Fęrsluflokkur: Sagnfręši

Besti dķll Ķslendinga fyrr og sķšar

Lehmann & Thors c Fornleifur copyright

Įriš 2007 kom śt öndvegisverkiš Silfur Hafsins - Gull Ķslands ķ žremur stórum bindum og mešal margra höfunda žess var enginn annar en nśverandi forseti Ķslands hr. Gušni Th. Jóhannesson.

Verkiš var m.a. kynnt og selt meš žessum oršum: „Sķldin hefur snert lķf nęr allra Ķslendinga į lišnum öldum, meš einum eša öšrum hętti, žess vegna kemur saga sķldarinnar okkur öllum viš“.

Žetta er vitaskuld hverju orši sannara, og aušurinn sem fylgdi sķldinni var hlutfallslega mestur mišaš viš önnur aušęfi sem staldraš hafa viš į Ķslandi, eša śr öšru aršbęru framtaki en  fiskveišum og śtgerš. Sķldin var žaš sem menn aušgušust mest į ķ žau nęr 1150 įr sem žeir hafa žraukaš į žessari merkilegu eyju okkar. 

Hitt er svo annaš mįl aš fęstir Ķslendingar eru miklir sķldarunnendur og matreiša hana helst meš žvķ aš drekkja henni ķ sykurlešju og ediki.

Thor Thors seldi alla ķslensku sķldina įriš 1944 - 250.000 dalir uršu aš 962.500 dölum

Besta sķldarsala Ķslendinga fyrr eša sķšar er žó nokkuš frįbrugšinn hefšbundnu sķldasöluferli eins og viš žekkjum žaš best frį sķldarįrunum fyrir strķš, eša sķšar žegar sķldin kom aftur eftir 1955 eftir stutta, ca. 10 įra fjarvist.

Sś sala kom til žökk sé višskiptakunnįttu og śtsjónarsemi eins merkasta sonar Thors Jensens athafnamanns. Eftir aš Ķsland lżsti yfir sjįlfstęši sķnu įriš 1944 var Thor Thors ręšismašur ķ New York śtnefndur sendiherra Ķslands ķ Washington. Sķldarsalan hófst ķ raun, žegar hann sem sendiherra greiddi 250.000 Bandarķkjadali til UNRRA sem var hjįlparstofnun Sameinušu Žjóšanna sem var ętlaš aš ašstoša strķšshrjįša eftir sķšari heimsstyrjöld.

Aškomu Thor Thors aš žessari frįbęru sķldarsölu er žvķ mišur ekki aš finna stakt orš um ķ bókinni Silfur Hafsins og sętir žaš furšu ķ ljósi žess aš ķslensk dagblöš greindu žó nokkuš frį sölunni (sjį heimildir nešst).

Ķ stórverkinu Silfur Hafsins segir svo į bls. 22 ķ 2. bindi frį sķldarsölunni įriš 1944: 

„Įriš 1944 flutti Sķldarśtvegsnefnd enga sķld śt en samlag saltenda sem hafši rįšiš 84% sķldarinnar fékk löggildingu til śtflutnings og sķšar fékk Samvinnufélag Ķsfiršinga einnig slķka löggildingu. Ašeins voru saltašar rśmlega 33 žśsund tunnur noršanlands og 1800 tunnur syšra. Öll sķldin var seld Hjįlparstofnun Sameinušu žjóšanna sem tók til starfa 1943 žótt samtökin sjįlf vęru ekki stofnuš fyrr en tveim įrum sķšar.“

Einnig er ķ 2. bindi Silfurs Hafsins, ķ kafla eftir Hrein Ragnarsson og Hjört Gķslason, rekiš hvernig sķldarsöltun dróst saman į mešan į sķšari heimsstyrjöld stóš, sökum žess aš ekki var unnt aš koma sķldinni į framfęri ķ helstu markašslöndum vegna ófrišarins. Varš t.d. allnokkuš af saltsķld sem įtti aš fara į markaš ķ Svķžjóš innlyksa į Ķslandi og var hśn aš endingu notuš ķ skepnufóšur. 

Af žeim sökum mį telja žaš mjög frękiš afrek Thor Thors aš selja sķld sem var veidd viš Ķsland įriš 1944 og 1945. Góšmennska Thors viš heiminn hjįlpaši žar mjög til.

Frįsögn af žessari sölu sķldar til UNRRA er einnig heldur endasleppt ķ hinu mikla žriggja binda verki um Ķslandssķldina. Um leiš og Thor Thors greiddi 250.000 dali ķ tveimur įföngum til UNRRA, fyrst 50.000 og sķšar, eša žann 13. október 1944, ekki meira né minna en 200.000 dali, gerši hann kaup viš yfirmann UNRRA ķ New York Herbert H. Lehman. UNRRA baušst til aš kaupa sķld af Ķslendingum og var žaš aš einhverju leyti vegna žess aš hiš litla land ķ Noršri sżndi svo góšan lit og greiddi fyrst allra gjöld sķn til UNRRA. Til gamans mį geta žess aš Kanada greiddi 77.000.000 dala til hjįlparstarfs UNRRA įriš 1944, en greiddu žį upphęša ķ smįbitum.

Sannleikann um žaš sem geršist ķ žessu sķldarsölumįli er kannski nęrtękast aš finna ķ Morgunblašinu ķ grein eftir Óskar Halldórsson śtgeršarmann į Siglufirši, sem var fyrirmynd Laxness aš Ķslands-Bersa. Ķ stuttu mįli skżrši Ólafur sölumįlin įriš 1944 žannig: 

Margir sķldarverkendur voru óįnęgšir meš störf rķkisrekinnar Sķldarśtvegsnefndar, sem žeim žótti ekki standa sig ķ stykkinu viš aš finna og tryggja markaši erlendis - ķ mišju strķšinu. Stofnušu žessir óįnęgšu framleišundur, sem réšu 86 prósentum af sķldarmagninu sem var landaš, félag voriš 1944, sem bar heitiš Sölusamlag sķldarframleišenda. Settu žeir Sķldarśtvegsnefnd nęrri žvķ śt į žekju. Félagiš nżja, sem įtti lögheimili į Siglufirši, opnaši skrifstofu og hugšist ganga ķ stórręši, sem rķkisbįkniš og skrifstofublękur žess gįtu ekki leyst. Ętlaši félagiš aš senda mann til Amerķku til aš freista žess aš selja ķslenska sķld en varš of seint fyrir og baš žvķ umbošsmenn Samband ķslenskra samvinnufélaga (SĶS) ķ Bandarķkjunum um aš sjį um sölu sķldarinnar ķ Amerķku fyrir sig. Žaš reyndist hins vegar harla erfitt og greindu menn žį fljótt aš žeir gįtu lķtiš betur gert en Sķldarśtvegsnefndin.

Įšur en reyndi alvarlega į sölumennsku SĶS į sķld ķ Bandarķkjunum įriš 1944, tókst Thor Thors, mestmegnis aš eigin frumkvęši, en aš nafninu til ķ umboši samningarnefndar utanrķkisvišskipta, aš koma allri saltsķld veiddri įriš 1944 ķ verš.

Žaš er vitaskuld athyglisvert, aš athafnamenn į Ķslandi hugsušu um peninga mešan fólk ķ Evrópu hugsaši lķkast til allflest um aš halda lķfi. En žaš var nś einu sinni heppni Ķslendinga aš vera nęgilega langt frį darrašardansinum og verša žess ašnjótandi aš Bretar sóttu okkur heim įriš 1940 ķ staš Žjóšverja og voru leystir af hólmi af Bandarķkjamönnum.

Žį launaši sig greišavirknin viš greišslu gjalda til UNRRA og UNRRA keypti ķslensku sķldina į sama verši og hśn hafši veriš seld hęstbjóšanda įriš 1943.

Venjul. saltsķld  US $    22.50 tunnan

Cutsķld..........   —     25.00  —

Sykursķld........   —     27.50 —

Matjessķld  .......   —   27.50 —

Kryddsķld ........    —   31.00 —

UNRRA sendi śt fréttatilkynningu ķ október 1944 um greišslu Ķslendinga til UNRRA, en ekki fylgdi žó sögunni aš sķldarkaup UNRRA hefšu fylgt ķ kjölfariš. Žaš fréttu Ķslendingar aftur į móti frį Thor Thors. Žęr fréttir birtust sķšar į įrinu er Morgunblašiš og Žjóšviljinn greindu frį žvķ, mešan aš blöš eins og Verkamašurinn og Mjölnir į Siglufirši skżršu kaup UNRRA į nokkuš furšulegan hįtt og vildu eigna sósķalistum og kommśnistum hugmyndina uaš kaupum UNRRA į ķslenskri sķld. Žaš er algjör fjarstęša enda Verkamašurinn og Mjölnir ekki vķšlesnir blešlar ķ New York og fréttir af fyrirspurnartķmum į Alžingi ekki ašgengilegir ķ BNA. Menn voru ósköp einfaldlega spęldir yfir žvķ aš Thorsari bjargaši žjóšarbśinu įriš 1947.

Ef žaš er rétt, sem haldiš er fram ķ Silfri Hafsins įriš 2007, aš seldar hafi veriš um žaš bil 35.000 tunnur af saltsķld til UNRRA og aš mešalverš hinna mismunandi tegunda, 27,50 dollarar fyrir tunnuna, sé notaš sem samnefnari, tókst Thors aš selja nęr óseljanlega ķslenska sķld fyrir 962.500 dali til UNRRA fyrir aš vera svo skilvirkur viš greišslur til UNRRA. Skilvirkni og įhugi borgar sig nefnilega įvallt.

Thor sį sér leik į borši fyrir Ķsland aš žéna į hjįlparstarfi til naušstaddra. Žaš er ekkert nżtt og er žekkt śr ótal samhengjum sķšan. Um langt skeiš hafa Danir vart sżnt góšmennsku aš neinu tagi nema ef žeir hafa af žvķ verulegan įgóša. Verra var žaš ķ sķšara strķši žegar Danir höfšu nįna samvinnu viš Žjóšverja og öll strķšsįrin voru eitt stórt sölupartż hjį fręndum okkar. Danskar matvörur voru išulega į boršum moršingjanna sem myrtu 6 milljónir gyšinga ķ strķšinu.

En ķslenskur fiskur, fullur af D-vķtamķni og hollri fitu, sem og corned beef (nautakjötskęfa) frį Sušuramerķku, var aftur į móti žaš sem margir fangar nasista fengu aš borša žegar žeir höfšu nįš sér eftir frelsunina įriš 1945. Margir gyšingar sem lifšu af śtrżmingarbśšir og fangabśšir nasista hugsušu oft meš lotningu til ķslensku sķldarinnar og nautaspašsins sem žeir fengu meš frelsinu. Mašur einn ķ Ķsrael sagši mér eitt sinn frį žessu fęši sķnu um tķma af mikilli įnęgju.

Buchenwald_Children_90250

Ungur gyšingadrengur sem bjargaš var af bandamönnum. Sį litli naut vafalaust góšs af ķslenskri sķld og argentķnskri nautakęfu žegar hann losnaši śt śr Buchenwald-bśšunum.

Įšur óžekkt ljósmynd kemur ķ leitirnar

Myndin efst sżnir er lżšveldiš Ķsland fęrši sķna fyrstu "fórn" til alžjóšasamfélagsins ķ nauš. Myndin, sem er blašaljósmynd, en viršist samkvęmt Newspapers.com aldrei hafa birst ķ nokkru blaši ķ Bandarķkjunum.

Fornleifur keypti nżlega frummyndina ķ Bandarķkjunum. Hśn er tekin žann 13. október 1944 er Thor Thors sendiherra Ķslands ķ Washington fęrši framkvęmdastjóra UNRRA įvķsun upp į 200.000 Bandarķkjadali til starfsemi UNRRA. Mešfylgjandi texti fylgdi myndinni:

W 739870........................  NEW YORK BUREAU

NEW REPUBLIC FIRST TO PAY UNRRA EXPENSES WASHINGTON, D.C. -- THE MINISTER FORM ICELAND“S FIRST REPUBLIC, MR: THOR THORS (RIGHT), PRESENTS A CHECK FOR $200,000  TO DIRECTOR GENERAL HERBERT H. LEHMAN COMPLETING ICELAND“S OPERATING CONTRIBUTION TO UNRRA. THIS NEW REPUBLIC WAS THE FIRST MEMBER COUNTRY OF THE UNITED NATIONS TO MAKE A PAYMENT TO UNRRA. ON JANUARY 14, THE GOVENMENT OF ICELAND PRESENTED UNRRA WITH A CHECK OF $50,000 TOWARDS OPERATING EXPENCES AND SUBSEQUENTLY MADE PAYMENT IN FULL FOR ITS SHARE OF ADMINISTRATIVE EXPENSES.

BU MGS LON CAN

CREDIT LINE. (ACME.)             10/13/44               (RM)

Back Lehman & Thors b

Žankar um sķld handa hrjįšum žjóšum

Sś saga sem hér hefur veriš sögš af sölu sķldar til neyšarhjįlparstarfs įriš 1943 er nokkuš frįbrugšin žvķ hjįlparstarfi sem fram fer sums stašar ķ heiminum ķ dag, žótt enn gręši margir į eymd annarra.

UNRRA var skammlķft framtak og žar sligaši spilling , einkum ķ žeirri deild sem sį um starfiš ķ Asķu, sem og stjórnleysi lķkt og hjį mörgum stofnunum SŽ, enda greinilega ekki eins mikill įhugi į aš hjįlpa gyšingum og öšrum flóttamönnum ķ Evrópu į sama hįtt og sś hjįlp sem nś hefur veriš veitt Palestķnuaröbum ķ tępa 7 įratugi gegnum UNRWA, en žaš er allt önnur saga og fjallar hśn ekki um aš aušgast į eymd annarra, heldur hvernig hjįlparstarf getur oršiš aš išnaši meš spillingu og hryšjuverkamennsku ķ ofanįlag.

Ef markašir į Gaza, sem eru stśtfullir af vörum keyptum fyrir styrktar- og gjafafé, eru rannsakašir, finnur mašur óendanleg mikinn mat, en ef til vill vekur žaš ekki furšu žegar haft er ķ huga aš aš Plestķnumenn eru helsta gęluverkefni SŽ. Į blómlegum mörkušum Gasa finnur mašur žó ekki saltsķld frį Ķslandi eša corned beef, og 80 % allra sem žar bśa eru meš sykursżki į alvarlegu stigi. Hjįlp til naušstaddra getur žvķ mišur fariš śr böndunum žegar įkvešinn hópur er umbunašur į kostnaš allra annarra sem kryddaš er meš hatri ķ garš annars rķkis. UNRWA hefur nś starfaš ķ 68 įr įn žess aš nokkur helför hafi įtt sér staš. UNRRA starfaši hins vegar ašeins ķ nokkur įr og įtti aš hjįlpa öllum hrjįšum, hmt gyšingum, en var formlega lokaš įriš 1949. Erum viš aš horfa į misjafnar įherslur, eša er hatur margra "sameinašra žjóša" ķ garš gyšinga einfaldlega endalaust?

Į Ķslandi er žaš hatur mjög rammt hjį mörgum, en helst į mešal barna og barnabarna ķslenskra nasista og vel efnašra sveitamanna sem heillušust aš žżskri menningu. Kannski erfist žetta einkennilega hatur? Hóflausar greišslur til UNRWA, eša t.d. hiš glępsamlega milljaršaflęši til SŽ sem m.a. endaši ķ vösum hryšjuverkasamtaka žegar Ingibjörg Sólrśn Gķsladóttir var aš reyna aš koma Ķslandi ķ Öryggisrįš SŽ til žess eins aš taka žįtt ķ einhljóma haturskórnum gagnvart Ķsrael. Slķk fjįrlįt leiša ekki til višskiptabitlinga fyrir Ķsland, heldur ašeins til fljótari ašstošar viš hryšjuverkasamtök og skįlmöld ķ heiminum.

Ekki er ég aš męla meš žvķ aš hjįlparstarf sé hįš višskiptahagsmunum sem skapast geta er styrjöldum lżkur. En er ešlilegt aš lķtil žjóš sem vart hefur ašra aušlind en fiskinn umhverfis landiš žeirra, og hefur ekki rįš į almennilegu heilbrigšiskerfi og žjónustu viš aldraša sé aš greiša stórfé til Palestķnuaraba, sem viršast aušgast langum meira en Ķslendingar į žvķ aš heyja strķš? Menn geta svaraš žvķ fyrir sjįlfa sig. Fornleifur óskar sannast sagna ekki eftir žvķ aš fį heimsóknir öfgakenndra barna og barnabarna ķslenskra nasista, og žašan af sķšur ruglašra sósķalista sem telja stušning viš įrįsir į vestręn žjóšfélög og lżšręši vera snišuga lausn į vanda heimsins. 

Gyšingar ķ Austur-Evrópu og vķšar hafa įvallt lifaš į saltsķld, sem var ódżr matur fyrir fįtęklinga Evrópu. Enn kaupa gyšingar sķld frį Ķslandi, kannski meš žaš ķ huga aš ķslensk sķld bjargaši mörgum žeirra sem lifšu af helförina.

Myndin hér nešst er śr verkinu Silfur Hafsins - Gull Ķslands frį 2007 og sżnir heittrśašan gyšing frį Bandarķkjunum aš blessa sķld ķ plasttunnum į Neskaupsstaš. Kona hans horfir į. Ég get męlt meš blessašri sķld frį Ķslandi, sem ég hef borša mikiš af ķ Ķsrael og eitt sinn var meš bošiš ķ dżrindis, ķslenska žorskhnakka ķ mötuneyti Bar Ilan hįskólans utan viš Tel Aviv. Žegar ég spurši kokkana hvašan fiskurinn vęri upprunninn sżndu žeir mér pakkningarnar. Žar var kominn ķslenskur fiskur ķ umbśšum fyrir Bandarķkjamarkaš.

Blessaša sķldin ķ Ķsrael er ekki eyšilögš af sykri eins og pękilsķldin og gaffalbitarnir sem seldir eru į Ķslandi. Hér um įriš var framleišslan į ķslenskum gaffalbitunum til Rśssa svo léleg, aš sķldin gerjašist ķ of miklum sykri og leystist hreinlega upp ķ lélegri olķu sem notuš var til aš hella į dósirnar. Rśssarnir fundu lķtiš annaš en lżsi og hreistur ķ dósunum og kvörtušu sįran. Sķldin žeirra var vitaskuld ekki blessuš ķ bak og fyrir.

Kannski vęri rįš fyrir Ķslendinga aš minnka sykurmagniš ķ krydd- og lauksķld sinni og blessa hana til reynslu. Žegar meiri sykur er ķ kryddsķld en ķ gosdrykkjum er vitaskuld eitthvaš mikiš aš žeim sem borša slķka sykursķld og allir kostir sķldarinnar foknir śt ķ vešur og vind ķ allri sykurešjunni.

Síld002

           Ljósm. Įgśst Blöndal Björnsson.

Żmsar įhugaveršar heimildir um sķldarsöluna til UNRRA:

Morgunblašiš laugardaginn 4.11. 1944

Žjóšviljinn žrišjudaginn 7. 11. 1944

Mjölnir į Siglufirši mišvikudaginn 11.11.1944

Verkamašurinn laugardaginn 18.11.1944

Morgunblašiš sunnudaginn 31.12.1944


Er hormottan undir nefi Hitlers enn helg į Ķslandi?

johannes_zoega_

Orkuveita Reykjavķkur (OR) hyggst minnast aldarafmęlis Jóhannesar Zoėga fyrrv. hitaveitustjóra nęstkomandi fimmtudag, 9. nóvember. Žį veršur haldiš mįlžing um Jóhannes eftir hįdegi. Er žaš vart ķ frįsögur fęrandi, nema fyrir žaš aš nś hefur mašur śti ķ bę, sem leyfši sér aš hafa skošun į einu atriši į ęviferli Jóhannesar upplifaš aš skošanir hans hafi veriš fjarlęgšar af FB Orkuveitunnar. Žetta vakti furšu mķna.

Orkuveitan tilkynnti į FB um mįlžingiš, sem er vęntanlega opiš öllum mešan hśsrśm leyfir eins og sagt er. En žaš nokkur umręša į FB OR eftir aš mašur aš nafni Steinžór Bjarni Grķmsson leyfši sér aš minnast į tengsl Jóhannesar Zoėga heitins viš Žżskaland Hitlers, žar sem Jóhannes stundaši framhaldsnįm. Ęttingjar Jóhannesar og ašrir sęttu sig greinilega ekki viš žęr skošanir sem Steinžór hefur

En viti menn. Hefur nś heila ritsennan frį žvķ ķ gęr veriš fjarlęgš og nż mynd sett ķ staš žeirrar sem var į FB-fęrslunni ķ gęr. Į brott eru bęši skošanir Steinžórs, sem og svör żmissa ķ hans garš, t.d. afkomanda Jóhannesar Zoėga. Nś ķ morgun er bara ein athugasemd sem hljóšar svo: Žessu vil ég helst ekki missa af. Hlakka mikiš til og takk fyrir allir sem aš žessu koma. Žetta veršur meira en eitthvaš. Sķšan hafa komiš nokkrar athugasemdir manna sem spyrjast fyrir um hvaš hafi gerst, en įbyrgšarmašur Facebókar Orkuveitunnar veitir greinilega ekki svör viš žessari furšulegu ritskošun sem įtti sér staš ķ gęr

Af hverju lįta menn svona, ęsa sig śt af engu og fremja ritskošun ... spśla allt ķ burtu meš sjóšandi heitu vatninu? Lķtum į rök:

Jóhannes Zoėga valdi aš stunda nįm ķ Žżskalandi Hitlers į tķma, er mönnum var ljóst aš mannréttindi voru žar fótum trošin.

Jóhannes Zoėga valdi aš yfirgefa ekki Žżskaland, žegar žaš stóš til boša ķ byrjun strķšsins.

Jóhannes Zoėga valdi aš vinna fyrir fyrirtękiš BMW, sem notaši žręla ķ verksmišjum sķnum.

Jóhannes Zoėga valdi aš fara śt aš borša į uppįhaldsveitingastaš Hitlers ķ München, Osteria Bavaria, žegar hann fagnaši prófum sķnum įriš 1941. Lįtiš hann sjįlfan segja ykkur makalausa söguna meš hjįlp sonar sķns (lesiš hér).

Hitler and Unity

 

unitymitfordwithhitler

Jóhannes Zoėga, fįtękur stśdent frį Ķslandi, įt į Osteria Bavaria og sį žar Unity Valkyrie Mitford meš Hitler Osteria Bavaria. Unity var systir Diönu Mitford sem gift var Mosely leištoga breskra nasista. Žessi mynd er einmitt af žeim Adi (Adolf) og Unity Valkyrju į Osteria Bavaria, en hvort hśn er tekin sama dag og Jóhannes fagnaši prófum sķnum, veit ég ekki. Myndin hér fyrir nešan er litmynd af žvķ er žegar Hitler kemur į veitingastašinn įriš 1941.

image-1110220-galleryV9-wuwl-1110220
Mašur sem valdi aš leggja braut sķna eins og Jóhannes Zoėga gerši, getur ekki hafa veriš annaš en nasisti og ašdįandi Hitlers į įkvešnum tķma ęvi sinnar. Af hverju er svo erfitt aš horfast ķ augu viš žaš?

Enn einu sinni leyfi ég mér aš minna menn į, aš menn gįtu veriš svęsnir nasistar, žó žeir klęddust ekki einkennisbśningi Hitlersveldisins eša tękju ekki žįtt ķ hernaši Žrišja rķkisins.

BMW

Jóhannes Zoėga starfaši hjį BMW sem verkfręšingur. BMW stundaši žį eingöngu framleišslu hergagna, sem uršu žśsundum manna aš bana. "Vinna aš smķši flugvélahreyfla hjį BMW" er žaš sama og vinna viš dauša saklauss fólks fyrir BMW.  BMW hefur loks ķ fyrra bešist afsökun į žįtttöku fyrirtękisins ķ moršum, hryšjuverkum og strķšsglępum. Jóhannes vann hjį einni deild BMW og var žvķ žįtttakandi. Hann taldi sig hafa fengiš vinnu hjį BMW, žar sem Gestapo hefši horn ķ sķšu sinni (sjį hér). Stjórnendur BMW héldu žręla og hjį BMW var augljóslega ekkert mįl fyrir vel menntašan Ķslending aš fį vinnu sem vel launašur verkfręšingur.

bmw_werk_muenchen_02-sm

Žręlar ķ BMW verksmišju įriš 1943. Žeir boršušu ekki į Osteria Bavaria, svo mikiš er vķst.

Ef Jóhannes vissi ekki af žręlkun ķ verksmišjum BMW, hefur hann veriš mjög óathugull mašur, jafnvel sišblindur, og veršur mašur alvarlega aš draga ęvisögu žannig manns mjög ķ efa. Mešan Jóhannes var hjį BMW hafši eigandi BMW, Günther Quandt, og sonur hans Herbert skilyršislausa samvinnu viš žżsk stjórnvöld og notušust žeir fešgar viš 50,000 žręla ķ hergagnaverksmišjum sķnum. Um 80 žręlar létust ķ mįnuši hverjum vegna lélegs ašbśnašar ķ verksmišjubśšum BMW og fjöldi fólks var tekinn žar af lķfi. Hérhttps://bmwslave.wordpress.com/ mį fręšast betur um BMW į strķšsįrunum.

Ef ekki mį ręša um fortķš Jóhannesar Zoėga į mįlžingi um Jóhannes Zoėga og ęvi hans, eru Ķslendingar ef til vill enn ekki reišubśnir aš heyra allan sannleikann um sjįlfa sig og sér ķ lagi Ķslendinga sem vešjušu į Hitler? Gangstętt žvķ sem geršist ķ Evrópu var slķkum mönnum hyglt į Ķslandi og žeir fengu margir įgętis embętti (Lesiš meira hér). 

Į mįlžinginu fimmtudaginn 9. nóvember mun Stefįn Pįlsson sagnfręšingur segja sögu Jóhannesar ķ erindi sem ber heitiš Ęvi og störf Jóhannesar.

Į flokksskķrteininu ķ rassvasa Stefįns stendur mjög greinilega VG. VG er einn žeirra stjórnmįlaflokka sem telja sig sérleyfishafa į réttar hugsanir, sannar skošanir og į tķšum į hinn heilaga sannleika. Félagarnir ķ VG eru, eins og allt heilvita fólk veit, andsnśnir žręlahaldi og fjöldamoršum. Vart er žvķ viš öšru aš bśast en aš Stefįn segi alla sögu Jóhannesar hjį glępafyrirtękinu BMW og Tęknihįskólanum ķ München. Eša eigum viš frekar aš bśast viš einhverju snöggu Hitler-Stalķn samkomulagi ķ höfši Stefįns og aš ritskošun verši į fullu hjį honum lķkt og į fésbók OR?

Kannski ętlar Stefįn Pįlsson sér ekkert aš fjalla um strķšsįrin ķ lķfi söguhetjunnar sem hyllt veršur nk fimmtudag. En fjallar Stefįn Pįlsson (VG) žį um hvernig Jóhannes fékk stöšuna sem hitaveitustjóri, algjörlega įn žess aš stašan vęri auglżst, og var settur ķ embęttiš af mįgi sķnum, eftir aš Jóhannes var bśinn aš gera Landssmišjuna aš einkafyrirtęki? Eša er Stefįn į launum viš aš skrifa um OR eins og pólitķskir vindar žjóta? Žį vitum viš nįttśrulega hvar Davķš keypti öliš.


Zweig og tveir ķslenskir skallar

120827_r22467_g2048

Um sķšustu helgi dreif ég mig ķ tvöbķó į Grand Teater ķ Kaupmannahöfn til aš horfa į kvikmyndina Farewell to Europe. Myndin er afar litrķk og heimildatrś innsżn ķ sķšustu įr rithöfundarins Stefans Zweigs. Grand Teater er lķka įgętt bķó. Žar mį t.d. ekki éta popcorn.

Bķóiš er hins vegar jafnan stśtfullt af gömlum hommum, sem og ekkjum og ekklum ķ leit aš sķšbśnum tangó - eša sjįlfum sér. En einhvers stašar verša vondir aš vera. Ég var nś bara ķ bķó meš konunni minni og er enn ekki kominn meš Alzheimer. Leiš eins og unglingi į mynd bannašri börnum.

Sķšan ég tók alla mögulega og ómögulega įfanga ķ žżsku ķ MH, į sķšustu öld, hef ég įtt aušvelt meš aš lesa žżsku, jafnvel flókna lagatexta. Ég hef setiš į skjalasöfnum ķ Berlķn, mér til mikillar įnęgju. En žrįtt fyrir "afburšarskilning" minn į žżsku, hefur mér alltaf žótt erfitt aš lķta į Zweig sem žį hetju og mikilmenni sem ašrir sjį ķ honum. Lķka žegar ég les Veröld sem var į ķslensku. Žeir sem įlķta aš Zweig hafi veriš "Europeanisti" og "Internationalisti" leggja lķka allt annan skilning ķ žau orš en Zweig gerši sjįlfur, ef hann hefur yfirleitt velt žeim fyrir sér. Ég leyfir mér aš žżša žessi oršskrķpi ekki yfir į ķslensku til aš valda ekki ónaušsynlegum misskilningi.

Mér fannst kvikmyndin Evrópa kvödd (stašfesta žessa skošun mķna, sem er žó lķklega ašeins stašfesting į žvķ aš ég hafi aldrei skiliš žennan mikla rithöfund eins vel og allir ašrir. Konan mķn sem lķklega hefur lesiš meira en ég eftir Zweig, en į dönsku, žekkti ekki endalok hans fyrr en hśn sį kvikmyndina en taldi myndina sżna einlęgan, lķtillįtan og fórnfśsan mann ķ Zweig. Ég nenni ekki lengur aš rķfast um slķkt, enda kona mķn miklu betur og meira lesinn en ég ķ heimsbókmenntunum.

Myndirnar efst af Zweig segja heldur ekki allt, en ég valdi žęr til aš leggja įherslu į mķna skošun į Zweig sem veikgešja sśperegóista, sem var žóknunargjarn viš rķkjandi stefnur. Žaš kemur svo vel fram ķ kvikmyndinni, žar sem hann segir žįtttakendum į PEN-rįšstefnunni ķ Buenos Aires aš hann telji ekki hlutverk sitt aš gagnrżna Žżskaland nasismans.

En, ég hef aldrei tališ fólk sem fremur sjįlfsmorš žegar ekki er brżn naušsyn til žess, lķtillįtt. Rannsóknir sżna aš fólk sem hafur gaman aš žvķ aš taka sjįlfsmyndir og selfies sé hneigšara til sjįlfsmorša en ašrir sem minna gera aš slķku. Ég trśi žvķ nś mįtulega, en yfirgengileg naflaskošun er aldrei holl.

Markviss Tómas

Ķslenskir skallar smįstjörnur ķ góšri kvikmynd

Mér žykir eins og góšum Ķslendingum sęmir merkilegra aš tveir ķslenskir skallaleikarar eru meš hlutverk ķ kvikmyndinni, žeir Benedikt Erlingsson og Tómas Lemarquis. Tómas hinn Markvissi er skilgreindur mešal ašalstjarna myndarinnar, enda fyrir löngu oršinn heimsžekktur kvikmyndaskśrkur. Hann leikur franskan blašamann, Lefevre, sem ekki skilur orš ķ žżsku, og fer létt meš žaš. Tómas er sannfęrandi žrįtt fyrir ķslensk höfušlag sitt og augu. Hįrgreišslan er óašfinnanleg aš vanda.

Benedikt leikur örlķtiš hlutverk, lķkast til afguš okkar Ķslendinga, sjįlfastan Laxness. Hann er nįttśrulega ķ tweedfötum į PEN rįšstefnunni ķ Buenos Aires įriš 1936, og rżkur fyrstur upp til aš samžykkja tillögur rįšstefnunnar til stušnings heimilislausu fólki eins og Stefan Zweig.

Ķslenskir leikarar eru eins og svartir sandar sunnan jökla. Žeir taka allt ķ einu upp į žvķ aš blómstra og verša įšur en varir oršnir aš miklu skóglendi, sem skagar upp ķ Svartaskóg og Skķraskóg. Žó žeir séu kollóttir.

Benedikt Erlingsson

Benedikt Erlingsson lengst til vinstri meš Laxness-tilburši, stendur upp fyrstur til aš sżna stušning sinn žeim sem hafa veriš neyddir ķ śtlegš. En studdi Laxness ofsótt fólk? Hvaš meš Veru Hertzsch og Sólveigu Erlu dóttur hennar? Stóš hann upp fyrir gyšingum og öšrum ofsóttum į Ólympķuleikunum ķ Berlķn 1936? (sjį hér). Ekki er ég nś viss um žaš.

Hvaš er svo hęgt aš lęra?

Benedikt og Tómas fį gullpįlma Fornleifs og sköllóttu Berlķnarbolluna fyrir leik sinn ķ Evrópa kvödd sem er hin įgętasta mynd sem fęr örugglega fólk til aš hugsa.

Kvikmyndin sem žeir leika ķ sannfęrir mig um um aš mašur megi ekki gefa helstu mįlefni sķn og hugsjónir upp į bįtinn, eša segja sem minnst lķkt og Zweig gerši, til aš móšga ekki elķtuna ķ pólitķskum skrķpaleik Evrópu į 4. įratug sķšustu aldar. Žess vegna kżs ég ekki Katrķnu Jakobsdóttur (sem ég kaus sķšast og žaš ętti aš vera nóg) žvķ hśn hefur opinberlega stutt öfl sem myršir sama fólkiš og Hitler ętlaši sér aš śtrżma um leiš og hśn śtnefnir sjįlfa sig sem sérleyfishafa į réttar skošanir og hreinar. 

Er hśn nokkuš betri en allir hinir, t.d. žeir sem eiga pabba sem vilja hjįlpa fólki sem hefur oršiš į ķ lķfinu? Kannski kżs ég ekki neitt, leggst ķ rśmiš og drep mig. Ęi nei, til žess er ég of sjįlfselskur og svo er svo lķtiš ķ hśfi. Allir ķslenskir pólitķkusar eru eins, fullir af lygi og yfirboršsmennsku. Engin įstęša er fyrir einn eša neinn aš óttast. Ķsland slefast įfram eins og įšur, žrįtt fyrir allt. Ég hef engar įhyggjur af Ķslendingum. Žeir er lķkir žeim sem žeir kjósa yfir sig.


Si fabula vera est

Nazi Boston

Fyrir ekki allmörgum dögum flutti Vera Illugadóttir įgętan pistil um nasista og nasisma ķ Bandarķkjunum. Žvķ mišur gleymdi Vera ķ umfjöllun sinni um hinn žżskęttaša lassaróna Fritz Kuhn og fylgismenn hans mjög mikilvęgu atriši ķ mįlflutningi sķnum. Hśn Vera gleymdi Kažólsku Kirkjunni og sannarlega einnig ašrar kirkjudeildir ķ Bandarķkjunum. Gyšingahatur og nasismi grasseraši einnig mešal žeirra og žį einna helst ķ hinni merku borg Boston. Ķrsk og skoskęttašir kažólikkar ķ Boston ašhylltust margir öfgafullan nasisma, sem gekk helst śt į aš ofsękja gyšinga og berja börn gyšinga.

Žaš er sama hvaš žiš heyriš öfgagušfręšinginn Jón Val Jensson halda fram, žį er kristni (nęstum žvķ sama hvaša deild sem viš tölum um) rót gyšingahaturs ķ Evrópu - sem aš lokum fęddi af sér kynžįttahatur 19. aldar og nasisma og fasisma ķ kažólskum löndum (og einnig öšrum) į 20. öld. Žaš žżšir ekkert aš benda į ašra sökudólga, til aš mynda mśslķma eša fljśgandi furšuhluti. Kirkjan var sökudólgur og žaš var syndgaš!

Skömmu eftir aš Vera flutti langan og góšan pistil sinn, žar sem hśn gleymdi hatri meintra fręnda Ķslendinga, Ķranna (sś ęttfęrsla er aš mķnu mati tölfręšileg skekkja starfsmanna Ķslenskrar Erfšagreiningar), birtist į Times of Israel grein um hinn svęsna nasisma ķ Boston fyrir og eftir Sķšari heimsstyrjöld. Gyšingahatriš var mikiš ķ žeirri borg og stóšu kažólskir prestar og leikmenn, sem bįru nöfn eins og Couchlin, Tobin og Moran gjarnan fremstir ķ flokki.

Lesiš greinina ķ Times of Israel sem višbót viš pistil Veru Illuga, og muniš aš gyšingahatur hefur aldrei eingöngu veriš bundiš viš nasisma. Verstu gyšingahatarar sem ég hef fyrir hitt voru einmitt sannkristnir, kažólikkar, mśslķmar eša vinstrimenn. Ég hef vitaskuld ekki žekkt svo marga nasista.

Icelandic Nazis marching

Fahnen Hoch in Island. Ķslenzkir nasistar žramma ķ skjóli Landakots. Finniš fręndur ykkar!

En įšur en menn fara į stśfana og brenna presta og nunnur ķ Landakoti į bįli, įn sönnunargagna eins og hefur nś brunniš viš, langar mig aš minna į aš flestir ķslenskir nasistar voru upphaflega litlir fermingardrengir og lķklega flestir ķ KFUM įšur en žeir fóru aš žramma fyrir Hitler; T.d. Davķš Ólafsson, uppeldisafi Egils Helgasonar sem laug til um próf ķ hagfręši sem hann sagšist hafa fengiš ķ Žżskalandi nasismans. Žvķ er enn haldiš fram į vef Alžingis. Nasistinn Davķš Ólafsson komst einnig į hiš hįį žing. Śt į lygar sķnar um nįm hjį Hitler fékk hann embętti Sešlabankastjóra.

Ķ KFUM var fįnahylling aš hętti nasista stunduš um langt skeiš eftir Sķšari heimsstyrjöld. Hin stjarfa hönd ķ fįnastandinu var skżrš meš žvķ aš žetta vęri rómversk kvešja. Žvķ fer nś alls fjarri. Žetta var ašeins nasistakvešja og kristiš starf į Ķslandi var greinilega smitaš af einstaklingum sem žrifust į gyšingahatri og įlķka öfgum. Kannski er įgęt įstęša til rannsaka žetta fyrir ungan og efnilega sagnfręšing.

heil_fani.jpg

Heil eša Saluto Romano, sem er seinni alda tilbśningur og į ekkert skylt viš Rómverja. Myndin er tekin ķ Kaldįrseli og birtist ķ Barnablašinu įriš 1987. Hver žekkir sjįlfan sig?

Einhvers stašar hef ég heyrt lķtinn fugl tķsta aš Vera Illuga hafi veriš nas... kažólikki į einhverju stigi į unga aldri. Si fabula vera est. Kannski ęttu menn aš lķta ķ eigin barm, įšur en alhęft er į RŚV, sem margir kalla, og žaš aš sönnu, Lygaveitu Rķkisins. Ég held aš vandamįl RŚV sé fyrst og fremst vankunnįtta starfsmannanna, en stundum spila öfgar nśtķmans verulega inn ķ.


Ritter Rottberger

felix_og_heidi_rottberger_1292834.jpg

Ķ gęrkveldi sat ég eftirminnilega afmęlisveislu Felix Rottbergers ķ Freiburg am Breisgau ķ Sušur-Žżskalandi, er hann hélt upp į 80 įra afmęli sitt. Reyndar var afmęlisdagurinn žann 16. sl. en veislan var haldin ķ gęr ķ samkomuhśsi ķ austurhluta Freiburg ekki allfjarri heimili Felix, en hann bżr ķ hśsi ķ eigu gyšingasafnašarins ķ Freiburg sem stendur viš grafreit gyšinga, žar sem hann starfaši löngum sem umsjónar og gęslumašur.

Sjį nżlega fęrslu um Felix hér

Žvķ mišur gat ég ekki fęrt honum gjöf frį Ķslandi, nema gott boš frį forseta Ķslands, Gušna Th. Jóhannessyni sem er reišubśinn aš opna dyr sķnar og bjóša til veislu til heišurs Felix į Bessastöšum. Žaš er gott til žess aš vita aš flóttamenn séu einnig velkomnir žar į bę. Žaš ęttu Ķslendingar aš muna sem hatast śt ķ flóttamenn nśtķmans og muna aš žeir heyrast ęši oft fara meš sömu hatursyršin um flóttamenn okkar tķma og žau fśkyrši sem féllu um gyšinga į Ķslandi į 4. įratug 20. aldar.

Žvķ mišur gat ķslenska rķkisstjórnin ekki bošiš Felix nema aš stinga upp į žvķ aš žaš yrši gert ķ tengslum viš Hįskóla Ķslands, sem er vitaskuld ķ fjįrsvelti og hefur engin tök į aš bjóša mönnum nema aš fyrirvari sé góšur. Utanrķkisrįšuneytiš stakk upp į rįšstefnu. Um hvaš, mętti mašur spyrja? Kannski um hverjir voru meiri nasistar Framsóknarflokkurinn eša Sjįlfstęšisflokkur į 4. įratug sķšust aldar. Žaš er óžörf spurning. Svariš er einfalt og žarfnast ekki rįšstefnu. Gyšingahatarar voru til ķ bįšum flokkum og jafnvel einnig ķ Alžżšuflokknum. Kannski vilja menn nota tękifęriš til aš ręša Palestķnu yfir hausmótunum į gyšingi sem var vķsaš śr landi į Ķslandi fyrir 78 įrum sķšan? Hvaš varš um ķslenska gestrisni.

Rottberger sjįlfur hefur mestan įhuga į aš heimsękja grafir ömmu sinnar, Helene Mann, og móšurbróšur sķns, Hans Mann.

img_3805.jpg

Felix įsamt tveimur barnabarna sinna ķ veislunni ķ gęr.

img_3743b.jpgĮšur en gengiš var ķ veislusal ķ Freiburg ķ gęr kom hśn "Ilse", og söng vķsur og eina mjög blauta, enda Ilse į höttunum eftir hvaša karli sem er og tilkynnti žaš į allan mögulegan og ómögulegan hįtt. Vakti žetta óneitanlega mikla kįtķnu gesta. Einstaklega gott uppistand hjį Fräulein Ilse. Hśn hefši örugglega ekkert į móti žvķ aš fį boš til Ķslands, žar sem hśn gęti nįš sér ķ sveitamann (Framsóknargaur) og tugtaš hann ašeins til og įtt meš honum börn og buru žegar hśn vęri ekki aš žvo rykiš og mįl steinana mešfram vegunum hvķta.

Vona ég aš ķslensk stjórnvöld endurskoši įkvöršun sķna, eša einhver önnur stofnun, t.d. ķslenska žjóškirkjan sem aš mestu žagši žunnu hljóši ķ staš žess aš hjįlpa gyšingum, og bjóši Felix Rottberger og konu hans til Ķslands, til aš sżna aš hann sé velkominn til žess litla lands sem sem svo lķtilmótlega vķsaši honum og fjölskyldu hans śr landi fyrir 78 įrum sķšan.

Žaš er ekkert aš óttast hann er ekki terroristi frekar en 99,99999 prósent allra flóttamanna. Žeir sem hatast śt ķ śtlendinga ķ nauš eru hinir sönnu hryšjuverkamenn.

Felix Rottberger er nś riddari

218px-ger_bundesverdienstkreuz_2_bvk_svg.png

Ķ tilefni af afmęli Felix Rottberger var honum veitt riddaratign ķ Žżskalandi. Ekki vęri dónalegt ef Gušni Th. Jóhannesson forseti Ķslands gęti séš til žess aš einn lķtill fįlki flygi į brjóstiš į Felix žegar hann loks kemur til landsins - žar sem hann fęddist -  en žar sem mįtti ekki eiga heima.

Žżskaland, žżska rķkiš, hefur nś veitt honum Verdienstkreuz am Bande og žvķ fylgir riddaratign - og mun hann taka viš nafnbótinni viš athöfn ķ Berlķn į nęstunni. Hér mį lesa rökin fyrir žessum heišri og žar er Ķslands vitaskuld getiš - įn žess žó aš nķšingsverk stjórnvalda sé nefnt. Ķslensk yfirvöld létu žau dönsku vita, aš ef Danir vildu ekki skjóta skjólshśsi yfir fjölskylduna, žį borgaši Ķsland fyrir brottvķsun žeirra frį Danmörku til Žżskalands. Jį, žį voru menn svo sannarlega tilbśnir aš borga.

Ég óska Felix innilega til hamingju meš riddaratignina, og ef Ķsland getur ekki bošiš riddurum fęddum į Ķslandi til landsins, er ég hręddur um aš Ķsland sé į andlegu flęšiskeri statt. Hugsiš um žaš į žessum sunnudegi.

Felix Rottberger, Freiburg im Breisgau
Verdienstkreuz am Bande

Der ehemalige Mitarbeiter der jüdischen Gemeinde in Freiburg hat sich als Zeitzeuge bei der Erinnerungsarbeit große Verdienste erworben. 1935 flohen seine Eltern vor dem NS-Regime zuerst nach Island, wo er geboren wurde, 1938 mit ihm weiter nach Dänemark. Dort musste er sich getrennt von seinen Eltern verstecken und lebte in ständiger Angst, entdeckt zu werden. Um die Auswirkungen von Rassismus und Nationalismus zu verdeutlichen, geht Felix Rottberger seit langem in Schulen und Begegnungsstätten, diskutiert mit jungen Menschen über die Zeit des Nationalsozialismus und schildert eindringlich das Verfolgungsschicksal seiner Familie. Zudem bietet er für Schulklassen und Gruppen immer wieder Führungen in der Synagoge und auf dem jüdischen Friedhof in Freiburg an, bei denen er auch anschaulich jüdische Sitten und Gebräuche vermittelt. Mit seinem großen persönlichen Einsatz hat Felix Rottberger in Freiburg eine besondere "Kultur des Miteinander" geprägt.

img_3806_1292835.jpgHeidi Rottberger, eiginkona Felix Rottberger, tilkynnir gestum, meš tįrin ķ augunum, aš eiginmašur hennar hafi hlotiš Verdienstkreuz Žżskalands og hann žakkaši henni og sagšist aldrei hafa getaš oršiš žaš įn hennar, enda er Heidi hans hans stóra hjįlparhella og hefur boriš 5 börn žeirra hjónanna. Myndina efst tók ég ķ byrjun mįnašarins, er Felix var į ferš ķ Danmörku og hélt fyrirlestur į eyjunni Mųn. Ljósm. Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson


Nż skilti moršingjum og Ķslandi til heišurs

Sķšla veturs 2016 geršu Lithįar vel viš sinn mann į Ķslandi, Jón Baldvin Hannibalsson. Žeir klķndu į hann heišursdoktorsnafnbót. Jón er örugglega vel aš titlinum kominn og ég er žegar farinn aš kalla hann dr. Jón žegar į hann er minnst og leišrétti alla žį sem bara kalla hann Jón Baldvin.

Jón fékk hins vegar ekki götu ķ Vilnķus, höfušstaš Lithįens, meš nafni sķnu ķ žetta sinn, en į žaš örugglega eftir. Honum hlotnast ugglaust sį heišur fyrir dyggan stušning viš stjórnir lands sem hyllir Lithįa sem žjóšhetjur žó žeir hafi stundaš gyšingamorš, jafnvel įšur en Žjóšverjar hertóku landiš.

Jóns gata Hannibalssonar gęti žó hęglega veriš ķ bķgerš vegna mikils stušning Dr. Jóns viš ungar menntastślkur į "gįfumannapöbbum" Eystrasaltslandanna (sjį meira hér). Fyrir slķka žróunarašstoš vęri ugglaust viš hęfi aš setja Dr. Jónsgötu viš eitthvaš strętiš žar sem stóķskar ballettdansmęr mešal ungra menntakvenna Lithaugalands sżna kunnįttu sķna og ašrar kokhraustar mįlvķsindakonur stunda rannsóknir sķnar į ruglušum körlum noršan śr ballarhafi, sem eru svo vanskapašir aš žeir telja sig vera geithafra fyrir nešan mitti.

_sland _straeti.jpg

Lengi er reyndar sķšan Ķslandi var veittur sį heišur aš gata vęri kennd viš landiš ķ höfušborg Lithįens. Heitir hśn Islandijos gatve, eša Ķslandsgata. Hugmynd Jóns Vals Jenssonar um stušning viš Eystrasaltslönd, sem dr. Jón stal, en fullkomnaši ķ Eystrasaltslöndunum, er žökkuš meš nafnbreytingum į götum höfušborgar Lithįen. En ķ vetur vildu Lithįir gera betur viš sinn mann. Nś skyldi sett upp sérstakt heišursskilti viš Ķslandsgötu į ķslensku. Var skiltiš sömuleišis skreytt meš galdrastaf.

Žegar upp rann dagurinn žar sem afhjśpa įtti skiltiš var dr. Jón męttur meš Bryndķsi konu sinni į götuhorni ķ Vilnius. En greinilega runnu tvęr grķmur į nżdoktorinn ķslenska žegar hann afhjśpaši skiltiš meš borgarstjóra Vilnius. Ķslenskt eignarfall er augljóslega ekki žekkt ķ Lithįen. Einhver snillingur hefur sett Islanijos gatve ķ Google translate og fengiš śtkomuna Ķsland stręti. Vissulega įtti žarna aš standa Ķslandsgata.

studinan.jpg

Ętli stśdķnur dr. Jóns į menntamannbörum Vilnķusar hafi veriš višstaddar žakkarvottinn sem honum var sżndur meš skiltinu fyrr ķ įr? Kannski ekki, en žarna voru žó stórglęsilegar menntakonur, nokkuš austręnar sumar hverjar og dżrslega klęddar, t.d. žessi meš svartar neglur og ķ kįpu śr skinnum nżfęddra lamba. Bryndķs, skógardķs og mśsa dr. Jóns, var einnig ķ eins konar gęru af unglömbum, en į röngunni. Heyrt hefur mašur aš slķk fell ęsi dżrlegar kenndir manna sem eru girtir aš nešan eins og fé af fjöllum. Hér stendur Dķsa meš eiginmanni sķnum, borgarstjóranum og ręšismanni Ķslands ķ Vilnķus, sem einnig er dyggur stušningsmašur viš įkvešin öfl ķ Śkraķnu.

bryndis_i_pels.jpg

Vķša eru sišlausir borgastjórar

Endurnżjun götuskilta viršist vera vinsęlt tómstundagaman manna ķ Lithįen. Nż götunöfn og skilti eru einnig góš ašferš viš fölsun sögu sinnar.Žau hjįlpa fólki aš gleyma sannleikanum.

Borgarstjóri borgarinnar Vilnius, Remigijus Simasius, sem įšur hefur veriš dómsmįlarįšherra Lithįens, er einn af žeim Lithįum sem erfitt į meš aš sjį sögu žjóšar sinnar ķ réttu ljósi. Įriš 2009 neitaši hann žvķ opinberlega aš mikill fjöldi landsmanna hans hafi tekiš žįtt ķ glępum gegn mannkyni ķ sķšari heimsstyrjöld. Sķšan 2015, er hann var kosinn borgarstjóri, leggur Simasius ęvinlega blessun sķna yfir götunöfn žar sem götur og stręti Vilnius eru endurskķrš, og er oft į tķšum gefin nöfn fjöldamoršingja sem voru samreišarmenn nasista. Žį telja Lithįar einnig žjóšhetjur, žvķ "žjóšhetjurnar" böršust einnig gegn Rśssum, žegar žęr voru ekki aš slįtra gyšingum. Er nema von aš slķkur mašur geti ekki valdiš eignarfallsessi į ķslensku. Žaš myndast stundum "ss" žegar orš er sett saman viš annaš orš sem byrjar į s, og žaš skapar hugsanlega vissar minningar hjį žjóšum sem öllu vilja gleyma og ekki horfast ķ augu viš mistök sķn.

Aegishjalmr.svg

Galdrastaf žennan mį sjį į skiltinu til heišurs Ķslandi ķ Vilnķus. Tįkn žetta kallast Ęgishjįlmur. Ęgishjįlmurinn er öflugur varnarstafur, bęši gegn öllu illu og einnig örugg vörn gegn reiši og yfirgangi höfšingja.

Pravda:

Til aš fręšast frekar um dżrafręši dr. Jóns, mį lķta hér og hér upp į eigin įbyrgš. Ungar stślkur ęttu ašeins aš opna ķ fylgd foreldra sinna.


Don“t Look for Fun in Iceland!

sveitapiur2.jpg Getur veriš aš "įstandiš" hafi aš miklu leyti veriš hugarįstand eša órar ķ ķslenskum karlpeningi, og aš allar sögur af vinsęldum ķslenskra kvenna į mešal breskra dįta og Kana hafi veriš oršum auknar?

Nei, ekki held ég aš mįliš hafi veriš svo einfalt, en lķtum į mįliš ķ einni samtķmaheimild: Ķ blašagrein, sem birtist ķ blaši ķ Bandarķkjunum, sem kallaš var Denton Record-Chronicle og kom śt ķ Denton ķ Texas-rķki, er grein eftir śtsendara Associate Press, Tom nokkur Horgan, sem sendur var til Ķslands sumariš 1942. Hann greindi frį bęklingi sem erlendir hermenn gįtu keypt sér ķ "Reckiavick". Ekki žekki ég žetta rit, en hef įšur skrifaš um ašvörunarrit sem einhver ręfill ķ Reykjavķk gaf śt (sjį hér). Kannski hefur höfundur Meira um Setulišiš og Kvenfólkiš gefiš śt eitthvaš į ensku.

Don“t Look for Fun in Iceland Book Advices

(Note: Tom Horgan, Associate Press staff writer, has been on a voyage with vessels of the United States neutrality patrol and has visited the new defence bases in Iceland. Here is a story of what he found there, certain details being omitted at the request of the U.S. Navy.)

By TOM HORGAN

REYKJAVIK, Island. Aug. 12- (AP) (delayed) -- American forces assigned to this amazing land of Ice and fire may purchase for $2.50 a paper-covered illustrated guide book which contains no truer or more significant advice than the following:

"It must be stated that those who seek a live of boisterous gaiety and attach importance to bodily comforts, have at present little reason to come to Iceland."

The cost of the book, which would bring about 50 cents in the United States should prepare the purchaser for almost any future transaction.

   Of boisterous gaiety, there is none. The capital“s leading hostelry, Hotel Borg, holds the only liquor license, and spirits are sold only to patrons who purchase a full meal, and then in strictly limited quantities between the hours of noon and 2:30 p.m. , and in the evening between 7 and 11 O“clock.

   Domestically brewed beer is sold freely, but even residents claim for it only one per cent alcoholic content, and it has much the same flavor, aroma and potency as the Icelandic fogs which come rolling in from the sea without notice.

Dance Music

    The closest approach to merriment may be found at the Borg in the evening, when a three piece orchestra furnishes dance music, thus disclosing a distinctive Icelandic custom. Groups of unescorted young women arrive shortly after the dinner hour. The girls come to the hotel frankly eager to dance with the American and British officers, but they firmly decline to sit at the same table with their dancing partners or to accept refreshments.

     Conversation while dancing usually is confined, in excellent English, to :"I am very sorry, but I do not understand English."

     The Borg and one other hotel have been declared by military authorities out-of-bounds for enlisted men, but they probably would not be disposed to pay hotel prices anyhow - $1 for a double Scotch about the size of a single portion at home. The law limits each patron to three double Scotches.

     In more than a week the correspondent did not see a single man, American or British, with a girl companion. Common gossip has it that as punishment for associating with British soldiers, the flaxen tresses of several Icelandic maidens were shorn close by indignant countrymen.

     Residents of rural sections, according to Americans who have been stationed here some time, are much more cordial than city dwellers and soon there should be a new version of the marine and the farmer“s daughter - Hinkey, Dinkey, Parley Voo. (Sjį hér).

120_1261495.jpg

Mikil ósköp. Ętli sé til einhver sannleikur ķ žessu? Voru borgarpķurnar svona heišviršar og prśšar? Glöggt er vitaskuld įvallt gests augaš. Kannski var "įstandiš" bara hugarįstand ķslenskra karla? En kannast einhver viš aš konur hafi veriš rśnar lokkum fyrir aš hafa dansaš inn ķ nóttina meš dįta? Noršmenn geršu žaš reyndar viš norska konu sem hafši legiš meš žżskum hermanni įriš 1941.

Nei, er ekki lķklegast aš žessi blašamašur, eins og svo margir ašrir fyrr og sķšar, hafi lįtiš frjótt ķmyndunarafliš hlaupa meš sig ķ gönur. Blašamenn eru alltaf ķ einhverju įstandi, misjafnlega annarlegu. Eša er veriš aš gera meira śr įstandinu en įstęša er til.

„Hermenn voru svo kurteisir og hjįlpsamir. Ķslenskir karlar göslušust įfram og tóku ekkert tillit til kvenna, sżndu žeim bara ókurteisi.... “
           Herdķs Helgadóttir, 2001. Śr fjötrum. Ķslenskar konur og erlendur her, bls. 182.


Aušunnir 100 dollarar

worldcolumbianexpositionexhibithall_small.jpg

Alfred J Raavad bróšir Thors Jensens, sem ég greindi frį ķ greininni hér į undan flutti til Bandarķkjanna meš konu sinni og fjórum börnum įriš 1890. Žar kallaši hann sig Roewad og sķšar Roewade.

Žann 1. október įriš 1892 var vištal viš Alfred ķ Chicago Daily Tribune ķ tilefni žess aš hann hafši unniš til veršlauna ķ hönnunarkeppni. Hann vann 100 dali fyrir hönnun merkis fyrir Heimssżninguna Chicago World“s Fair, sem einnig var kölluš The Columbian Exposition sem haldin var ķ borginni 1892-93.

mr_roewads_banner.jpg

Vinningstillaga Alfred Raavads var eins konar rśnartįkn, hvķtt į leirraušum fleti. Hann hannaši fįna, skrśšfįna og skjöld meš žessu merki. Ekki er laust viš aš hiš forna danska sóltįkn sem fręndi hans Björgólfur Thor notaši um tķma į stél einkažotu sinnar sé ašeins skylt žessu tįkni sem Alfreš hannaši įriš 1892. Žegar menn stefna į miklar hęšir er vķst best aš hafa góša skildi og tįlkn til aš verjast falli.

Blašamašur Chicago Tribune hefur greinilega haft mikiš įlit į žessum 44 įra Dana, og skrifaši m.a. ķ forsķšugrein um vinningshafann:

Although Mr. Roewad said with a smile last night that he had never earned $100 so esaily before, it is evident from his career that he has the ability and purpose to earn many hundreds of hundred dollars before he dies.

Žeir voru žvķ greinilega lķkir bręšurnir Thor og Alfred Jensen žegar aš auramįlum kom. Žess mį geta aš 100 Bandarķkjadalir įriš 1892 samvara 2632 dölum ķ dag (eša 354.293,52 ISK).

manufacturingbldg_1261154.jpg

abraham_gottlieb.jpgĶ vištalinu viš Chicago Daily Tribune greindi Alfred örlķtiš frį högum sķnum. Eftir aš hann hafši flust meš fjölskylduna til Chicago ķ maķ 1890 hafši hann m.a. unniš hjį Keystone Bridge Company. Sķšan fékk hann starf hjį Abraham Gottlieb, sem um tķma var yfirmašur framkvęmda į heimssżningunni. Gottlieb var gyšingur, og eru nś til sögunnar taldir tveir gyšingar sem Alfred Jensen Raavad vann meš. En sķšar į ęvinni geršist Raavad mikill gyšingahatari eins og ég greindi frį ķ fyrri grein minni um Alfred.

Raavad vann sķšar į teikni- og hönnunarstofu heimssżningarinnar og starfaši mest viš hönnum hins risastóra Manufactures og Liberal Arts skįla (sjį mynd efst og hér fyrir ofan). Skįli žessi var teiknašur af arkitektinum Robert Swain Peabody sem var frį Boston.

harpersexpositionbureau.jpg

Teikning sem sżnir teiknistofu Chicago World“s Fair. Teikninguna gerši T. de Thulstrup. Śr Harpers Week 1892.

Raavad lofaši mjög Bandarķkjamenn og borgina Chicago. Hann gerši samlķkingu į Amerķku og Evrópu, sér ķ lagi į Englandi sem hann hafši augljóslega ekki miklar mętur į. Ekki er laust viš aš žegar įriš 1892 sé fariš aš bera į mannbótastefnu og herrafólkshugsjónum ķ skošunum Alfred Jensen Raavads:

In spite of my love for my country I decided my ideas and work were too American to agree with the slow Danish Development. After a struggle I sold out everything and started to find the center of the world and its civilization. I was sure the westward growing civilization had its headquarters in the United States, but where in this country was the center? I thought it would be in Chicago, but nobody could be sure of this, and it was a kind of lottery to select any place. As soon as the Word“s Fair question was settled I came to Chicago at once.

Of course it is a serious thing to shift nationality. A thousand questions streamed into my soul. You are too American for Copenhagen, are you American enough for Chicago? I had been studying in Paris, Vienna and other cities and it was plain every place hat its originalities , and of course Chicago hat its. I will see London and see how Chicago and Chicagoans look. I knew that the women of the other European metropolises were most characteristic of the inhabitants. I will look at the women of London and see how they compare with my ideal. I staid there a week, but it is far more difficult to find the English Types than those of other cities. Homely faces, short and clumsy figures, dressed without taste, were the ruling features. Either a special nose fostered by the fog and smoke or the remains of the Celts. 

Arriving here my first task was to seek the American type as it expressed itself in the street passengers. Who can reveal my joy! I looked and was afraid it was a dream. I saw the most beautiful and vivid type of man. The slender, lovely girls, with small hands and feet, natural and healthy, with brighter eyes than I ever saw before, expressed my ideal in better form. This was my first impression and it has grown stronger since.

Heimild: Chicago Daily Tribune, 1. október 1892; forsķša og bls. 3. Hér mį lesa hluta greinarinnar.

sigga_rokk_1261148.jpgP.s. Frś Sigrķšur E. Magnśsson, kona Eirķks Magnśssonar bókavaršar ķ Cambridge var eins konar sżningargripur į sżningunni ķ Chicago įriš 1893. Žar var hśn klędd skautbśningi, hélt fyrirlestra um sögu Ķslendinga, lék į gķtar og sżndi ķslenska silfurgripi. Ekki voru allir sįttir viš žįtttöku hennar į sżningunni. Harpa Hreinsdóttir hefur skrifaš afar skemmtilegt blogg um žaš.

 


Rannsökum nasistana ķ Sjįlfstęšisflokknum!

nasistarreykjavik.jpg

"Žaš hefur veriš fariš meš stjórnmįlastarfsemi hinna ķslenzku žjóšernisinna sem feimnismįl og enginn viršist hafa haft įhuga į žvķ aš fara nįnar ofan ķ tengsl manna hér į Ķslandi viš Žżzkaland į žessum įrum."

Svo skrifaši Styrmir Gunnarsson į bloggi sķnu ķ dag. Ekki held ég aš žetta sé alls endis rétt hjį Styrmi. Žór Whitehead hafur skrifaš bżsnin öll og lķka um ķslenska nasista,  en mest hefur hann skrifaš sķna styrjaldasögu śt frį ķslenskum, breskum og bandarķskum heimildum. Jökulssynirnir, žeir Hrafn og Illugi hafi skrifaš góša bók um Ķslenska nasista (mešlimi Flokks Žjóšernissinna) įn žess žó aš geta heimilda, og  Įsgeir Gušmundsson hafi velt fyrir sér ķslenskum nasistum ķ grein og bók sinni Berlķnarblśs, en einnig meš takmarkašri komu ķ erlend skjalasöfn.

9a8b3490ed04f8484e3918dc0f291e25.jpg

ec700bccc3e330886e39722353c0b752.jpgHver varš aš lokum "móšurflokkur" žessara manna?

Ekki tel ég žó aš žessir ašilar og ašrir sem hafa skrifaš hér og žar um ķslenska nasista hafi ekki misst af svo miklu ķ Žżskalandi. Žar er ekki um aušugan garš aš gresja žegar kemur aš upplżsingar um įhuga žżskra nasista og yfirvalda į Ķslandi eftir 1933. Margt eyšilagšist kannski ķ strķšinu og tengsl ķslenskra manna viš flokk og foringja ķ Žżskalandi voru lķka takmörkuš. Žaš er ekki eins og rjómi žjóšarinnar hafi veriš mešlimir ķ Flokki žjóšernissinna į Ķslandi. Sumir af žessum körlum voru ótķndir tukthśslimir og innbrotsžjófar. Afi Jón Geralds Sullenbergers, Gunnar Jóelsson, var t.d. einn žessara manna og meš honum ķ slarkinu var Haukur Mortens. Žeir félagar reyndu eitt sinn lukkuna meš žvķ aš gerast laumufaržegar (sjį hér og hér).

nazi-march-reykjavik-iceland.jpgŽaš voru helst menningarlega ženkjandi Žjóšverjar, og margir žeirra nasistar, sem höfšu įhuga į Ķslandi. Ķslendingum sem tengdust félaginu Germanķu eša sem meiri eša minni nasistar gengu ķ Nordisches Gesellschaft var bošiš til Žżskalands, žęttu žeir nógu įhugaveršir. En Žżskaland sem lagši kapp į aš byggja upp hernašarįform sķn vöršu takmörkušu fé ķ Ķsland og settu t.d. lok į fyrirhugašar rannsóknir į Ķslandi į vegum Ahnenerbe-SS sumariš 1939.

Žjóšverjar bśsettir į Ķslandi voru vitanlega margir hverjir gargandi nasistasvķn, en žó ekki ķ betri samböndum viš Das Vaterland en ķslensku nasistarnir.

Sem bein tengsl viš Žżskaland mį nefna feršir sem żmsum Ķslendingum var bošiš ķ. Gunnar Gunnarsson hitti Hitler. Öšrum sem bošiš var var Marķa Markan, Stefįn Islandi, Jóns Leifs, Gušmundur Kamban (sjį greinar mķnar Kamban er ekki hęgt aš sżkna og Kamban og Kalkśnninn). Gušmundar frį Mišdal, rektorar HĶ Alexander Jóhannesson rektor og Nķels Dungal og fleiri ašdįendur žżskrar menningar. 

Žvķ er haldiš fram aš žetta fólk hafi ekki veriš nasistar, en žaš hreifs meš aš mikilli įfergju. Matthķas Žóršarson žjóšminjavöršur og žingmašur fékk sent mikiš magn af alls kyns įróšursefni frį Berlķn. Žvķ var vķsvitandi eytt af Žór Magnśssyni hér um įriš žegar tekiš var til ķ skjalasafni Matthķasar (sjį grein mķna Žegar Matthķasi var hent į haugana). Mér tókst aš bjarga örlitlu broti af nasistablešlunum sem Matthķas fékk. Žaš veršur aš leita į öskuhaugunum til aš finna restina.

Hvaš varšar tengsl flokksbundinna ķslenskra nasista viš móšurflokkinn er ljóst, aš hinn kynlegi kvistur Eišur Kvaran fékk einhvern stušning frį móšurapparatinu ķ Žżskalandi fyrir "vķsindastörf" sķn (sjį nišurstöšur rannsókna minna į sögu hans og félaga hans ķ greininni Heil Hitler og Hari Krishna). Einstaka nasisti var einnig betur gefinn en meirihlutinn ķ flokknum. Nasistinn Davķš Ólafsson er sagšur hafa stundaš nįm ķ hagfręši ķ Žżskalandi, en žvķ lauk hann aldrei, žótt žvķ sé haldiš fram af vefsķšu hins hįa Alžingis (sjį grein mķna Próf sešlabankastjóra, alžingismanns og nasista).

davi_lafsson_og_flaskan.jpg

Davķš kyssir bokkur meš félögum śr įšur en hann hélt til Žżskalands til nįms.

Hann hafši žó aldrei fyrir žvķ aš segja okkur um samskipti sķn viš nasista ķ Žżskalandi. Žeir gįfu honum ekki einu sinni titil į pappķr fyrir heimsóknina.

"Foringinn" og Žżskaland

Gķsli Sigurbjörnsson ķ Įsi (einnig kenndur viš Grund), einn af foringjum ķslenskra nasista, skrifaši örugglega einhver bréf til kollega sinna ķ fyrirheitna landinu, en hvar žau eru nišur komin er engin leiš aš vita. Sjįlfur brenndi hann bréfasafn sitt frį žessu tķma lķkt og flestir flokksbręšur hans og stušningsmenn. Žżska utanrķkisžjónustan hefur ekkert um hann og heldur ekki Bundesarchiv. Ég hef heldur ekkert fundiš sem vķsaš gęti til skrifa Knśts Arngrķmssonar viš yfirvöld ķ Žżskalandi. Ég hef leitaš.

litli_ariinn.jpg

Įriš 1938 śtvegaši Gķsli ķ gegnum sambönd sķn viš Žżskaland, žjįlfara fyrir Knattspyrnuliš Vķkings.

En er ekki fremur hlęgilegt aš fyrrverandi ritstjóri blašs sem birti minningargreinar um Gķsla ķ Įsi sé aš bišja um rannsókn į tengslum hans viš Žrišja rķkiš, žegar ekkert kom fram um nasisma Gķsla ķ minningargreinum um hann ķ Mogganum įriš 1994. Afneitunin var algjör. Hvaš veldur įhuganum nś? Er Styrmir aš reyna aš skaffa rķkisstyrk handa einhverjum ęttingja til aš stunda "rannsóknir" viš HĶ?

Gušbrandur "Bralli" Jónsson

bralli.jpgMenn eins prófessor Gušbrandur Jónsson, sem ekki voru flokksbundnir, en heillušust af Hitler, voru lķklegar beintengdari viš Žżskaland en pörupiltarnir og slagsbręšurnir ķ Žjóšernissinnaflokk Ķslands sem sķšar uršu margir hverjir góšir Sjįlfstęšismenn. Hann var einn žeirra sem dreymdi um aš gera žżskan prins og nasista aš konungi Ķslands.

Var Gušbrandur óspart notašur til Žżskalandstengsla, t.d. žegar vinur hans Hermann Jónasson vildi varpa gyšingum śr landi. Žį žżddi Gušbrandur bréf yfir į žżsku, žar sem dönskum lögregluyfirvöldum var sagt hvaš žau ęttu aš gera viš gyšingana ef Danir vildu ekki sjį žį (Sjį bók mķna Medaljens Bagside (2005) sem mį fį aš lįni į ķslenskum bókasöfnum sunnan og noršan heiša). Gušbrandur hafši fyrr į öldinni starfaš fyrir utanrķkisžjónustu Žjóšverja. Stęrra idjód hefur vķst aldrei fengiš prófessorsnafnbót į Ķslandi fyrir ekkert annaš en aš vera sonur föšur sķns. Stórmenntašur gyšingur, Ottó Weg (Ottó Arnaldur Magnśsson) fékk hins vegar aldrei vinnu viš neina menntastofnun į Ķslandi (Sjį grein mķn Gyšingar ķ hverju hśsi).

Ķ skjalsöfnum Danska utanrķkisrįšuneytisins mį sjį hvernig Danir fylgdust grannt meš Ķslendingum, sem utanrķkisžjónustunni žótti hafa of nįin sambönd viš nasista. Žaš hef ég skrifaš um į bloggum mķnum. En ķ skjalsöfnum ķ Kaupmannahöfn eru ekki heimildir finna um ķslenska flokksbundna nasista nema Gķsla ķ Įsi (Grund).

Styrmir telur Ķsland nafla alheimsins lķkt og margur landinn

Mig grunar aš Styrmir Gunnarsson falli ķ vangaveltum sķnum ķ žann hyl sem margir Ķslendingar eiga žaš til aš drukkna ķ ķ heimalningshugsunarhętti sķnum. Žeir halda aš Ķslandi hafi veiš eins konar nafli alheimsins sem allir höfšu og hafa įhuga į.

Vissulega höfšu Žjóšverjar og sjįlfur Hitler įhuga į Ķslandi, hernašarlega séš, en ekki fyrr en mjög seint (sjį hér). Ķ dönskum skjalasöfnum hef ég fundiš upplżsingar um aš enginn įhugi hafi veriš hjį Žjóšverjum žegar ruglašur Ķslendingur ķ Kaupmannahöfn bauš Žjóšverjum bóxķtnįmur og hernašarašstöšu į Ķslandi (sjį hér), en Žjóšverjar töldu manninn snarruglašan. Danir įkvįšu aš įkęra Ķslendinginn ekki žó hann hefši oft gengiš į fund žżsks njósnara sem žeir dęmdu til fangelsisvistar, manns sem ég hef sżnt fram į aš hafi višurkennt žaš įriš 1945 aš hafa myrt Karl Liebknecht įriš 1919 (sjį nešarlega ķ žessari grein)

Gušmundur Kamban, sem naut góšs af nasistaapparatinu, žó hann vęri ekki skrįšur ķ flokkinn svo vitaš sé. Hann elskušu Žjóšverjar vegna žess aš hann var menningarfrömušur sem Žjóšverjar elskušu aš sżna sem vini nasismans. Kamban geršist lķka ašalsérfręšingur Flokksins ķ mišaldakalkśnum (sjį sjį greinar mķnar Kamban er ekki hęgt aš sżkna og Kamban og Kalkśnninn). Reis žar lķklegast hęst viršuleiki Ķslendinga ķ Žrišja rķkinu, fyrir utan ferš Gunnars Gunnarsson til Žżskalands og Hitlers įriš 1940.

gunnar_hittir_hitler_1a_lille_1172715_1260921.jpg

Žessa mynd og ašrar af Gunnari ķ ferš sinni fyrir nasistaflokkinn ķ Žżskalandi vill Gunnarstofa į Skrišuklaustri ekki sżna gestum sķnum, og heldur ekki FB sķšan Gamlar Ljósmyndir, sem stjórnaš er af gömlum haršlķnustalķnista og mönnum sem komnir eru af karlinum sem seldi Gunnari Skrišu. Allir afneita žvķ aš Gunnar hafi veriš nasisti. Žaš er sjśkleg afneitun.

Nasistar eru aš kjarna til mjög hlęgilegt liš. Ekki ósvipaš ISIS og baklandi žeirra moršingja ķ dag. En hlęgilegt fólk getur vissulega lķka veriš hęttulegt, eins og mörg dęma sanna.

En žegar stór hluti Flokks Žjóšernissinna var ósendibréfsfęr hópur götustrįka meš drykkjuvandamįl, og einstakra sona velmegandi Dana į Ķslandi og ķslenskra kvenna žeirra, er lķklegast ekki um aušugan garš aš gresja fyrir žį sögu sem Styrmir vill sjį og hvetur Illuga Gunnarsson til aš veita fé ķ.

Eins og Illugi sé ekki bśinn aš gera ķ nóg ķ buxurnar meš daušanum ķ moskunni Feneyjum. Margt gott hefur žegar veriš skrifaš um ķslenska nasista af leikum sem lęršum, og heyri undan mér aš į Ķslandi sé blašamašur aš skrifa ekki meira né minna en 800 sķšna verk um strķšįrin. Kannski veršur žaš betra en žaš sem sagnfręšingar hafa bošiš upp į. Hann leitar samt grimmt ķ smišju sérfręšinga og heimtar aš fį efni hjį žeim lęršu sér aš kostnašarlausu. Ég hef lįtiš hann hafa efni en sé eftir žvķ, žvķ ugglaust žakkar hann ekki fyrir stafkrók eša byte af upplżsingum og myndum sem ég hef lįtiš honum ķ té.

Nasistar og Sjįlfstęšisflokkurinn

En Styrmir gerir į bloggi sķnu einfaldlega of mikiš śr žessum drulludelum sem žrömmušu um götur Reykjavķkur į 4. įratugnum, en uršu sķšar góšir žegnar ķ Sjįlfstęšisflokkunum.

Nęr vęri fyrir Sjįlfstęšisflokkinn, ef prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson gerir žaš ekki af sjįlfsdįšum, aš flokkurinn veitti eigiš fé ķ aš skoša sögu įhrifa nasistanna ķ Sjįlfstęšisflokknum og gera upp viš žį fortķš sķna, žegar gyšingahatarar, ofstopamenn og jafnvel svikahrappar gengu ķ flokkinn; Aš žaš verši meš rannsóknum skżrt hvernig "fyrrverandi" nasistar gįtu oršiš aš flugmįlastjórum, bankastjórum og lögregluyfirvaldi.

Ég man svo heldur ekki betur en aš nasistar sjįlfir hafi haldiš žvķ fram aš Gķsli Sigurbjörnsson hafi stofnaš nasistaflokkinn ķ bróšurlegu samstarfi viš Mišstjórn Sjįlfstęšisflokksins (sjį hér). Ętli til séu heimildir um žaš ķ Valhöll? Eša rķkir žar lķka afneitunin ein lķkt og hjį mörgum ķslenskum kommum?


Samsętiš į Mjóna var hjį Mini - ef žaš var žar

a_porta.jpg

Um daginn frétti ég af įhugaveršri grein ķ Morgunblašinu um fund 32 Ķslendinga meš Joseph Paul Gaimard lękni, sem m.a. er žekktur fyrir stórverk sitt um Ķsland. Nś er ég bśinn aš verša mér śt um žessa góšu grein ķ Helgarmogganum, en hśn er eftir vin minn Gušmund Magnśsson sagnfręšing, blašamann m.m.

Hinir 32 Ķslendingar héldu samsętiš fyrir Gaimard. Žetta geršist žann 16. janśar įriš 1839. Grein Gušmundar er mjög įhugaverš, en eitt skyggir į til žess aš ég geti leyft mér aš kalla hana frįbęra:

Į upphafssķšu greinarinnar er mynd af veitingastašnum Café a Porta eins og hann leit śt fyrir nokkrum įrum (sjį efst). Gušmundur heldur žvķ fram (eša er meš vangaveltur um) aš samsętiš hafi veriš haldiš į Café a Porta, en žaš fęst ekki stašiš. Undir myndinni upplżsir Gušmundur:

"Veitingastašurinn Cafe a Porta ķ Kaupmannahöfn. Ķslendingar sóttu hann mikiš į 19. öld og köllušu žį stašinn mjóna. Ekki er kunnugt hvar samsętiš til heišurs Gaimard var haldiš 1839, en vel mį vera aš žaš hafi veriš žarna"

Rangfęrsla um samsęti

Žarna var samsętiš fyrir Gaimard ekki, žvķ innréttingin er ķ Jugendstķl og žar aš auki ķ hśsi sem ekki var byggt fyrr en įriš 1857.

Saga Café a Porta og žess stašar, sem Ķslendingar kölluš Mjóna, eša réttara sagt hjį Mjóna er žessi:

Įriš 1792 opnaši Svisslendingur, Johan Soltani aš nafni, kaffihśs ķ gömlu hśsi į horni Lille Kongensgade 1-3 og Kongens Nytorv 17. Žetta var tvķlyft hśs lķklega frį fyrri hluta 18. aldar. Žaš er hśsiš, žar sem sem Ķslendingarnir héldu Gaimard samsęti įriš 1839. Žegar žeir geršu žaš var hśsiš ķ eigu Jacobs Minis eldra, sem einnig var ęttašur frį Sviss. Hann kallaši kaffihśsiš Kaffehus for galante Folk, ž.e.a.s. kaffihśs fyrir fólk eins og mig og Gušmund Mangnśsson, eša žį sem rumpulżšurinn kalla Latte lepjandi 101 liš. En venjulega var stašurinn kenndur viš Mini.

Nafniš Mjóni er greinilega dregiš af nafni Jabobs Minis (Mini/Mjóni). Sonur Minis, Jacob Mini yngri, var einnig mjög žekktur ķ kaffihśsa- og veitingastašabransanum ķ Kaupmannahöfn um mišbik 19. aldar og stofnaši m.a. hinn žekkta staš Divan ķ Tivoli, Sķšar stóš fjölskyldan ķ innflutningi į lķkjörum og vķni.

Višbót 7.5.2015: Jacob Mini var ķtalskrar ęttar og kom frį Graubünden ķ Sviss. Hann opnaši Kaffehus for Galante Folk. Įriš 1802 opnaši ķ sama hśsi Svissneskt kaffihśs (Schweizercafé) sem rekiš var af Geremia Mini (sem lķklegast var ęttingi Jacobs Minis en hugsanlega sami mašur og Jacob), Lorenzo Gianelli, Tomaso Lardelli og Carlo Palmani. Geremia Mini rak stašinn sķšastur, įšur en hann var seldur Stephan a Porta (Višbótar upplżsingar frį Kųbenhavns Museum). Samkvęmt annarri heimild įreišanlegri köllušu Ķslendingar Jacob Mini Mjóna, og Gianelli köllušu žeir Njįl. Į 18. og 19. öld var retorómanska algengasta tungumįliš ķ Graubünden, alpakantónunni sem Mjóni og félagar komu frį. Kantónan heitir į heitir Grischun į retórómönsku og upp į ķtölsku Grigioni, sem śttalast nęstum žvķ eins og Grķsajóni.

Löngu eftir samsęti Ķslendinga fyrir Gaimard įriš 1839, eša įriš 1857, opnaši annar Svisslendingur, Stephan A Porta, kaffihśs og kökuhśs (Konditori) į sama staš og Mini eldri hafši veitt heišursfólki žjónustu sķna.

Žaš vakti mikla athygli žegar A Porta opnaši og dagblašiš Fędrelandet skrifaši:

"Endelig har hovedstaden fået en Café så smagfuld og rigt udstyret, at den ikke behųver stå tilbage for de eleganteste i Europa."

A Porta keypti kaffihśs "Mjóna" og lét umsvifalaust rķfa bygginguna og byggši stórt mśrteinshśs sem enn stendur.

Salur sį sem Gušmunur birtir mynd af er hins vegar ekki innréttašur fyrr en į 20. öld og er ķ Jśgendstķl. (Višbót: Frekari vefrannsókn leiddi ķ ljós, aš McDoanld naušgaši jugend-innréttingunni).

Var žaš svo hjį Mjóna, aš fundurinn var haldinn? Žaš vitum viš ekki meš vissu. En mišaš viš hve rómašur sį stašur var mešal Ķslendinga, žį er žaš alls ekki ólķklegt, og held ég aš Gušmundur Magnśsson sé ekki fjarri sannleikanum hvaš žaš varšar.

mcdoni_a_kgs_nytorv.jpg

McDóni viš Kgs. Nytorv er nś enginn Mjóni.

Mjóni veršur aš borgarabśllu

Nś heitir stašurinn McDonald. Mikil mótmęli uršu fyrir ca. 3-4 įrum, žegar aš žaš fréttist aš Café a Porta eša Porta sem stašurinn hét žį ętti aš vķkja fyrir McDonald. McDonald fręndi geršist mjög menningarlegur og gaf śt žetta rit ķ tilefni af ómenningalegum hryšjuverkaįformum sķnum į Kongens Nytorv. Ekki borša ég oft į McDonalds og hef ekki komiš į žennan staš til aš athuga hvort Jugendstķll ręšur žar rķkjum eša einhver lįgkultśrleg plastinnrétting frį villimannžjóšfélaginu ķ Vestri.

Žaš veršur ljótt, žegar žeir fornvinirnir Gušmundur Magnśsson og Ögmundur Skarphéšinsson bókasafnari bišja um aš fį skilti į McDonalds til aš minnast fundar 32 Ķslendinga meš Gaimard. I wouldn“t be loving it. Žeir Gušmundur og Ögmundur mega heldur ekki viš žvķ aš fį sér borgara į žessum staš. En žeir gętu yfir kaffitįri og salati lįtiš hugann reika aftur til hrįkalds janśardags įriš 1839, žegar ašrir menningarlegir Ķslendingar sįtu ķ öšru hśsi, hugsanlega į sama staš, og drukku kaffi og boršušu flan meš Monsieur Joseph Paul Gaimard. Ég kem og fę mér Mjónu-borgara žeim til samlętis.

Hvaš hefšu Jónas og Jón gert?

Ekki er ég viss um aš Jónas Hall eša Jón Siguršsson žęšu aš samsętast okkur į McDóna. En stutt er yfir į Hvids Vinstue žegar višskiptum viš amerķska bautabóndann er lokiš. Viš mętum žar allir ķ blįum tvķhnepptum rykfrökkum meš gyllta hnappa.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband