hans í byltingunni, ţeim Lenín og Trotsky.  Lev Trotsky skóp ég einnig áriđ 1976 međ hjálp lítillar ljósmyndar í bók. Ég málađi Trotsky međ brún augu, en nú veit ég ađ hann mun hafa veriđ bláeygur. Frida Kahlo trylltist er hún leit í blá augu Trotskys.

Sú teikning sem ég held mest upp á, og set líklega í ramma fyrst ég hef fundiđ hana eftir öll ţessi ár, er af Lenín og er frá 1975. Ég er nokkuđ viss um ađ fyrirmyndin, sem var eftir frćgan sovéskan agiografon, hafi veriđ ćtluđ fyrir úsbekískan markađ. Sjáiđ augun.

Ekki mun ég eyđa fé í dýra forvörslu á Karli Marx. Teikningin af honum sýnir í raun ástand alheimssósíalismans í dag. Hann er sundurétin af frumstćđum dýrum.

Mikiđ var mađur nú pervers ungur mađur.

Trotsky Vilhjalmur Örn Vilhjalmsson lille


Zweig og tveir íslenskir skallar

120827_r22467_g2048

Um síđustu helgi dreif ég mig í tvöbíó á Grand Teater í Kaupmannahöfn til ađ horfa á kvikmyndina Farewell to Europe. Myndin er afar litrík og heimildatrú innsýn í síđustu ár rithöfundarins Stefans Zweigs. Grand Teater er líka ágćtt bíó. Ţar má t.d. ekki éta popcorn.

Bíóiđ er hins vegar jafnan stútfullt af gömlum hommum, sem og ekkjum og ekklum í leit ađ síđbúnum tangó - eđa sjálfum sér. En einhvers stađar verđa vondir ađ vera. Ég var nú bara í bíó međ konunni minni og er enn ekki kominn međ Alzheimer. Leiđ eins og unglingi á mynd bannađri börnum.

Síđan ég tók alla mögulega og ómögulega áfanga í ţýsku í MH, á síđustu öld, hef ég átt auđvelt međ ađ lesa ţýsku, jafnvel flókna lagatexta. Ég hef setiđ á skjalasöfnum í Berlín, mér til mikillar ánćgju. En ţrátt fyrir "afburđarskilning" minn á ţýsku, hefur mér alltaf ţótt erfitt ađ líta á Zweig sem ţá hetju og mikilmenni sem ađrir sjá í honum. Líka ţegar ég les Veröld sem var á íslensku. Ţeir sem álíta ađ Zweig hafi veriđ "Europeanisti" og "Internationalisti" leggja líka allt annan skilning í ţau orđ en Zweig gerđi sjálfur, ef hann hefur yfirleitt velt ţeim fyrir sér. Ég leyfir mér ađ ţýđa ţessi orđskrípi ekki yfir á íslensku til ađ valda ekki ónauđsynlegum misskilningi.

Mér fannst kvikmyndin Evrópa kvödd (stađfesta ţessa skođun mína, sem er ţó líklega ađeins stađfesting á ţví ađ ég hafi aldrei skiliđ ţennan mikla rithöfund eins vel og allir ađrir. Konan mín sem líklega hefur lesiđ meira en ég eftir Zweig, en á dönsku, ţekkti ekki endalok hans fyrr en hún sá kvikmyndina en taldi myndina sýna einlćgan, lítillátan og fórnfúsan mann í Zweig. Ég nenni ekki lengur ađ rífast um slíkt, enda kona mín miklu betur og meira lesinn en ég í heimsbókmenntunum.

Myndirnar efst af Zweig segja heldur ekki allt, en ég valdi ţćr til ađ leggja áherslu á mína skođun á Zweig sem veikgeđja súperegóista, sem var ţóknunargjarn viđ ríkjandi stefnur. Ţađ kemur svo vel fram í kvikmyndinni, ţar sem hann segir ţátttakendum á PEN-ráđstefnunni í Buenos Aires ađ hann telji ekki hlutverk sitt ađ gagnrýna Ţýskaland nasismans.

En, ég hef aldrei taliđ fólk sem fremur sjálfsmorđ ţegar ekki er brýn nauđsyn til ţess, lítillátt. Rannsóknir sýna ađ fólk sem hafur gaman ađ ţví ađ taka sjálfsmyndir og selfies sé hneigđara til sjálfsmorđa en ađrir sem minna gera ađ slíku. Ég trúi ţví nú mátulega, en yfirgengileg naflaskođun er aldrei holl.

Markviss Tómas

Íslenskir skallar smástjörnur í góđri kvikmynd

Mér ţykir eins og góđum Íslendingum sćmir merkilegra ađ tveir íslenskir skallaleikarar eru međ hlutverk í kvikmyndinni, ţeir Benedikt Erlingsson og Tómas Lemarquis. Tómas hinn Markvissi er skilgreindur međal ađalstjarna myndarinnar, enda fyrir löngu orđinn heimsţekktur kvikmyndaskúrkur. Hann leikur franskan blađamann, Lefevre, sem ekki skilur orđ í ţýsku, og fer létt međ ţađ. Tómas er sannfćrandi ţrátt fyrir íslensk höfuđlag sitt og augu. Hárgreiđslan er óađfinnanleg ađ vanda.

Benedikt leikur örlítiđ hlutverk, líkast til afguđ okkar Íslendinga, sjálfastan Laxness. Hann er náttúrulega í tweedfötum á PEN ráđstefnunni í Buenos Aires áriđ 1936, og rýkur fyrstur upp til ađ samţykkja tillögur ráđstefnunnar til stuđnings heimilislausu fólki eins og Stefan Zweig.

Íslenskir leikarar eru eins og svartir sandar sunnan jökla. Ţeir taka allt í einu upp á ţví ađ blómstra og verđa áđur en varir orđnir ađ miklu skóglendi, sem skagar upp í Svartaskóg og Skíraskóg. Ţó ţeir séu kollóttir.

Benedikt Erlingsson

Benedikt Erlingsson lengst til vinstri međ Laxness-tilburđi, stendur upp fyrstur til ađ sýna stuđning sinn ţeim sem hafa veriđ neyddir í útlegđ. En studdi Laxness ofsótt fólk? Hvađ međ Veru Hertzsch og Sólveigu Erlu dóttur hennar? Stóđ hann upp fyrir gyđingum og öđrum ofsóttum á Ólympíuleikunum í Berlín 1936? (sjá hér). Ekki er ég nú viss um ţađ.

Hvađ er svo hćgt ađ lćra?

Benedikt og Tómas fá gullpálma Fornleifs og sköllóttu Berlínarbolluna fyrir leik sinn í Evrópa kvödd sem er hin ágćtasta mynd sem fćr örugglega fólk til ađ hugsa.

Kvikmyndin sem ţeir leika í sannfćrir mig um um ađ mađur megi ekki gefa helstu málefni sín og hugsjónir upp á bátinn, eđa segja sem minnst líkt og Zweig gerđi, til ađ móđga ekki elítuna í pólitískum skrípaleik Evrópu á 4. áratug síđustu aldar. Ţess vegna kýs ég ekki Katrínu Jakobsdóttur (sem ég kaus síđast og ţađ ćtti ađ vera nóg) ţví hún hefur opinberlega stutt öfl sem myrđir sama fólkiđ og Hitler ćtlađi sér ađ útrýma um leiđ og hún útnefnir sjálfa sig sem sérleyfishafa á réttar skođanir og hreinar. 

Er hún nokkuđ betri en allir hinir, t.d. ţeir sem eiga pabba sem vilja hjálpa fólki sem hefur orđiđ á í lífinu? Kannski kýs ég ekki neitt, leggst í rúmiđ og drep mig. Ći nei, til ţess er ég of sjálfselskur og svo er svo lítiđ í húfi. Allir íslenskir pólitíkusar eru eins, fullir af lygi og yfirborđsmennsku. Engin ástćđa er fyrir einn eđa neinn ađ óttast. Ísland slefast áfram eins og áđur, ţrátt fyrir allt. Ég hef engar áhyggjur af Íslendingum. Ţeir er líkir ţeim sem ţeir kjósa yfir sig.


Ísland var fyrirmynd Indónesa, en ţeir voru myrtir

iceland_indonesia_1947_1284105.jpg

Fyrir tveimur árum síđan rakst ég á ljósmynd sem sýndi svart á hvítu, ađ indónesískir kommúnistar í Súrabaya (höfuđborg Austur-Jövu) litu vonaraugum til friđsamlegra sambandslita Íslendinga áriđ 1944 í frelsisbaráttu sinni gegn nýlendustjórn Hollendinga.

Áriđ 1947 settu ţeir upp veggspjald í borginni, ţar sem ţeir skýrđu á einfaldan hátt fyrir almenningi, hvađ hafđi gerst á Íslandi og hvernig menn gćtu tekiđ sér ţađ til fyrirmyndar. Áriđ 1949, eftir blóđuga bardaga viđ Hollendinga, var lýst yfir sjálfstćđi Indónesíu - sem ávallt síđan hefur veriđ mjög valt og byggir fyrst á fremst á ógnarstjórn hers, heimstrúarbragđanna Íslam og ekki síst 200% spillingu og tvískinnungi valdastéttarinnar.

Ţađ er ekki oft sem menn taka sér Ísland til fyrirmyndar. Manni hlýnar um hjartarćtur á sjálfan 17. júní ađ frétta slíkt, og ađ kommúnistar hafi talađ um Ísland í Indónesíu í stađ ţess ađ vitna í blóđuga byltingu eins og bókstafurinn gerir ráđ fyrir.

Kommúnistaflokkur Indónesíu (PKI) var eitt sinn ţriđji stćrsti kommúnistaflokkur í heimi. Indónesískir íslamistar og innfćdda valdastéttin í landinu litu PKI illum augum, ţví völd ţeirra voru í hćttu ef PKI fékk meiru ađ ráđa. PKI var lengi í samstarfi viđ ţjóđernisflokk Sukarnos. En svo kom ađ trúarofstćkisflokkar náđu völdum í Indónesíu međ hjálp rotinna afla í hernum. Áriđ 1965 hófust útrýmingar á kommúnistum og sósíalistum í Indónesíu undir stjórn einrćđisherrans Suhartos, brjálćđings í herbúningi.

Ađ minnsta kosti 500.000 manna voru myrtar í útrýmingunum og ţađ voru ekki bara kommúnistar sem urđu fyrir barđinu á herjum öfgastjórnarinnar. Fjöldi fólks, sem ekki hafđi tilheyrt kommúnistaflokknum, var myrtur. Nóg var sums stađar fyrir fólk ađ benda á nágranna sinni sem ţeim líkađi ekki viđ til ađ fá ţá drepna.

Ađgerđirnar gegn kommúnistum voru vitaskuld studdar af helsta kommúnistabana heimsins, Bandaríkjunum. En áriđ 1995 ţegar  Bandaríkjastjórn var loks ljóst hvađ ţeir höfđu stutt, lýsti CIA ţessu yfir í skýrslu:

"In terms of the numbers killed the anti-PKI massacres in Indonesia rank as one of the worst mass murders of the 20th century...". 

Bandaríkin gerđu sér mjög seint grein fyrir ţví hve hćttulegt afl Íslam er í höndum valdastétta í íslömskum löndum. Ţess vegna er stórveldiđ ennţá ađ elta ólar viđ Rússa, eins og ađ ţeir séu enn vondir kommúnistar í köldu stríđ, en hafa vegna vanţekkingar ćttarbjána og fávita sem vinna í State Department (Utanríkisţjónustunni) oft á tíđum ađstođađ ţá öfgamenn í íslömskum ríkjum sem eru heimsfriđinum ţyngstur fjötur um fót um ţessar mundir.

Enn er fólk ofsótt međ "kommúnistastimplinum" í Indónesíu, t.d. ef ţađ tekur upp á ţví ađ gagnrýna eitt eđa annađ. Međan Íslam er hiđ spillta afl landsins, sem hefur töglin og hagldirnar í herjum ţessa stóra ríkis, verđur ekki tekiđ heils hugar á fjöldamorđunum á 7. áratug 20. aldar. Morđin halda áfram. Kristnir eru ofsóttir, og hafa veriđ hálshöggnir af trylltum lýđ sem rćđst á kirkjur og kristna. Íslam viđurkennir ekki mistök sín, ţó svo ađ CIA hafi gert ţađ. Ţví miđur gera ekki allir Indónesar sér grein fyrir ţví ađ Íslam er vandinn en ekki CIA, sem ţví gerđi öfgatrúarbrögđ ađ meginafli ţessa fjölmenna ríkis.

java-muslim.jpg

sanggauledo2_1_1284111.jpgEina samkunduhús gyđinga Djakarta sem eftir stóđ var eyđilagt áriđ 2009 og samkunduhúsiđ í Surabaya var eyđilagt áriđ 2013. Síđustu gyđingarnir sem ćttađir voru frá Baghdad flýđu daginn eftir og búa nú í Ísrael. Nú, líkt og oft áđur, eru kristnir ofsóttir og eins og í kommúnistahreinsununum 1965-68 eru ţađ öfgamúslímar sem ráđa ferđinni. ISIS hefur í sínum röđum liđsmenn frá Indónesíu og frekar stóran stuđningshóp í landinu sjálfu. Mađurinn međ sveđjuna er Dayaki á ţeim hluta Borneó sem tilheyrir Indonesíu. Hann heldur a afhöggnu höfđi barns sem líklega er einnig múslími, og tilheyrđi ţjóđflokki Madúra sem fluttir voru til Borneó frá eyjunni Madúru. Líkt og múslímar berast á banaspjót í Miđausturlöndum eđa í Reykjavík er heldur ekki friđur međal ţeirra á Borneó. 


Er ţetta nú allur sannleikurinn?

monabean_1277861.jpg

Heldur Ólafur Ingi Jónsson forvörđur á Íslandi, sem ekkert frćđilegt hefur gefiđ út eftir sig er sem sannar ţađ ađ 900 málverk, sem hann heldur fram ađ séu í umferđ og gangi kaupum og sölum, séu fölsuđ málverk íslenskra meistara?

Heldur Ólafur Ingi Jónsson ađ menn í uppbođsheiminum taki orđ hans gild, ţegar ekkert frćđilegt er ţeim til stuđnings?

Heldur Ólafur Ingi Jónsson, ađ Lögreglunni í Kaupmannahöfn, nánar tiltekiđ Statsadvokaten for sćrlig řkonomisk og international kriminalitet sé stćtt á ţví ađ ákćra nokkurn, ţegar ţađ eina sem ţeir og danska lögreglan hafa í höndunum eru yfirlýsingar Ólafs Jónssonar forvarđar, sem ekki getur stutt skođanir sínar međ frćđilegum vísindagreinum?

Ólafur Ingi er reyndar ekki sérhćfđur í fölsunum á málverkum í fremur stuttu námi sínu a Ítalíu hér forđum daga.

Í nóvember á sl. ári hafđi eigandi eins verksins, sem gert var upptćkt hjá Bruun & Rasmussen áriđ 2014, og sem Ólafur Jónsson telur falsađ, samband viđ mig. Ég sýndi á Fornleifi sjá hér og hér, hvar foreldrar hans hefđu keypt verkiđ áriđ 1994. Eigandinn, erfingi ţekktra safnara, skrifađi mér í nóvember síđastliđnum til upplýsingar, ađ hann hefđi fengiđ ađ vita ađ:

"Lögreglan hefđi nú fengiđ stađfests ađ málverkiđ vćri falsađ, sem ţeir vilja nú fá stađfestingu á en ţekkja ađeins einn ađila sem geti skoriđ úr um ţađ".

Ţessi eini ađili reyndist vera Ólafur Jónsson, sá sami og stađfesti ađ málverkiđ vćri falsađ án ţess ađ rannsaka ţađ. Viđbrögđ eigandans voru ţau, ađ hann ćtlađi sér međ hjálp lögfrćđings síns ađ lögsćkja Ólaf. Ţeim ţótti ekki nein rök í ţví ađ sami mađur, sem ekki hafđi rannsakađ málverkin, en lýst ţau fölsuđ skyldi rannsaka hvort ţau vćru fölsuđ. Slíkur ađili er vitaskuld hvorki óháđur né hlutlaus.

Ţađ er nú líkast til ţess vegna ađ Statsadvokaten for sćrlig řkonomisk og international kriminalitet í Kampmandsgade 1 í Kaupmannahöfn hefur ákveđiđ ađ losa sig viđ máliđ međ ţví ađ segja ađ ţađ sé fyrnt.

Lögreglan og sérstakur Ríkissaksóknari í Danmörku eru ekki vitlausari en ţađ, ađ ţau skilja vel, ađ óheppileg sé ađkoma ţeirra ađ máli ţar sem "sérfrćđingur", sem ekki hefur skrifađ neitt frćđilegt um allar ţessar 900 falsanir, er kallađur til til ađ sanna fölsun sem hann hefur ţegar sagt ađ sé fölsun. Ţađ mun aldrei góđri lukku stýra í dönskum réttarkerfi. Ólafur Jónsson eyđilagđi, sýnist mér á öllu, máliđ fyrir sjálfum sér.

Mitt einasta ráđ til Ólafs Inga Jónssonar er ađ sýna okkur sérfrćđiţekkingu sína svarta á hvítu - og helst líka í lit -, svo hćgt sé ađ taka hann alvarlega. Ţađ get ég ekki gert, m.a. eftir ađ Ólafur ţaut út opinberlega hér um áriđ og lýsti yfir á opnum fyrirlestri, ađ málverk frá 18. öld, sem líklegast hafa veriđ máluđ af Sćmundi Hólm (sjá hér og hér), vćru verk hollensks "meistara" frá 17. öld.

Ţekkingu Ólafs á nýrri meisturum dreg ég ekki efa, en hann verđur ađ sýna okkur ţessa ţekkingu. Birta, Ólafur, birta!

Ítarefni:

Afar sérstakur saksóknari

Tvćr falsanir af 900 ?

Ţingsályktunartillaga fyrir ţá sem veggfóđra međ Kjarval?

 


mbl.is Samfellt brot málverkafölsunar
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Sigmundur lögleysa

_jo_minjar.jpg

Nú er komiđ í ljós, ađ svo óeđlilega hafi veriđ stađiđ ađ gerđ fýsileikaskýrslu Capacent og lagafrumvarps í tengslum viđ ţađ varđandi fyrirhugađan samruna Ţjóđminjasafns og Minjastofnunar (sjá hér í fćrslu Fornleifs í gćr), ađ brotin hafa veriđ lög landsins. Sigmundur Davíđ forsćtisráđherra, sem einnig vill vera minjaráđherra, og samstarfskona hans á Ţjóđminjasafni virđast alls ekkert siđgćđi hafa.

Framkvćmdastjóri Minjastofnunar, dr. Kristín Sigurđardóttir, sem sat í stýrihóp ţeim, hvers vinnu Capacent byggđi skýrslu sína á, fékk ekki skýrsluna fyrr en sl. mánudagskvöld (22. febrúar) eftir ađ skýrslan var kynnt fyrir starfsmönnum Ţjóđminjasafns í fyrirlestrarsal safnsins. Minjastofnun sendi ţá ţessa stuttu en ódagsettu yfirlýsingu ţann. 22. febrúar.

Nú er lagafrumvarpiđ, sem talađ var um í skýrslunni, einnig komiđ í loftiđ, og greinilegt er ađ stýrihópurinn hefur ekki komiđ ađ ţví verki. Margrét Hallgrímsdóttir ţjóđminjavörđur hefur greinilega fengiđ ađ skrifa einrćđisyfirlýsingu sína ein og óstudd.

805756.jpgHér er SDG hugsanlega búinn ađ fá sér Virtual Antiquarian og gefur fimm daga (og tveggja vinnudaga) frest til ađ gera athugasemdir viđ lagafrumvarpiđ. Ég tók mér rúmar 20 mínútur í ađ sjá ađ frumvarpiđ er veruleikaskert spil Margrétar Hallgrímsdóttur og Sigmundar Davíđs, ţar sem niđurstöđur hafa veriđ ákveđnar fyrirfram.

Hvađ er frestur?

Svo er gefinn frestur!, til ađ skila athugasemdum viđ frumvarpiđ sem sumir hagsmunaađilar fengu ekki fyrr en í gćr, 24. febrúar. Fresturinn er til 29. febrúar.

Hvers konar stjórnskipulag er eiginlega á Íslandi? Er frumstćtt fólk, illa gefiđ og ósiđmenntađ viđ völd? Ég fć ekki séđ annađ. Ţađ er logandi klárt.

Ţetta ferli er eins og í landi ţar sem glćpaliđ stjórnar. Isis gefur jafnvel lengri fresti áđur ţeir skera á háls. Putin er "large" í samanburđi viđ ţessa íslensku nánaglaóstjórn.

Ţessi lagafrumvarpstillaga er ríkistjórn landsins til háborinnar skammar og starfshćttir ţjóđminjavarđar ćttu ađ kalla á brottvikningu hennar úr starfi, nú ţegar. Konan er ađ mínu mati óhćf til starfans - til annars en ađ valda usla og leiđindum, og ţađ jafnvel fyrir utan Ţjóđminjasafniđ.

Ţetta er orđinn svo mikill farsi og forsćtisráđherra til vansa ađ nú verđur stjórnarandstađan öll ađ taka í taumana og kynna sér ţetta mál og stöđva lögleysuna. Sjálfstćđisflokkurinn, sem mestan ţátt átti í ađ Fornleifavernd Ríkisins og síđar Minjastofnun Íslands varđ til og málaflokkur sem Ţjóđminjasafn gat aldrei valiđ var settur á hendur hćfara fólks sem gerđi betur, verđur einnig ađ stöđva sorgarleikinn.

Ţetta rugl í forsćtisráđherra og nánasta samstarfsmanni hans, Margréti Hallgrímsdóttur, verđur ađ koma í veg fyrir. Afturhvarf til óstjórnarinnar á Ţjóđminjasafni fyrir aldamót (ađ undanskildum stjórnarárum Guđmundar Magnússonar á Ţjóđminjasafninu) vćri óbćrilegt. En ţađ gerist međ ţessum furđulega samruna sem öllum vélum Margrétar og Sigmundar er stímt á. Brátt falla ţó vígin.


Hinn mikli samruni Fornleifaráđherrans

b8b14cd6f3faf96f160992e243df0447

Ţann 22. febrúar 2016 var í fréttum Sjónvarps greint frá skýrslu sem Forsćtisráđuneytiđ og Sigmundur Davíđ Gunnlaugsson fornleifaráđherra hafa keypt dýrum dómum hjá Capacent. Forsćtisráđuneytiđ hefur upplýst mig ađ ţeir Capacentmenn hafi ćtlađ 5,7 milljónir í verkiđ (sjá hér), og ţykir mér ţađ mjög dýrt fyrir 42 síđur af stikkorđum og frekar miklu orđagjálfri (jargon). Skýrslan var pöntuđ í desember á sl. ári. Ţađ er ţví svo sem ekki löng vinna sem liggur ađ baki ţessu plaggi Arnars Pálssonar og Arnars Jónssonar, sem um daginn var einnig kynnt af samverkamanni ţeirra Ţresti Frey Gylfasyni á Ţjóđminjasafni Íslands.

Hvergi á byggđu bóli, nema í einrćđisríkjum eins og t.d. Norđur-Kóreu, eru leiđtogar eđa ţađan ađ síđur forsćtisráđherrar, ađ vasast í fornleifa-, minja- og safnamálum ţjóđar sinnar. Ísland er ţó ekki skrýtiđ land, lesendur góđir, heldur eingöngu ţeir sem stjórna ţar og ţeir sem grćđa á vitleysunni. Virtutem corrumpit.

Ákvörđun hefur greinilega veriđ tekin

Ein af ţessum einkennilegu, furđulegu - ja, stórfurđulegu hugdettum núverandi forsćtisráđherra hefur nú hoppađ fullmynduđ út úr höfđinu á honum rétt fyrir vorţing. Hann hefur beđiđ fyrirtćki fullt af hálfmenntuđum sérfrćđingastrákum ađ skrifa skýrslu - sem er út í hött. Enda er ţađ grunur minn, ađ ţađ sem stefnt sé ađ međ skýrslunni sé greinilega ţegar ákveđiđ.

Skýrslan fjallar um fyrirhugađan samruna Ţjóđminjastofnunar og Minjastofnunar Íslands. Skýrslan er sett fram án ţess ađ starfsmenn stofnananna hafi haft möguleika ađ tjá sig um innihald hennar og má af slíkum vinnubrögđum sem eru vítaverđ, ólýđrćđisleg og frumstćđ, glögglegast sjá, ađ ţađ er búiđ ađ taka ákvörđunum um sameininguna.

Getur ţađ ţví engan furđađ, ađ allir utan Ţjóđminjasafns Íslands og jafnvel innan séu í alla stađi undrandi á skýrslu ţessari og telji hana hrákasmíđi hina verstu. Capacent hefur tekiđ ađ sér pólitískt níđingsverk, sem ekki verđur fyrirtćkinu til mikils sóma.

capacent-74621589.png

capacent.jpg

Séđ á vefsíđu Capacents fyrirtćkis međ mottó og stikkorđ á Íslandi. Menn fá varla  ferska sýn međ ţví ađ sćkja skođanir til tveggja deiluađila. En mottóiđ úr Hálsaskógi á ţó vel viđ.

Mikill hluti starfsmanna og hagsmunaađila telja samrunatillöguna út í hött

Ţađ ríkir alls engin jákvćđ skođun međal annarra en örfárra starfsmanna Ţjóminjasafns Íslands eins og skilja mćtti af máli Ţjóđminjavarđar. Hagsmunahópar, fornleifafrćđingar og ađrir, eru almennt mjög á móti ţessum samruna, sem ađeins mun hafa í för međ sér ólýđrćđisleg og ţóttakennda stjórnsýslu sem stangast á viđ Stjórnsýslulög. Samruninn mun skapa óendalega mörg vandamál, sem kallađi á breytingar á stjórnsýslulögum. Samruninn Ţjóđminjasafn og Minjastofnunar er afturhvarf til ófremdarástands fortíđar og áratuganeyđar minjaverndar á Íslandi.

Ég er búinn ađ lesa skýrsluna og sé ekki neinar haldbćrar röksemdir í stikkorđum hennar fyrir ţví ađ leggja stofnanirnar saman. Mér hefur reyndar lítil ţótt til starfa Minjastofnunar og forvera hennar Fornleifaverndar Ríkisins koma. En starfsviđ Minjastofnunar og ađskilnađur á honum frá Ţjóđminjasafni var nauđsynlegur. Öll rökin fyrir ţví ađ taka málaflokka af Ţjóđminjasafninu á sínum tíma, sem safniđ réđ aldrei viđ međ óhćfum og of fáum starfsmönnum eru hunsuđ í skýrslu Sigmundar Davíđs.

Rökin eru einnig fjárhagsleg, en heildarsparnađur á ári yrđi ekki verulegur og slagar kostnađur viđ gerđ ţessa lélegu skýrslu Capacents óefađ hátt upp í sparnađinn fyrsta áriđ. Svo kemur kostađur viđ starfslok fólks sem á ađ jarđa og svo framvegis. Ţetta verđa dýr mistök ef boltanum verđur spyrnt áfram.

Tćkifćrissinnarnir skipta um skođun

Grátbroslegt er ađ sjá heiđursmenn og sannleiksvitni eins og Guđmund Lúther Hafsteinsson, sem eitt sinn barđist fyrir eflingu húsaverndunar utan Ţjóđminjasafnsins, standa nú sem auman embćttismann og umbođsmann starfsmanna Ţjóđminjasafns sem fćstir eru sérfrćđingar og snúa aftur á reit 0. Nýlega var hann starfsmađur Minjastofnunar og fór ţađan í fússi. Nú snýr hann sér miđur glćsilega á bárunni. "Baráttumenn" sem svo snúa seglum eftir vindi hljóta ađ skynja ađ ekki sé hćgt ađ slökkva eldinn. Baráttuandinn er horfinn. Menn gefast upp rétt fyrir ellilífeyrisaldurinn.

Erum viđ ađ upplifa hefndarađgerđ?

Mér sýnist á öllu ađ Margrét Hallgrímsdóttir hafi aldrei boriđ barr sitt eftir ađ minjavarslan var tekin af Ţjóđminjasafninu um aldamótin. Hún hefur unniđ leynt og ljóst ađ ţví ađ koma Minjastofnun fyrir kattarnef. Ţetta hefur mér alltaf ţótt afar fyndiđ ţví eitt sinn voru ţćr tvćr konur sem stjórna stofnunum tveim miklar perluvinkonur. Síđan slettist upp á vinskapinn eins og gengur. En á kattarslagur ađ skapa áratugavanda í íslenskum minjamálum? Slíkar erjur batna auđvitađ ekki viđ ađ barnssálin stórlimađa í Forsćtisráđuneytinu hafi áhuga á öllu gömlu og hafi falliđ fyrir eldmóđi og Framsóknaranda Margrétar Hallgrímsdóttur. Hann réđi hann hana tímabundiđ til sín í Forsćtisráđuneytinu til ađ undirbúa allsherjarvaldatöku sína í minjamálum.

haralitur_fire.jpgSpurđ um ţađ í fréttunum, af hverju starfsmenn Minjastofnunar Íslands hafi ekki fengiđ ađ gefa umsögn um skýrsluna, svarađi hún ekki spurningu eins elsta fréttamanns landsins, en hóf ađ tala um allt ađra hluti. Er ţađ ósk Margrétar ađ stjórna ein öllum minjamálum á Íslandi međ forsćtisráđherrum landsins? Ţađ verđa ađ mínu mati endalokin, ef ţessi skýrsla verđur ekki stöđvuđ. En lítiđ ţykir mér Margrét hafa til borđs ađ bera til ţeirrar ábyrgđar sem hún vill bera - nema logandi frekju. Ţađ er ágćtur eiginleiki ţegar mađur best viđ stjórnvöld, en ókostur í stöđu Margrétar. Óeđlilegt ţykir mér einnig í alla stađi ađ yfirmenn stofnananna tveggja sem sameina á hafi komiđ beint ađ gerđ "hlutlausrar" skýrslu í stýrihópi. Slík vinnubrögđ eru út í hött.

Einnig er ţađ einkennilegt sending á forn en góđ loftnet mín ađ ađalhöfundur stikkorđaskýrslunnar er formađur félags Sameinuđu Ţjóđanna á Íslandi, sem berst fyrir gegnsći, mannréttindum og eđlilegum stjórnarháttum um heim allan. Í ţví félagi situr einnig í stjórn Bogi Ágústsson, glansandlit Fréttastofu Sjónvarps síđan 1977, sem bauđ Ţjóđminjaverđi í fréttirnar ţar sem hún komst upp međ ađ svara ekki spurningum hans. Bogi var ekki ađ hafa fyrir ţví ađ bjóđa talsmönnum ţeirra sem telja skýrslu Ţrastar Freys Gylfasonar, samfélagsmanns Boga hjá félagi SŢ, vera hrákasmíđ. Hvernig getur veriđ ađ eins reyndur fréttamađur og Bogi leyfi ţjóđminjaverđi ađ komast upp međ ţví ađ svara ekki spurningum og bjóđi ekki ţeirri hliđ sem ţykir ađ sér vegiđ? Svariđ er einfalt: RÚV.

Prófessor Margrét?

Margrét Hallgrímsdóttir, sem bendluđ hefur veriđ viđ sameiningu Ţjóđminjasafns viđ HÍ, og krafist prófessorsnafnbótar fyrir ţann samruna (en hún er ekki međ doktorspróf), verđur líklega af ţeim bitlingi viđ ţessa sameiningu, nema ađ slíkum nafnbótum verđi einnig úthlutađ úr Forsćtisráđuneytinu í framtíđinni. Hún reddar titlinum örugglega á einhvern annan hátt er ég viss um. Prófessor í brottrekstri starfsmanna vćri líklega betri bitlingur enda Margrét orđin sérfrćđingur í slíku. Eldhugar fá alltaf ţađ sem ţeir vilja ţví allt hefst međ logandi frekjunni. Ađ lokum ţurfum viđ kannski ekki ráđuneyti á Íslandi og látum okkur nćgja nokkra einrćđisherra á sandkassastiginu til ađ stjórna landinu.

Hvađ getur stjórnarandstađan gert

Vona ég innilega ađ stjórnarandstađan og einnig Sjálfstćđisflokkurinn beiti sér kröftuglega geng ţessu gćluverkefni SDG og fyrrum fulltrúa hans í Fornleifamálaráđuneytinu. Ţegar fumvarpssmíđin byrjar er nauđsynlegt ađ vera vakandi. Ţetta frumvarp verđur ađ stöđva. Ţađ er út í hött og algjört afturhvarf til fortíđar međ endalausan vanda og klíkuskap í minjageiranum. Minjavernd og fortíđaráhugi fjallar ekki um afturhvarf, heldur um hvernig viđ getum skýrt fortíđina fyrir komandi kynslóđum. Ekki er tekiđ tillit til ţess í skýrslu Capacents og Sigmundar Davíđs fornaráđherra. Ţetta útspil Sigmundar Davíđs er tímaskekkja eins og flest ađ ţví sem blessađur mađurinn tekur fyrir sér hendur. Hann virđist ţó ávallt ánćgđur međ hugdettur sínar, en ţađ var Neró einnig ţegar hann brenndi Róm (sjá hér).

Ítarefni:

Fýsileikagreining á breyttri stofnanaskipan í málaflokki menningarminja

Fréttir Sjónvarps 22.2.2016. (6,39 mínútur inni í ţáttinn)


Olaf Olsen - In Memoriam

olaf_1273064.jpg

Látinn er í sćmilega hárri elli prófessor einn í Danmörku, Olaf Heymann Olsen ađ nafni, sem einnig var fyrrverandi njósnari fyrir Rússa, sagnfrćđingur, fornleifafrćđingur og ţjóđminjavörđur Dana svo fáeitt sé nefnt. Olsen var 87 ára ađ aldri er hann lést.

Hvorki myndi ég nú syrgja hann, né skrifa minningarorđ í anda íslenskrar hefđa, ef ţessi merki mađur hefđi ekki veriđ prófessor minn fyrsta áriđ sem ég stundađi nám í fornaleifafrćđi í Árósum í Danmörku. Hann var síđar eftir ađ hafa áhrif á líf mitt. Ţannig menn neyđist mađur ađ skrifa nokkur orđ um, ţó ţeir muni međ vissu aldrei lesa grafskriftina - enda er sjaldan neitt satt í íslenskum minningargreinum, sem oftast lofa menn og prísa í hástert og ţađ mest ađ ástćđulausu. Líf Olsens var ţó ţannig, ađ úr báđum flokkum, lofi og skömm, var nóg ađ taka og ţví set ég ţessa grein á Fornleif en ekki í ađsendar minningargreinar í Morgunblađinu, ţar sem ekkert ljótt má um liđna menn segja, ţó ţađ sé allt deginum sannara.

Síđla sumars 1980 birtist ungur mađur frá Íslandi á Afdeling for Middelalder-Arkćologi viđ Árósarháskóla. Var ţessi náungi hrokkinhćrđur og bjúgnefjađur, svo notuđ sé lýsing Nóbelskáldsins íslenska á fólki međ nef eins og ég fćddist međ. Olaf Olsen var stofnandi ţessarar deildar, og var hann einnig međ myndalegt nef. Ţetta haust vantađi bráđlega stúdent í studienćvnet á deildinni. Heyrst hafđi í hornum, ađ ţessi íslenski stúdent vćri hávaxinn piltur, ljóshćrđur og gengi í lopapeysu í síđsumarshitanum og töluđu menn um ađ sá íslenski vćri mjög vel talandi á dönsku. Ţarna voru eldri stúdentar reyndar ađ rugla saman Íslendingnum bjúgnefjađa og dönskum eilífđarstúdent frá Álaborg, Ole ađ nafni, sem var fyllibytta en hinn besti drengur, sem aldrei lauk námi og hćtti eftir tvö ár í fornleifafrćđinni. Ađ íslenska stúdentinum forspurđum, mćltu stúdentar međ honum í ţessa nefnd, haldandi ađ Ole fyllibytta vćri íslenski stúdentinn. Ţannig háttađi ţađ sig nú ađ ég komst algjörlega grćnn á bak viđ eyrun í studienćvnet fyrir miđaldafornleifafrćđi. Íslenska steríótýpan í Danmörku var greinilega fyllibytta međ ljóst passíuhár í lopapeysu - (sem reyndar var norsk) - og sem keđjureykti pípu. Í ţessari nefnd kynntist ég fyrst Olaf heitnum Olsen. Ţađ var stíll yfir prófessornum.

Ég sat í tvö ár í nefndinni, var engum til óţćginda og sagđi lítiđ annađ en og ammen eftir efninu, enda sá ég fljótt ađ Olaf Olsen sat sem páfi á stól sínum og orđ hans voru óskrifuđ lög. Annars var Olaf skemmtilegur karl, sem barđist međ bál og brandi fyrir sínu. Hann sagđi meiningu sína óţvegna, og ţađ ţótti mér ţađ besta í hans fari. Hann var vinnuţjarkur og svaf oft eftir langan vinnudag á Moesgaard, en svo heitir herragarđurinn sunnan viđ Árós, ţar sem fornleifafrćđi og mannfrćđi voru kenndar. Fyndinn var hann, en hló gjarnan áđur en hann sagđi brandara sína. Vinsćll var hann međal nemanda, og sérstaklega ef mađur ţoldi reykingar hans í fyrirlestrum. Tímar hans voru fjölsóttir en ég átti nokkuđ erfitt međ ađ skilja hann fyrst áriđ ţar sem hann tuggđi pípuna í einu munnvikinu međan ađ hann talađi. Flestir reyktu í fyrirlestrum á Moesgaard á ţessum árum en hinir fengu reykeitrun eđa slćman astma.

5353292-spion.jpg

Olsen var reyndar ekki fornleifafrćđingur. Hann var sagnfrćđingur sem snúist hafđi til fornleifafrćđi og skrifađ doktorsritgerđina Hřrg, Hov og Kirke (1966), sem ađ miklum hluti fjallar um íslenskar fornminjar. Kom hann til Íslands í tvö skipti. Í fyrsta sinn kom hann ţegar hann vann ađ doktorsritgerđ sinni og fór ţá m.a. norđur í land ađ Hofstöđum, ţar sem Daniel Bruun hafđi grafiđ mikla rúst í fljótheitum. Olaf gróf ekki mikiđ á Hofstöđum og er flest af ţví sem hann hélt fram löngu afsannađ og mótmćlt af sagnfrćđingnum Orra og fornleifafrćđingnum Adolf, sem hafa stundađ merkar rannsóknir á Hofstöđum. Olaf sagđi mér eitt sinn ađ hann hefđi fengiđ senda grein frá ţessum piltum, en hefđi ekki lesiđ hana. Spurđi hann mig hvort eitthvađ vćri ađ viti í henni? Ţví vildi ég sem minnstu svara, enda hafđi ég ekki lesiđ grein ţeirra.

Olsen sagđi mér síđar ađ Íslandsdvöl hans hefđi ekki veriđ honum mikil ánćgja, frekar en íslenska skyriđ sem móđir hans hafđi reynt ađ trođa í hann og brćđur hans á unga aldri ţeim til mikillar angistar. Olaf ţótti Kristján Eldjárn áhugalítill um ţađ sem hann vildi gera á Íslandi og naut Olaf mest ađstođar Gísla Gestssonar altmúligmanns á Ţjóđminjasafninu, sem minntist hans sem "Óla litla" ţegar viđ töluđum um hann síđar. Svo illa vildi til ađ Olsen fótbrotnađi líka á Íslandi, og ekki bćtti ţađ úr skák. Hann flaug á brott međ lítinn söknuđ í huga og kom ekki aftur til Íslands fyrr en hann var orđinn ţjóđminjavörđur Dana, og reynda fyrst í lok embćttistíma síns.

Olsen hafđi ţó fyrr á ćvinni ţekkt verri mótbyr en beinbrot, ţannig ađ óvinaleg ásjóna Íslands kom ekki ađ sök. Áriđ 1943 ţurfti Olaf Olsen ađ flýja međ foreldrum sínum og brćđrum til Svíţjóđar. Samkvćmt kynţáttalögum nasista og lögmáli gyđinga, sem er tvennt mjög ólíkt, var Olaf gyđingur. Móđir hans, Agnete Bing, var gyđingur af gamalli ćtt bankamanna og kauphallahéđna í Kaupmannahöfn, en fađir hans var kristinn Dani, Alfred Olsen, sem var merkur sagnfrćđingur sem m.a. hafđi veriđ dósent í Árósum og prófessor fyrir stríđ. Í Lundi stundađi Olsen nám í menntaskóla.

Ţótt Olsen vćri í sćnskum skjölum og pappírum danskra andspyrnumanna skilgreindur sem flóttamađur af gyđingaćttum, gerđi hinn ungi Olsen sér far um ađ sýna mönnum ađ hann vćri sannur Dani, enda var hann ekki alinn upp á neinn hátt sem gyđingur, hvorki trúarlega séđ né menningarlega.

Olsen sagđi eitt sinn frá ţví í sjónvarpsviđtali ađ hann hefđi ávallt gengiđ niđur á eitthvađ torg í Lundi eftir skólann og sporđrennt "korv" (pylsur) međ öđrum menntskćlingum. Líklegast sýndi hann međ ţessu svínakjötsáti ađ hann vćri ekki gyđingur. Sumir danskir samnemenda Olsens í menntaskólanum í Lundi voru gyđingar, t.d. Herbert Pundik, sem síđar varđ ţekktur sem ritstjóri danska dagblađsins Politiken, en einnig sem gyđingurinn og síonistinn Pundik sem barđist í frelsisstríđinu 1948 í Palestínu. Ţangađ fór Olaf aldrei. Olaf fékk ađ ganga í den Danske Brigade, hersveit Dana í Svíţjóđ, ţar sem mjög fáum gyđingum var leyft ađ vera međ. Ţađ ríktu miklir frodómar. Olaf slapp í gegnum nálaraugađ enda var hann ljóshćrđur og arískari í útliti en t.d. flestir danskir međlimir Waffen-SS á stríđsárunum. Heim kominn gekk hann í DKP, Danmarks Kommunistiske Parti.

Sjálfur hafđi Olsen flúiđ til Svíţjóđar vegna slíkrar hóphyggju smámenna, sem flokkast saman undir einhverja vafasama foringjum og skammstöfun á flokki í nafni "allra" og einhverrar byltingar sem er ađeins annađ nafn á blóđbađi. Slíkir hópar finna sér fljótt einhverja einstaklinga eđa hópa til ađ hatast út í, loka inni og drepa, ţví lausn ţeirra á vandamálum er alltaf ađ kenna öđrum um ţađ sem miđur fer og úthella blóđi ţeirra. Ţví kom ţađ mörgum á óvart áriđ 2012, er ţađ var afhjúpađ í Danmörku, ađ Olaf Olsen hefđi veriđ heimagangur í rússneska sendiráđinu í Kaupmannahöfn á árunum eftir síđari heimsstyrjöld. Ţar hafđi hann ţann starfa ađ útbúa spjaldskrá međ nöfnum Dana í menningar og lćrdómsheiminum, sem búast mátti viđ ađ samsinntu ekki hugsjónum ţeim sem Sovétríkin voru rekin eftir. Listinn óx og óx og taldi ađ lokum um 500 einstaklinga. Ekki nóg međ ţađ, Olaf skrifađi ćvikafla og ítarupplýsingar um 75 af ţessum Dönum á lista sínum, svo Rússar hefđu nćgar upplýsingar um mögulega andstćđinga, ef ţeir skyldu nú birtast einn góđan veđurdag á Strikinu, líkt og Ţjóđverjar höfđu gert áriđ 1940.

Olaf framdi landráđ međ ţví ađ stefna lífi samlanda sinna í hćttu, ef vera skyldi ađ Rússarnir kćmu og tćkju Danmörku. Ţađ gerđu Rússarnir reyndar aldrei, nema í draumaheimi sumra manna. Ţótt dönsk yfirvöld uppgötvuđu áriđ 1945 glćpsamlega ídeólógíska tómstundavinnu hálfgyđinglega stúdentsins međ aldanska nafniđ Olsen í rússneska sendiráđinu, ţá komst Olaf hjá ţví ađ vera lögsóttur og dćmdur fyrir landráđ, ţví hann átti líklega góđa ađ og var ekki lögráđa er hann framdi glćpinn. Á ţessum árum urđu menn ekki lögráđa fyrr en ţeir urđu 21 árs.

Sjálfur bar Olaf Olsen ţví viđ áriđ 2012, ađ hann sći eftir gerđum sínum, en hann hefđi á ţeim tíma veriđ " en ung, glad og naiv kommunist". Ţetta sagđi hann fyrst ţegar fjölmiđlar greindu frá athöfnum hans og hann leysti frá skjóđunni í viđtalsgrein í Jyllands-Posten (sjá hér), og sagđi nánar frá athöfnum sem upphaflega var lýst ónafngreindum í mikilli skýrslu um Kalda Stríđiđ og leyniţjónustur Dana (PET-rapporten) sem út kom í fjölda binda áriđ 2009. Ţađ voru reyndar svo margir ađrir, án ţess ţó ađ starfa fyrir erlend ríki, sem taliđ var ađ gćtu stefnt öryggi Danmerkur í hćttu. Olaf ţurfti greinilega, einhverra hluta vegna, ađ sanna trúnađ sinn viđ "málstađinn" betur en ađrir. Hugsanlega hefur ćtterni hans ţar átt einhvern hlut ađ máli.

olsen-olaf.jpgŢess ber ađ geta, ađ Olaf hélt áfram ađ sporđrenna pylsum eins og hann gerđi í Lundi til ađ falla inn í hópinn. Áriđ 1949, skömmu eftir ađ hann skráđi samlanda sína fyrir sovéska leyniţjónustu og međan ađ gyđingaofsóknir Stalíns voru sem ákafastar, ritađi Olaf Olsen grein í tímaritiđ Sovjet i Dag. Grein ţessi bar titilinn 'Er der jřdeforfřlgelser i Sovjetunionen?'. Ţegar GPU (fyrirrennari KGB) myrti listamanninn Solomon Michoels, ţegar ríkisleikhúsi gyđinga í Moskvu var lokađ, ţegar gyđingum voru settar skorđur til náms viđ háskóla og ţúsundir gyđinga voru fangelsađar og sendar í fangabúđir, ţá skrifađi Olaf Olsen, ađ yfirlýsingar um ţessa erfiđleika fyrir gyđingana vćru ađeins "illkvittiđ og fjarstćđukennt slúđur" ... "ţví vitaskuld vćru ekki gyđingaofsóknir í Sovétríkjunum. Sérhver, sem hefđi ađeins grundvallarţekkingu á kommúnistískri kenningu og sovét-rússneskri ţjóđernispólitík, mćtti skilja, ađ hvers konar kynţáttafordómar vćru algjörlega óhugsanlegir í Sovétríkjunum", og enn fremur skrifađi hann ađ sovéskir gyđingar vćru "frjálsari en gyđingar í nokkru öđru landi". (Sovjet i Dag, juli-august 1947).

Viđ sem höfđum Olsen sem lćrimeistara fórum ekki varkosta af ţví ađ hann taldi sig vera mikinn "kommúnista". Sagđi hann gjarnan frá langvinnri baráttu sinni viđ dönsk skattayfirvöld, sem ekki vildu gefa honum og öđrum húmanistum skattaafslátt á bókakaup sem tengdust frćđunum, en slíkan frádrátt gátu danskir lćknar löngum skrifađ á skattaframtaliđ og fengiđ góđan frádrátt. Lengi lifi byltingin!

5354300-dansk-historiker-udleverede-navne-til-sovjet-olaf-olsen.jpg

Fyrir kommúnista var Olaf sćmilega sáttur viđ hirđir og kóngafólk. Hér er hann nýkominn af fundi og orđuveitingu hjá Danadrottningu.

Hina blindu sýn á Sovétinu virđist Olsen hafa varđveitt vel ţegar hann var ekki í baráttu viđ skattayfirvöldin, ţví um miđbik 9. áratugarins var hann og miđaldafornleifadeildin viđ Árósarháskóla, sem ţá var undir stjórn Else Roesdal cand.art. í miklu samstarfi viđ háskólann í Leníngrad og viđ frekar frumstćtt "menntafólk" viđ háskólann ţar í borg, sem m.a. höfđu sent samstarfsmann sinn, gyđinginn Leo S. Klein í Gúlag fyrir ţćr sakir ađ hann vćri hommi.

Mér var m.a. bođiđ ađ fara til Nowgorod til ađ grafa í verkefni í  ţessu samstarfi. Ég afţakkađi strax gott bođ, enda var ég upptekinn viđ eigin rannsóknir á Íslandi og ţurfti ţví ekki ađ skýra afstöđu mína til Sovétríkjanna eđa ađ ég á menntaskólaárum mínum hefđi gengiđ međ jakkamerki sem á stóđ "Let my people go". Leo Klein, sem ég hef skrifađ um áđur (sjá hér), lifđi af vist sína í gúlaginu. Ţegar Klein kom í síđari fyrirlestraferđ sína til Kaupmannahafnar í lok 10. áratugarins, bjó ég á Vandkunsten 6, beint á móti húsinu ţar sem fornleifadeild háskólans í Kaupmannahöfn var lengi vel til húsa. Ég fór til ađ hitta aftur ţennan merka mann og fékk blađamann á Berlingske Tidende til ađ rćđa viđ hann og skrifa grein um hann. Mjög fáir mćttu á fyrirlestur hans. Ţessi auma mćting varđ til ţess ađ Olaf Olsen, sem reyndar var ekki sjálfur viđstaddur fyrirlesturinn, skammađist út í stúdenta í stúdentablađi Hafnarháskóla. Hann kallađi ţađ skandal ađ svo fáir hefđu komiđ til ađ hlýđa á hinn merka mann. Ţá var mér nú hugsađ til ţess samstarfs sem Olsen hafđi haft viđ háskólann í Leníngrad, međan Leo Klein sat í Gúlaginu, ţangađ sem samstarfsmenn Olsens og Else Roesdahls lektors á Afdeling for Middelalder-Arkćologi í Árósum höfđu sent hann.

Eftir 006 vodka-class ár Olsens í ţjónustu Sovétríkjanna, ţegar hann var "ungur og einfaldur", hófst glćsilegur ferill í frćđimennskunni. Sumir hafa ţó sagt viđ mig ađ Olsen hafi veriđ meiri "pólitíkus" en frćđimađur. Ekki legg ég neitt mat á ţađ. Olsen skrifađi merka kandídatsritgerđ um tukthús og barnavinnuhús Kristjáns konungs 4. Síđan kom doktorsritgerđin og 1971 var hann settur prófessor nýrrar deildar fyrir miđaldafornleifafrćđi viđ Árósarháskóla. Átti hann allan heiđurinn ađ stofnun ţeirrar deildar. Ţekktastur var Olsen fyrir rannsóknir sínar á Skulderlev-skipunum sem grafin voru upp í kví í Hróarskeldufirđi á 7. áratug síđustu aldar. Sömuleiđis varđ hann ţekktur fyrir rannsóknir sínar á Víkinavirkinu Fyrkat nćrri Hobro á Jótlandi, ţar sem hann uppgötvađi m.a. ađ stođirnar fyrir ytri stođarholur skálanna á Fyrkat og Trelleborg á Sjálandi hefđu veriđ hallandi. Ţetta breytti algjörlega ţeirri hugmynd sem menn höfđu áđur haft um útlit húsanna. Nákvćmar rannsóknir á stođarholunum fékk Olaf til ađ skrifa grein, sem var skyldulesning og bar hún heitiđ Rabies Archeologorum. Ţar predikađi Olsen ađ fornleifafrćđingar ćttu ađ skilja ákveđinn hluta fornleifa eftir í jörđu til ađ fornleifafrćđingar framtíđarinnar gćtu fariđ í saumana á ţví sem ađrir gerđu međ betri ađferđum og meiri ţekkingu.

Olaf Olsen var ekki ţessi klisjukennda gerđ af Indiana Jones-fornleifafrćđingum, sveittum og skítugum í mismunandi ćvintýralegum rannsóknarleiđöngrum. Olsen var hvítflibbafornleifafrćđingur, sem oft er einkenni sagnfrćđinga sem gerast fornleifafrćđingar - eđa fornleifafrćđinga sem gerast sagnfrćđingar. Olsen stjórnađi m.a. rannsóknum á Řm kloster á Austur-Jótlandi. Eitt sumariđ, áđur en ég hóf nám í Árósum, starfađi ţar viđ rannsóknina bandarískur stúdent John Kudlik ađ nafni. Kudlik fékk nóg af snyrtimennsku Olsens, sem gekk í hvítum buxum og hvítum strigaskóm, sem aldrei virtust óhreinkast. Einn votviđradag ţegar menn sátu og átu nesti sitt tók Kudlik sig til og hnođađi drullukúlu á milli handanna og settist viđ fćtur prófessors Olsens og gerđi sér lítiđ fyrir og smurđi hvíta strigaskó Olsens međ forinni og sagđi sísona: "I really hate how you can keep you shoes so fuc... clean". Olaf Olsen svarađi stutt og laggott: "Well".

Áriđ 1981 fékk Olsen stöđu Ţjóđminjavarđar Dana og gegndi hann ţeirri stöđu međ glćsibrag fram til ársins 1995. Ekki voru ţó allir ánćgđir međ Olsen, sem varđ samnefnari mikils pólítísks niđurskurđar á Ţjóđminjasafni Dana, ţar sem safniđ losađi safniđ viđ vesalinga og hálfdrćttinga í frćđunum sem bara höfđu setiđ ţar árum saman og ţegiđ laun og aldrei áorkađ nokkru í frćđunum sem um var talandi. Gekk Olaf á ţessum árum međal sumra hatursmanna sinna undir nafninu 0-Olsen (Núll Olsen). Kom ţetta nú ađallega af ţví ađ hann undirritađi bréf O.Olsen.

Síđari ferđ Olafs Olsens til Íslands lagđi hann í áriđ 1994. Ţá var haldinn fundur Ţjóđminjavarđa Norđurlandanna í Borgarnesi, og sá ég og annar starfsmađur Ţjóđminjasafns Íslands um undirbúning stefnunnar. Ráđstefnunni í Borgarnesi lauk međ skemmtiför um Snćfellsnes, sem var Olsen mjög eftirminnileg. Daginn eftir var haldin veisla Ţórs Magnússonar ţjóđminjavarđar á Hótel Holti, sem sló út allt í mat og drykk sem áđur hafđi sést á ráđstefnum ţjóđminjavarđanna. Villigćs var í matinn og hélt finnski ţjóđminjavörđurinn mikla lofrćđu um veisluna í eftir-eftirrétt. Viđ sem um undirbúning fundarins höfđum séđ, prísuđum okkur sćla fyrir ađ hafa haldiđ öllu innan fjárveitingarinnar til fundarins. Ţeirri ánćgju stútađi Ţór svo fyrir okkur međ ţví ađ panta dýrasta koníakiđ á Íslandi og vindla á línuna í koníakstofu Hótel Holts. Hann leit ekki einu sinni á verđiđ i verđlistanum sem ţjónninn afhenti honum. Sjaldan hef ég fengiđ svo gott koníak en naut ţess ekki sem skyldi.

h_ndtryk.jpg

Áriđ 2014 tók Olsen viđ verđlaunum afhentum af Danadrottningu. Bernskubrekin, ţegar hann setti t.d. Niels Bohr á lista fyrir Rússana, komu ekki ađ sök.

Međan Guđmundur Magnússon var settur ţjóđminjavörđur, ţegar menntamálaráđuneytiđ íhugađi hvađ gera skyldi viđ Ţór Magnússon sem hafđi veriđ vikiđ frá um tíma af brýnni nauđsyn, fór ég nokkrum sinnum á fundi ţjóđminjavarđa Norđurlanda sem stađgengill Guđmundar. Ég var eitt sinn staddur í Kaupmannahöfn og hafđi tilkynnt fjarvistir mínar úr einum af hádegisverđunum á Ţjóđminjasafni Dana á milli fundahalda. Ég ţurfti ađ hitta góđan vin minn, sagnfrćđinginn og blađamanninn Bent Blüdnikow, á kaffihúsi rétt hjá safninu. Olsen, sem líklegast var enn ekki búinn ađ gleyma ţví ađ ég var ekki lengur nemandi hans á fyrsta ári sem byrtist bjúgnefnađur á fyrsta fund ársins í studienćvnet, spurđi mig af hverju ég kćmi ekki međ í mat, og sagđi ég honum frá ţví. Varđ hann ţá mjög önugur og gat ekki setiđ á sér og kallađi vin minn Bent frekar ljótum nafni (den Bandit).

Vissi ég vel, ađ Olsen var ekki hlýtt til Blüdnikows sem ítrekađ hafđi gagnrýnt Olsen opinberlega í greinum í Weekendavisen, fyrir stjórn útgáfu danska alfrćđiritsins. Gagnrýnin var mestmegnis fyrir ađ ekki vćri skrifađ rétt, eđa yfirleitt nokkuđ af viti um samband danskra kommúnista viđ viđ herrana í Moskvu á tímum kalda stríđsins. Olaf Olsen hafi oft orđiđ fyrir orrahríđ Blüdnikows um menn sem ekki höfđu gert upp viđ blakka fortíđ sína sem skósveinar herranna í Moskvuborg. Kom ţessi fundur minn međ Blüdnikow aftur til tals á einum fínasta veitingastađ Kaupmannahafnar, Restaurant Els, ţegar kona Olafs, Agnete Olsen, spyr mig um tengsl mín viđ Bent Blüdnikow. Skýrđi ég hreinskilningslega frá ţví, enda getur mađur vel veriđ vinur tveggja manna, ţó svo ađ ţeir séu óvinir - nema ađ mađur sé illa haldiđ og sćrt hópdýr sem lifir eftir mottóinu "óvinir vina minna eru óvini mínir".

Eitt af síđustu verkum Olafs Olsens sem ţjóđminjavarđar tengdust einnig Íslandi. Olaf gaf góđfúslega leyfi sitt, sem ţjóđminjavörđur Dana, til ađ silfursjóđur sem fannst ađ sögn ađ Miđhúsum austur á landi yrđi rannsakađur á vegum Ţjóđminjasafns Dana eftir ađ breskur sérfrćđingur í silfri víkingaaldar hélt ţví fram ađ eitthvađ vćri bogiđ viđ sjóđinn (og heldur hann ţví enn fram, nú síđast í skýrslu frá einum af alţjóđlegu Víkingafundunum). Sú rannsókn Ţjóđminjasafns Dana er samkvćmt öđrum breskum sérfrćđingum einskis virđi (sjá hér). Niđurstöđur rannsóknarinnar á Nationalmuseet i Kaupmannahöfn voru settar fram í fjölmiđlum af sérsveit Ţórs Magnússonar, á ţann hátt, ađ halda mćtti ađ danska rannsóknin stađfesti ađ sjóđurinn vćri allur frá söguöld. Svo er nú ekki og fölsuđu ţrír íslenskir einstaklingar í raun niđurstöđur danska ţjóđminjasafnsins. Nokkru árum síđar ţegar ég var búsettur í Kaupmannahöfn, greindi ég Olsen frá afleiđingum sem ţessi mistúlkun íslenskra embćttismanna, sem hvorki voru lćsir á dönsku né almenna siđsemi. Var hann mjög leiđur yfir útkomunni og sagđist aldrei hafa veitt leyfiđ ef hann hefđi vitađ hvernig niđurstađa rannsóknarinnar var misnotuđ. Meira gerđi hann nú ekki og ţótt mér ţađ miđur.

348218.jpg

Nokkru síđar var ég aftur í síma- og bréfasambandi viđ Olsen, sem ég hitti reyndar endrum og ein á gangi í Kaupmannahöfn, ţar sem hann og kona hans voru lengi međ íbúđ ekki langt frá ţar sem ég bjó um tíma á Vandkunsten númer 6, 4. hćđ til hćgri. Oft keypti hann blóm hjá blómasala sem á ţeim árum var á Vandkunsten, í húsinu viđ hliđina á húsinu sem ég bjó í. Viđ rannsóknir mínar á afdrifum gyđinga sem sendir höfđu veriđ úr landi og í dauđann af dönskum yfirvöldum á stríđsárunum (sem ađ hluta til voru gefnar út í bókinni Medaljens Bagside, 2005, sem má finna á góđum íslenskum bókasöfnum), rakst ég á upplýsingar um gyđinginn Dr.jur. Wilhelm Lewinski (f. 1903), sósíalista og jafnvel marxista, sem m.a. reyndi ađ komast til Íslands eđa Fćreyja. Kom í ljós í skjölum dönsku ríkislögreglunnar, ađ fađir Olsens og móđir höfđu tekiđ Lewinski upp á arma sér, og bjó hann m.a. hjá ţeim um tíma áđur en honum tókst ađ komast til Suđur-Ameríku, n.t. Kólombíu. Foreldrar Olafs hýstu reyndar nokkra pólitíska flóttamenn, bćđi gyđinga og ađra á heimili sínu í Árósum. Olaf skrifađi mér 17. júní áriđ 1997 og sagđi ađ Wilhelm Lewinski hefđi komiđ sem ferđamađur 10 árum fyrr og heimsótt móđur Olafs, Agnete Bing Olsen. Ţá hefđi Lewinski íhugađ ađ flytja til Kaliforníu, ţar sem dóttir hans bjó. Reyndar bjó Lewinski ţá í Chicago og andađist áriđ 1989.

ok_-_olaf_olsen_29551154_2012-07-15t22_20_42.jpg

Síđast hitti ég Olsen áriđ 2011 um haustiđ, ţegar haldiđ var upp á 40 ára afmćli Miđaldadeildarinnar í Árósum. Hann hafđi tíma til ađ rćđa lítillega viđ mig og spurđi mig hvernig gengi. Ekki órađi mig ţá fyrir ţví ađ hann myndi komast í sviđsljósiđ ári síđar sem eini danski njósnarinn á kaldstríđsárunum sem hengdur var út í fjölmiđlum eftir rannsóknir á ţeim kafla í ljótri sögu Danmörku á 20. öld.

Ekki minnkađi hróđur hans í öđrum ţjóđfélagsstigum, ţrátt fyrir bernskubrekin, ţví hann var verđlaunađur af sjálfri Danadrottningu áriđ 2013. Síđustu tvö árin gáfu fćturnir sig og hann var bundinn viđ hjólastól og hefur örugglega ţótt ţađ bölvanlegt ţekki ég hann rétt. Höfuđiđ var víst alveg i orden ađ sögn frćnda hans eins og sumra vina hans sem ég hef talađ viđ. Leiđinlegt hefur honum öruggleg ţótt, hvernig deildin hans gamla viđ Árósarháskóla var sođin saman viđ ađrar deildir, ţannig ađ nafn hennar er eiginlega ekki lengur til, og kennsla og kennarar í miđaldafornleifafrćđi í Árósum eru ekki af sömu gćđum og fyrr. Af er ţađ sem áđur var, en lengi mátti sjá hvert stefndi. Hlutirnir visna ţegar engin er nćringin og ég biđ engan eftirmanna Olsens á deildinni afsökunar á ţeirri skođun minni, og segi hana alveg kinnrođalaust.

Eftir ţessa Sögu Ólafs flugumanns hins Austrćna, og sama hvađ mönnum ţykir nú um Olaf Olsen, ţá er ţađ mín skođun ađ ţetta hafi á margan hátt veriđ mjög merkilegur karl, og ekkert verri ţótt honum hefđi orđiđ á í messunni fyrr á lífsleiđinni. Humanum errare est, auđvitađ mismikiđ ţó.

Olaf Olsen verđur borinn til grafar viđ kirkjuna á Alrř nćrri Horsens nk fimmtudag. Á eyjunni bjó hann lengi ásamt annari konu sinni, sagnfrćđingnum Agnete Olsen, sem lifir mann sinn.

fyrkat_m_llegaard_plaque_olaf_olsen_ajb.jpg


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband