FŠrsluflokkur: FornleifafrŠ­i

The true Nature of the Norwegian Bucket-men

B°ttebeslag2

By Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson

The most famous "Bucket-man" of Norway (fig. 2) can be found on a bucket mount in the Oseberg long ship burial, which is dated to ca. AD 834. The mount is in the shape of a sitting man with closed eyes. In front of him is a rectangular board, looking very much like a gaming-board of some sort.

The miniature board-man is a so called escutcheon (a decorated disc or mount, supporting or covering the handles finial attachments on hanging bowls or buckets).

Radiocarbon dates obtained from the bones of one of two women┤s buried a Oseberg are poor, partly because of great disturbance of radiocarbon 13 and 14 around 800 AD. The BP ages of two measurements are 1220+/-40 and 1230+/-40, which when calibrated support vaguely the more reliable dendrochronology dates from the burial tent timbers that show us the tent on the deck of the Oseberg burial ship was constructed in 834 AD.

Oseberg

Fig. 2. The bucket-man of Oseberg.

Buddhas on the bucket - hardly - which doesn┤t make them Irish.

The original interpretation for the figure proposed it was the Buddha meditating with his eyes closed and in a locked lotus pose. That assumption has changed and now the bucket-man with the geometric board is interpreted as Irish relics, nicked by the Vikings in Ireland around AD 800. Some scholars believe these allegedly Irish mounds are even older than that.

It seems to me that many things in Ireland are dated somewhat earlier then elsewhere, and that the Jazz was even invented in County Kerry - some call it Green nationalism.

So without dates and real parallels from Ireland, I am not buying an Irish origin for the Norwegian Bucket-men, nor a date before 800 AD.

Rin

á

Fig. 3á Crucifixion plaque from Rinnagan near Athlone.

In a recent article (seeáhere) some stylistic arguments for an Irish origin of the Bucket-Buddha of Norway are presented with e.g. a crucifixion plaque from St John┤s, Rinnagan, near Athlone in Ireland (presumably late 7th century AD) and a figure of a man in a cloak, the so called "Man of Matthew"á in the Book of Durrow (folio 21v), which is dated to 650-80 AD.á Neither suggestions are convincing for the interpretation of the interpretation of the Norwegian "Bucket-Buddhas"

Matt

Fig. 4 Late 7th ? century manuscript.

Another insular find, and a more convincing uncle of the Oseberg "Buddha" is a bronze mount from Cumbria, England (see fig. 8). The mount is a stray find dated to the 8th century.

A new Grand-master from Stj°rdal, A Buddah, bucketeer or a local board-player?

index dfgsgQuite recently a mount from a bucket, or more likely another implement (see the photograph at the beginning of this article and the one left/fig. 5), was found by a Norwegian metal-detectorist in Stj°rdal in Tr°ndelag (ŮrŠndal÷g) in Norway.

The Norwegian Media has been full of photos of the unconserved artifact and the Viking-people around the world are frolicking.

It is difficult to see whether the new member of the Norwegian Bucket-family is a mount for a bucket, or something entirely different, for instance a belt mount.

S2

Fig. 5-6 (and 1) A Mount recently found in Sj°rdal, Tr°ndelag, Norway.

A different interpretation:

To be a little untraditional, I am goingá to apply a gender approach and some queering on this solution.á - - No, just kidding. I┤m too old to have experienced that era in Norse Archaeology.

MyklebostadInstead of explaining the "strange" and "unexplained" as Eastern influx, Irish origin or queering the mounts from Oseberg, the open eye one from Myklebostad (Miklabˇlsta­, photo left, Fig. 7, Bergen Museum) and now the figure recently found in Sj°rdal (Figs 1, 5 and 6). I am proposing that the bucket-men were made in Scandinavian.

Obviously they were influenced by insular style, or possibly designed by an artisan from the British Isles/Ireland. However, he might have moved, or have been moved, to Norway, where he produced mounts like these for Norwegian Nobility around AD 800.

Instead of the venerable Buddha - may God be with him - or an Irish holy man, I am suggesting that that the figures represent belief and traditions closer to home in Scandinavia, than to Asia or Ireland.

Tafl-players - Scandinavian Grand Masters of their era

The latest member(s) of the Norwegian Bucket-mound family has two fellows sitting opposite to one another with a chequered board between them. To me it seems as if the mount depicts two men playing a board game, e.g. the Tafl of the Sagas.á

To be bold, I want to suggest that the Bucket-men in Norway and Cumbria (se fig. 8, below, of a mount from Arnside, Cumbria),á were the way the 9th century Norwegians were trying to depict a sequence of the tale of V÷lsungar (later preserved in the V÷lsunga saga in Iceland; Read it here)or in English here, about Sigur­ur Fßfnisbani (who is somewhat related to old Sigfried in the similar German tradition of the Niebelungenlied) playing tafl with his tutor and foster father whose name was Reginn Hrei­marsson according to the Icelandic tradition.

We do know that Buddha was against playing checkers or other board games and if the Norwegian bucket-men are not Irish mounts, showing holy Irish eremites holding the Holy Scripture in a Lotus-position, I am definitely voting for Sigur­ur and Reginn playing a good game of Tafl - even the Hneftafl.

Myklebostad

Fig. 8. This board-player was found in Arnside in Cumbria. Kendal Museum.

Gs_19,_Ockelbo_(game)You can believe this hypothesis or not; But why Buddha or Christ, when we have old Sigfried (aka Sigur­ur) who plaid tafl in local tales?

Jesus was seemingly never a keen player, and Buddha didn┤t like a whole series of games, because he believed them to be a "cause for negligence" - Namaste for that (see here).

Another depiction of the gaming Sigur­ur and Reginn can be found on the Runic stone Ockelbo, north of Uppsala, Sweden (fig, 9). Please focus on the board.

The Vikings were hooked on the game of tafl.

Well, believe this or not.

To end these reflections, here are some photographs of some top plates of weights (or are they gaming pieces?) found in Iceland, Wales and Norway. They are dated to the 9th and 10th centuries (see moreáhere if you can read Icelandic).

Met Sandtorgum svart

Fig. 10 a. Sandtorg, in Tjeldsund, Harstad, Troms

Fig. 10 b. Anglesey, Wales

large better435637

Fig. 10 c: Bˇlsta­ur in ┴lftafj÷r­ur, Iceland


SS-┌lfur Ý gŠru˙lpu

ezgif-7-5ea876c1a66e

Ůessi langa grein er ÷rugglega eftir a­ valda smß skjßlfta hÚr og ■ar, ■ˇtt vart valdi h˙n t˙ristagosi ßn vir­isaukaskatts.

H˙n gŠti miklu frekar komi­ af sta­ ˇ■Šgileguái­ragasi hjß ■eim sem t÷ldu sig ■ekkja s÷gu mannsins sem hÚr ver­ur rita­ um. ╔g er nokku­ hrŠddur um a­ samfer­amenn hans, sem enn eru ß me­al okkar, hafi ekki ■ekkt hann eins vel og ■eir hÚldu, svo ■a­ sÚ alveg ljˇst hÚr frß upphafi.

Ma­urinn sem Úg skrifa um er SS-ma­urinn sem starir ß ykkur hÚr fyrir ofan. Eg er reyndar b˙inn a­ "dj˙pfŠgja" myndina ÷rlÝti­. Ůi­ sjßi­ engin nasistamerki ß myndinni. ŮvÝ er um a­ gera a­ leggja ■a­ ß sig a­ lesa. ŮvÝ upphaflega ljˇsmyndin er birt ne­ar.

Hann var einn af ■essum Ýslensku nasistum (en ■essi fÚkk rÝkisborgararÚtt ß 7. ßratugnum) sem Úg skrifa af og til um. Ůetta er "s÷guhetjan". Hann var nasisti Ý 1. deild. En ß ═slandi var hann a­eins ■ekktur ■ekktur sem ˇ­amßla gar­yrkjuma­ur.

HelvÝti lÚk hann n˙ vel ß okkur elskurnar mÝnar. Hann slˇ Mikson vi­!

SS-ma­ur Ý Hinu ═slenska FornleifafÚlagi

13f6ca-netm1Einhverjir muna lÝklegast eftir ÷ldnum, hßv÷xnum manni, ┌lfi Fri­rikssyni, sem kom ß ßrsfundi hins Ýslenska fornleifafÚlags ß 10 ßratug sÝ­ustu aldar. Ůß haf­i Úg t÷k ß ■vÝ a­ sŠkja fundi Ý ■vÝ fÚlagi og haf­i aldrei gert sÝ­an a­ Úg haf­i gerst fÚlagi ß barnsaldri og heldur ekki eftir ■ann tÝma.

┌lfur ■essi sřndi gÝfurleg taugaveiklunareinkenni og horf­i sjaldan beint Ý augun ß fˇlki ■egar hann tala­i vi­ ■a­. Ef menn t÷lu­u ekki vi­ manninn, vissu fßir a­ hann var ma­ur af erlendu bergi brotinn. En hann gekk eftir veggjum og komst ekki Ý samband vi­ fˇlk a­ fyrra brag­i. ╔g vissi ■ˇ a­ hann var ˙tlendingur l÷ngu ß­ur en Úg uppg÷tva­i a­ hann vŠri Ý sama fÚlagi og Úg. ╔g haf­i heyrt hann tala vi­ annan karl Ý strŠtisvagni ß menntaskˇlaßrum mÝnum. ═slenska ■essa nřb˙a var ˇhemju bj÷gu­. Hann var ßvallt ˇ­amßla og nŠstum ˇskiljanlegur.

Nˇg um ■a­. ╔g glugga­i einu sinni Ý bˇk sem hann skrifa­i og sem bar heiti­ Fundi­ og gefi­ – sundurlausir ■ankar ß lei­um milli lei­a Ý kirkjugar­inum vi­ Su­urg÷tu. Bˇk ■essi kom ˙t ßri­ 1988 og er ekki alls vitlaus. Ůegar Úg glugga­i Ý bˇkina, fur­a­i ■a­ mig, a­ ma­ur sem ger­i sig vart skiljanlegan ß Ýslensku, gŠti skrifa­ bˇk ß okkar falleg en tormelta tungumßli. Hann hefur ugglaust fengi­ til ■ess dßgˇ­a hjßlp.

Ůar las Úg ■a­ sem hann upplřsti um sjßlfan sig sem fÚkk mig til a­ glenna upp augun:á

╔g fŠddist sem Wolf von Seefeld Ý K˙rlandi. Meirihluti Ýb˙a ■essa lands, ■ß kalla­ir K˙rar, voru sÝ­ar Lettar. ١ voru einnig K˙rlendingar af ÷­ru ■jˇ­erni. ╔g tilheyr­i minnihluta af ■řsku bergi til margra alda. Ůar gekk Úg Ý skˇla, nam s÷gu og fornleifafrŠ­i og sÝ­ar Ý Ůřskalandi uns a­sta­an breyttist a­ strÝ­i loknu. Baltnesku lř­veldin ■rj˙ voru innlimu­ Ý SovÚtrÝkin. Ůß fluttust margir Lettlendingar, sÚr Ý lagi af ■řsku ■jˇ­erni, til Ůřskalands og vÝ­ar.

A­alsma­ur

Wolf von Seefeld fŠddist ßri­ 1912 inn Ý gamla Štt ■řsks landa­al Ý Degole, bŠ sem herrafˇlki­ Ý Lettlandi (Ůjˇ­verjarnir) kalla­i Degahlen. Ăttmenn hans og forfe­ur bßru barˇnatitla og nota­i Wolf ■ann titil ß 4. og 5. ßratug sÝ­ustu aldar Ý Ůřskalandi.

MÚr ■ˇtti ■essi karl afar grunsamlegur og sagan hans ˇtr˙leg og hef Ý langan tÝma safna­ upplřsingum um hann. ╔g sendi eitt sinni nafn hans til Simon Wiesenthal-stofnunarinnar Ý Jer˙salem, sem Úg hef unni­ fyrir Ý řmsum minni verkefnum. Wolf von Seefeld var ■ˇ ekki ■ar ß skrß og ■vÝ lÝklega ekki eftirlřstur fyrir strÝ­sglŠpi.

╔g heyr­i eitt sinn frß Ýslenskum sagnfrŠ­ingi, sem taldi ┌lf ■ennan hafa starfa­ Ý fangab˙­um nasista. Ůa­ hefur hann ■ˇ aldrei geta­ undirbyggt.

Bjˇ ß ═slandi Ý 54 ßr og var­ 97 ßra

┴ri­ 2009 sÚ Úg minningargreinar um ┌lf Ý Morgunbla­inu. Hann var dßinn ■essi ┌lfur Fri­riksson Ý FornleifafÚlaginu, ekki meira nÚ minna en 97 ßra a­ aldri. Hann anda­ist ß Hrafnistu Ý ReykjavÝk 19. september, ■a­ ßr.á

═ lofgreinum um lÝf manns, sem fˇlk virtist ekkert ■ekkja - e­a taldi sig ■ekka a­ si­ ═slendinga, frŠddist ma­ur um ■a­ sem ┌lfur Fri­riksson haf­i sagt samfer­arfˇlki sÝnu Ý ═slandi. ┴ri ß­ur sag­i hann starfsmanni Hrafnistu Ý ReykjavÝk, ■ar sem hann bjˇ sÝ­ustu tv÷ ßr Švi sinnar, Švipunkta sÝna. Ůegar Úg sß ■a­, ger­i Úg mÚr grein fyrri ■vÝ a­ ekki var allt me­ felldu me­ ┌lf hinn ˇ­amßla frß K˙rlandi.

Ůetta var skrifa­ um ┌lf Ý HrafnistubrÚfi:

SagnfrŠ­ingur Ý gar­yrkjunßmi

┌lfur er mennta­ur ma­ur en hann fˇr Ý menntaskˇla Ý RÝga Ý Lettlandi ßri­ 1930 og lŠr­i ■ar grÝsku og latÝnu. „A­ loknu framhaldsskˇlanßmi fˇr Úg Ý lettneska herinn Ý eitt ßr og fˇr ■ß a­ lŠra sagnfrŠ­i vi­ hßskˇla Ý RÝga,“ segir ┌lfur en hann er sagnfrŠ­ingur. „Svo ■egar Úg kom til Ůřskalands fÚkk Úg enga vinnu vi­ sagnfrŠ­ina svo Úg ßkva­ a­ fara til Hannover og lŠra ■ar gar­yrkju,“ segir hann en hann lauk ■vÝ nßmi ß tveimur ßrum. „A­ loknu gar­yrkjunßminu flutti Úg til Englands ...

ááá ááá ááá ááá áá ┌r HrafnistubrÚfi 1. tbl., 35. ßrg. maÝ 2008

HÚr um daginn fÚkk Úg svo fyrirspurn frß bˇkmenntafrŠ­ingi og vini Ý Lithßen, sem er a­ skrifa grein um fyrstu Lithßana sem bjuggu ß ═slandi, ■ar sem h˙n vitnar Ý mig en - en Úg haf­i vitna­ Ý merka grein eftir hana Ý tÝmariti Ý Lithßen. Ůß var mÚr aftur hugsa­ til ┌lfs, Wolf von Seefeld, sem var frß nŠsta bŠ, ef svo mß segja, og ßkva­ a­ skrifa ■essa grein n˙, enda hef Úg ßtt řmislegt efni um Ý ■ˇ nokkurn tÝma um ┌lfinn.

˙r HrafnistubrÚfi

Wolf von Seefeld lengst til vinstri me­ fÚl÷gum sÝnum Ý lettneska hernum ß 4.áßratug sÝ­ustu aldar.

┌lfur laug a­ ═slendingum til a­ hylma yfir frekar svarta fortÝ­ sÝna

┌lfur Fri­riksson var eins og fyrr getur af barˇnaŠttum, af Štt ■řsks landa­als ß K˙rlandi sem settist ■ar a­ ß 16. ÷ld. Hann nota­i barˇnstitilinn ˇspart sÚr til framdrßttar, er hann dvaldi Ý Ůřskalandi Hitlers.

En ˙lfurinn var slŠgur og fˇr frekar hratt yfir s÷gu ■egar hann sag­i grandvaralausum ═slendingum s÷gu sÝna sem s÷guáfˇrnarlambs og "flˇttamanns", t.d. ■eim sem rita­i um hann Ý HrafnistubrÚfi ßri­ 2008.

Yfirlřsingin um a­ hann hafi ekki fengi­ vinnu Ý ■řskalandi er hann hr÷kkla­ist frß Lettlandi ß ekki vi­ nein r÷k a­ sty­jast.

═ Ůřskalandi stunda­i ┌lfur hßskˇlanßm og var framarlega Ý starfi nasista vi­ ■ann hßskˇla ß 4. ßratugnum. Kannski hefur hann hitt DavÝ­ Ëlafsson sem sÝ­ar var­ se­labankastjˇri, og ■a­ ßn prˇfskÝrteinis Ý hagfrŠ­i e­a skyldum frŠ­um. En DavÝ­ var a­ eigin s÷gn Ý Kiel.

Screenshot_2021-03-04 083-094 p65 - la_35_83-94 pdf

FornleifafrŠ­ingur

┌lfur stunda­i nßm Ýágerm÷nskum frŠ­um og fornleifafrŠ­i vi­ hßskˇlann Ý Kiel.

Einn prˇfessora hans var SS-▄bercharfŘhrer (SS-ForschungsfŘhrer) Herbert Jahnkuhn fornleifafrŠ­ingur.

Jankuhn sem var sannfŠr­ur nasisti sem me­ ÷llum rß­um ota­i sÝnum tota Ý innsta hring Ůri­ja rÝkisins. Hann var­ fljˇtt innsti koppur Ý b˙ri hjß Alfred Rosenberg og Heinrich Himmler Ý samt÷kunum Ahnenerbe sem var stofnun stofnun innan SS.

■ar sem hann bar titilinn Reichsarchńeologe Ý deild sem k÷llu­ var Ausgrabungen. Hann skipulag­i fornleifarannsˇknir til a­ sřna fram ß forna b˙setu "Germana" ß řmsum st÷­um sem Ůri­ja rÝki­ vildi nß yfirrß­um yfir til a­ auka Lebensraum Germanans, mßtt og megin, og um lei­ og "ˇŠskilegu fˇlki" sem ß vegi ■eirra var­ var rutt ˙r vegi e­a ■vÝ ˙trřmt.á

Til a­ setja stofnun ■essa Ý samhengi vi­ ═slandi, fyrirhuga­i h˙n, eins og kunnugt er,á lei­angra til ═slands og sendi til landsins řmsa fur­ufugla til frŠ­istarfa sem var ■ˇ ekkert anna­ en kukl og hindurvitni.

Gunnar Gunnarsson rith÷fundur starfa­i fyrir ■etta apparat og fˇr Ý fyrirlestrafer­ um Ůřskaland ß vegum Ahnenerbe, eins og lesa mß hÚr Ýtarlega um ß dßlkinum til vinstri. Gu­mundur Kamban ger­ist Kalk˙nasÚrfrŠ­ingur fÚlagsins (sjß hÚr). Ůa­ er saga sem sumir ß ═slandi vilja ekki heyra, sjß nÚ lesa.

┴ vegum Ahnenerbe-stofnunarinnar rannsaka­i Wolf von Seefeld ßsamt Hans Schleif leifar mi­aldavirkis ˙r timbri ■ar sem heitir Stary Dziergon Ý nyrsta hlutaáPˇllands n˙tÝmans. HugmyndafrŠ­ingar dellunnar hjß Ahnenerbe k÷llu­u sta­inn Alt Christburg og t÷ldu sta­innáh÷fu­vÝgi Germanskrar b˙setu ß sÝ­ari hluta jßrnaldar og ß mi­÷ldum.

Schleif und Seefeld

┌lfur og Hans Schleif vi­ myndat÷kur ß leirkerum áá

┌lfur var rÚtt upp ˙r 1940 kominn me­ ˇmerkilegt ■řskt SS-doktorsprˇf upp ß vasann. ┴ri­ 1940 fÚkk hann st÷­u safnvar­ar Ý Posener Museum Ý Posen (vestur-Pr˙ssland), hÚra­ sem ■eir h÷f­u teki­ aftur af Pˇllandi sem fÚkk ■a­ ßri­ 1919.

Sk÷mmu sÝ­ar tˇk hann tÝmabundi­ vi­ vi­ starfi Jahnkuhns i Kiel, Ý lektorsst÷­u. Ůar starfa­i hann a­eins Ý nokkra mßnu­i. Herbert Jahnkuhn haf­i ■ß or­i­ of miki­ a­ gera til a­ gegna skyldum sÝnum Ý Kiel. Hann var ■ˇ um tÝma or­inn hßskˇlaforseti (rektor) Ý Kiel og gegndi lÝka skyldum hjß Ahnenerbe Ý BerlÝn, beint undir Heinrich Himmler.

FrŠ­ilegt rßn og rupl Ý skjˇli ■jˇ­armor­a

┴ri­ 1942 stofna­i SS Ahnenerbe nřja deild: Sonderkommando Jankuhn sem starfa ßtti undir Division Wiking i Waffen-SS. Hlutverk ■essa "fornleifafrŠ­ingateymis2 Jankuhns var at fara til KrÝm og tŠma ■ar s÷fn og fŠra rßnsfenginn til BerlÝnar. Tilgangurinn me­ ruplinu var, fyrir utan a­ svala ■jˇfse­linu sem nasistar voru allir haldnir, a­ sanka a­ sÚr s÷nnunarg÷gnum um uppruna Gotanna ß KrÝm og ■ar me­ yfirrß­arÚtt Ůjˇ­verja allt su­austur til Svartahafs.

Jankuhn tˇk dyggan samstarfsmann sinn Wolf von Seefeld (┌lf Fri­riksson), sem og dr. Karl Kersten.á

Ůann 1 ßg˙st 1942 meldar Dr. Herbert Jankuhn og Baron Wolf von Seefeld komu sÝna sÝna Ý Staroberheve Ý Donetsk (┌kraÝnu n˙tÝmans), ■ar sem a­alst÷­var Division Wiking ß KrÝm var sta­sett. Hann ßtti ■ar erindi vi­ yfirmann ■ar sem hÚt Steiner. Steiner ■essi ßtti a­ hjßlpa til vi­ a­ finna fornleifafrŠ­ilegar sannanir fyrir tilvist gotnesk veldis vi­ Svartahaf. Svo vildi til a­ Steiner var ekki til sta­ar Ý bŠkist÷­vum ■ar sem hann haf­i ■urft a­ fara fram ß vÝglÝnuna til a­ lÝta til manna sinna ■ar.

Jankuhn og me­rei­arsveinar hans dvelja Ý h÷fu­st÷­vunum Ý nokkra daga og vingast Jankuhn vi­ fÚlaga Ý Einsaztskommando 11b undir Einsatzgruppe D9, sem var var herdeild sem um tÝma var­ frŠgust fyrir a­ fer­ast um me­ v÷rubÝl me­ gasklefa ß pallinum .... sem nota­ur var til "sÚrstakra a­ger­a", ■.e. er mor­a ß gy­ingum. Foringinn Ý Einsatzgruppe D, Werner Braune, fÚkk ßhuga ß lei­angri Jankuhns og gefur honum rß­leggingar um hva­a s÷fn hann megi b˙ast vi­ upplřsingar sem gŠtu veri­ ßhugaver­ar.

Herbert-Jankuhn

Herbert Jankuhn ß yngri ßrum

7. ßg˙st 1942 hittast Steiner og Jankuhn loks. Steiner, sem var ß kafi Ý strÝ­srekstri, hefur lÝtinn skilning ß erindi Jahnkuhns og fÚlaga, en fŠst ■ˇ loks til a­ grei­a g÷tu ■eirra. Jahnkun og a­sto­armenn hans tveir, allir Ý SS-herb˙ningi slßst Ý f÷r me­ Steiner til Maikop ■ann 26. ßg˙st. ═ ■eirri f÷r taka SS-Wiking deildin sem ■arna var ekki fanga heldur skjˇta alla ß sta­num sem "gruna­a hermdarverkamenn".á

┴ me­an Einzatskommando 11 smalar saman gy­ingum bŠjarins Maikop til aft÷ku, leyfir Dr. Karl Rudolf Werner Braune, ofursti Ý Division Wiking ß KrÝm (sem var hengdur Ý Vestur-Ůřskalandi 1951, fyrir glŠpi sÝna, m.a. Noregi), Jahnkuhn og ┌lfi og Karli Kersten a­ rŠna meintum gotneskum forminjum sem var pakka­ og ■Šr sendar heim Ý heim til Reich.

ŮvÝ sem rupla­ var voru forngripir Štta­ir frß Grikklandi og sem Ý dag, sem og gripir sem hŠgt hŠgt er a­ tengja Skř■um, sem var austurÝranskur og "arÝskur" hir­ingjaŠttbßlkur a­ ■vÝáhelst er tali­. ═ dag vitum vi­, a­ ekkert af ■vÝ sem stoli­ var a­ Ůjˇ­verjum tengdist Gotum.

Ahnenerbe Schein

SkÝrteini fÚlaga Ý SS-Ahnenerbe.

Herbert Jankuhn starfa­i ßfram 1943-45 sem h÷fu­sma­ur vi­ njˇsnast÷rf Ý Sicherheitsdiens (SD) Ý Division Wiking frß 1943-45. Jankuhn tˇk ßri­ 1944 ■ßtt Ý herna­i Wehrmachts og Waffen-SS vi­ a­ brjˇta ni­ur andspyrnu Pˇlverja Ý hinni strÝ­shrjß­u borg. Ůa­ var glŠsileg andspyrna eftir a­ andspyrna ÷rfßrra gy­ing Ý sem fali­ h÷f­u sig Ý r˙stum gettˇsins Ý borginn haf­i veri­ brotbari­ ni­ur me­ miklum erfi­ismunum.á Fyrir framg÷ngu sÝna eftir strÝ­ var Herbert Jankuhn ver­launa­ur me­ Jßrnkrossinum.

Allt fram tiládesember 1944 var ■essi frŠ­ilega si­lausa skepna fullviss um endanlegan sigur Ůjˇ­verja. Ůess mß geta a­ Jankuhn mŠtti einnig me­ stˇrar armteygjur Ý Oslˇ fyrr ßri­ 1944. Nor­menn gleymdu ■vÝ ekki eftir strÝ­ og ■ar var hann aldrei velkominn aftur Ý Noregi - Hatten af for Norge!!

Val■jˇfarnir

Ahnenerbe haf­i ˇhemju ßhuga ß ═slandi. HÚr prř­ir Val■jˇfssta­arhur­in forsÝ­u ß riti ■eirra Germanieu.

Gar­yrkjuma­ur var hann ekki

S÷guhetjan Ý ■essari frßs÷gn, Wolf von Seefeld, fˇr vitanlega ekki Ý gar­yrkjunßm, lÝkt og hann taldi grandvaralausum og au­tr˙a ═slendingum tr˙ um. Hann var hugsanlega sendur ß vÝgst÷­varnar og var skrß­ur sem "Frontkńmpfer". ┴ sÝ­ustu ßrum strÝ­sins eru heimildir um hann afar gloppˇttar.áHugsanlega hefur hann veri­ fylgifiskur og skˇsveinn prˇfessors sÝns, Jankuhns Ý Varsjß.á

Eftir strÝ­i­ var Wolf von Seefeld fangi Ý fangab˙­um Bandamanna fram til 1948. Ůa­an fˇr hann til Kanada og dvaldi ■ar Ý m÷rg ßr. Hafa Kanadamenn a­ ÷llum lÝkindum ekki veitt honum rÝkisborgararÚtt. Hann mun sÝ­ar hafa fari­ til Englands og sag­i ■ß s÷gu a­ hann hef­i hitt ═slending Ý ParÝs, sem ˙tvega­i honum vinnu ß ═slandi. Ůar vann hann řmis st÷rf m.a. vi­ gar­yrkju Ý Biskupstungum, Ý Eyjafir­i, Ý Hverager­i og sÝ­an Ý Kirkjug÷r­um ReykjavÝkur, lengst a­ Ý kirkjugar­inum vi­ Su­urg÷tu, sem hann skrifa­i sÝ­ar um. Sumari­ 1965 salta­i ┌lfur fisk Ý GrÝmsey og sama ßr hlaut hann Ýslenskan rÝkisborgararÚtt. Enginn vissi a­ hann haf­i fari­ gegnum lÝkhr˙gurnar til a­ rŠna fornminjum ß KrÝm.

═ Hverager­i vann Wolf von Seefeld hjß Gunnari Bj÷rnssyni Ý ┴lfafelli, efst Ý bŠnum. Hjß Gunnari unnu margir ˙tlendingar og reyndar fleiri gy­ingar en nasistar. SŠmundur Bjarnason, sem er me­ ßhugaver­ari bloggarum landsins, vegna stÝls og innihalds, minntist lettneska barˇnsins ß bloggi sÝnu 14.11.2012:

Ůann 1. september 1958 vann Úg Ý ┴lfafelli hjß Gunnari Bj÷rnssyni og hef veri­ 15 ßra gamall ■ß. ┴stŠ­an fyrir ■vÝ a­ Úg man ■etta svona vel er a­ ■ennan dag var Ýslenska fiskvei­il÷gsagan fŠr­ ˙t Ý 12 mÝlur, ef Úg man rÚtt. Ůann dag var starf mitt m.a. a­ ■vo skyggingu af r˙­unum Ý blokkinni sem var ßf÷st vinnusk˙rnum. ═ ┴lfafelli vann konan hans Eyjˇlfs hennar Svanborgar. H˙n var ■řsk og oftast k÷llu­ Eyfa mÝn. Af ÷­rum sem unnu hjß Gunnari um ■etta leyti man Úg best eftir Hansi G˙stafssyni og Lettneska barˇninum. Hann var n˙ vÝst bara af barˇnsŠttum og tala­i svolitla Ýslensku. EinhverntÝma var Úg a­ tala um barˇnstitilinn vi­ hann og hann ger­i heldur lÝti­ ˙r honum og sag­i a­ Ýslendingar vŠru allir af barˇnsŠttum. Ůetta datt mÚr Ý hug ■egar Úg las um Šttrakningu „the King of S═S“.

Jß, svo gekk ■essi SS-doktor Ý FÚlag ═slenskra fornleifafrŠ­inga, sem enn hefur ekki veitt honum neinn hei­ur sem ÷­rum Ýslenska rÝkisborgaranum me­ doktorsprˇf Ý einhvers konar fornleifafrŠ­i. LÝklega engin ■÷rf ß ■vÝ.

Ëhugnanlega nßlŠg­ s÷gunnar

Fyrir utan a­ vera um tÝma Ý sama fÚlagi og SS-fornleifarŠninginn Wolf von Seefeld, sem Úg vona a­ mÚr sÚ fyrirgefi­, hef Úg upplifa­ a­ ■urfa a­ vera vi­staddur fyrirlestur fyrrverandiáyfirfornleifafrŠ­ingsins SS, Herberts Jankuhns. Ůa­ var snemma ß ßrum mÝnum ß Mi­aldafornleifafrŠ­ideild Hßskˇlans Ý ┴rˇsum, lÝklega 1981 e­a 1982.

Ůß var Herbert Jahnkuhn kominn ß eftirlaun sem prˇfessor vi­áhßskˇlann Ý G÷ttingen, ■ar sem hann haf­i sÝ­ast fengi­ embŠtti. Hann fÚkk ßri­ 1949 einhverja falsa­i uppreistarŠru frß Bonn, og sumir fˇru a­ tr˙a ■vÝ a­ hann hef­i ekki veri­ fÚlagi Ý SS e­a nasistaflokknum, lÝkt og hann hÚlt fram. Allt slÝkt hefur Ý dag veri­ afsanna­. Jahnkuhn var ˇfyrirleitinn atvinnunasisti.

Einhverjir prˇfessorar og safnver­ir ß Moesgaard Ý ┴rˇsum, ■ar sem deild mÝn haf­i til h˙sa ß g÷mlum herragar­i, tˇku upp ß ■vÝ a­ bjˇ­a gamla prˇfessornum Ý G÷ttingen til a­ heyra s÷gu Haithabu-rannsˇknanna sem fyrst fˇru fram ß vegum Ahnenerbe. Sumir fornleifafrŠ­ingar Ý Danm÷rku hÚldu vart vatni fyrir fyrirbŠrinu.

Fyrirlesturinn var svokalla­ur mi­vikudagsfyrirlestur, onsdagsseminar, sem st˙dentar ßttu og ur­u jafnvel a­ mŠta ß.═ byrjun annar fengu vi­ blßgrŠnan se­il me­ yfirliti yfir fyrirlestrana. Eitt sin komst Úg ß blßgrŠna se­ilinn.

╔g ger­i eins og mÚr var sagt, af g÷mlum prˇfessor mÝnum, Olaf Olsen, sem var af gy­ingaŠttum. Seinna kom ■vÝ mi­ur Ý ljˇs a­ hann haf­i sjßlfur ß unga aldri stunda­ einhvers konar njˇsnir fyrir R˙ssa (sjß hÚr).

Ůa­ sem Úg man helst eftir ˙r ■essum fyrirlestri Jankuhns, sem var lei­inlegur, var forlßta skyggnusřningartŠki sem gamli nasistinn kom me­ sÚr og sem a­sto­arma­ur hans bar inn. Ůetta var sřningartŠki fyrir 6x6 sm skyggnur ˇlÝkt ■eimáforngripum sem notast var vi­ ß deildinni ■anga­ til Powerpoint kom til s÷gunnar.

Jankuhn kom lÝti­ inn ß starfsßr sÝn hjß Ahnenerbe, en sřndi hins vegar skyggnur frß ■vÝ eftir strÝ­, ■ar sem hann nota­i fanga til a­ grafa fyrir sig, me­an hann stˇ­ upp ß bakka og benti. Ma­ur sß fangaver­i grßa fyrir jßrnum ß grafarbakkanum.

En hin al■ekkta ■řska Technik mit Komfort kemur ekki alltaf me­ stormsveipsgljßa eins og ■řskar ■vottaefnisauglřsingar eru svo vel ■ekktar fyrir. TŠki Jankuhns var splunkunřtt af fŠribandi ■řska efnahagsundursins, en fyrsti hßlftÝminn fˇr Ý a­ koma helvÝtis tŠkinu Ý lag. Mig minnir a­ peran Ý tŠkinu vŠri sprungin en h˙n fÚkkst a­ lokum hjß ljˇsmyndara safnsins. Ůessi total unperfekte byrjun var hugsanlega ßstŠ­an til ■ess a­ ekki mßtti spyrja SS-prˇfessorinn spurninga eftir fyrirlesturinn. Hann flřtti sÚr Ý burtu ... og dˇ svo 10 ßrum sÝ­ar.

┴ ■essum ßrum var sannleikurinn um hann farinn a­ koma fram, og sÝ­an hefur veri­ grafi­ duglega Ý skj÷l utan Ůřskalands af yngri kynslˇ­ sem ■orir, ■annig a­ allir viti, ef ■eir vilja ■a­, a­ Herbert Jahnkuhn var skÝtmenni af fyrstu grß­u, semá■jˇna­i dau­anum en ekki frŠ­unum. Me­ honum starfa­i Barˇn Wolf von Seefeld, ˇ­amßla undirma­ur, sem sÝ­ar ger­ist gar­yrkjuma­ur Ý kirkjug÷r­um ReykjavÝkur undir sÚrstakri vernd ═slendinga.

J˙, vissulega eru ÷rl÷g mannanna misj÷fn. En af hverju var Wolf van Seefeld ß ═slandi? Hva­a ═slendingur var ■a­ sem hann hitti Ý ParÝs? Var hann a­ fela sig, e­a Ý leit a­ germ÷nskum hreinleika? Ůa­ásÝ­arnefnda fann hann ÷rugglega ekki Ý M÷rlandanum. Svo miki­ er vÝst.

Ţmsar frŠ­igreinar sem nota­ar voru vi­ ritun greinarinnar:

SÚrstakar ■akkir:

Ůess mß geta a­ einn h÷fundanna sem hÚr hefur veri­ vitna­ Ý , Seweryn Szczepanski, og sem myndin af ┌lfi Ý SS-klŠ­um er fengin a­ lßni hjß, fann upplřsingar um Fornleifa˙lfinn ß ═slandi, me­ ■vÝ a­ googla nafn hans. Hann fann ■a­ Ý minningargrein Ý Morgunbla­inu og ■řddi hana me­ Google-translate.

Gamlir nasistar reiknu­u aldrei me­ veraldarvefnum. Sjß grein Szczepanskis frß 2011. Hann skrifa­i enn eina grein ßri­ 2018. sem mß lesa hÚr.

Angrick, Andrej, 2003.á Besatzungspolitik áund Massenmord. Die Einsatzgruppe D in der sŘdlichen Sowjetunion 1941-1943. Hamburger Edition, Hamburg 2003, 581-582.

Eickhoff, M. & Halle, U. 2007. Anstelle einer Rezension – Anmerkungen zum ver÷ffentlichten BildŘber Herbert Jankuhn. Etnographisch-Archńologi-sche Zeitschrift48:1. Berlin. Heuss, A., 2000.

Jankuhn, Herbert 1942.á Bericht Řber die Tatigkeit des Sonderkimmandos Jankuhn bei der SS-Division Wiking, fŘr die Zeit vom 20. Juli bis 1 Dezembeer.

Kaczmarek J. 1996. Organizacja bada˝ iochrony zabytkˇw archeologicznych w Poznaniu (1720–1958). Pozna˝ 1996

Kater H. M., 2006 – Das „Ahnenerbe” der SS 1935–1945. Ein Beitrag zum Kulturpolitik des Dritten Reiches. MŘnchen.

Leube, Achim 2008.á Wolf von Seefeld – ein Menschenschicksal in nationalsozialistischer Zeit der Jahre 1936–1945.á Terra Barbarica [Series Gemina, Tomus 2, Studia ofiarownane Magdalenie Maczynskiej W. 65. cocnice urodizin]. Lodz.

Mehner, Kurt 1995. Die Waffen-SS und Polizei 1939-45, Norderstedt, Militair Verlang, 191.

Pringle, Heather 2007. The Master Plan: Himmler’s Scholars & The Holocaust, Hachette Books,

Schreiber Pedersen, Lars 2011. Nationalsocialisten Herbert Jankuhn. Fornvńnnen 2011 (106):3, 245-249.

Szczepanski, Seweryn 2009.á Archaeology in the Service of the Nazis: Hitler┤s Propaganda and the Excavations at the Hillfort Site in Stary Gziergon (Alt Christburg), áLietuvos Archaeologija 2009, T. 35, 83–94.

Idem 2011. Archeologia w sluzbie nazistˇw – czyli rzecz o dzialalnosci „Wydzialu Wykopalisk” SS -Ahnenerbe na stanowiskach w Starym Dzierzgoniu i Starym Miescie
(1935-1937).á z dziejˇw badan archeologicznych na pomorzu wschodnim 24-25.XI.2011
Muzeum Archeologiczne w Gdansku, 224-246.

Vollertsen, Nils 1989. Herbert Jankuhn, Hedeby-forskningen og det tyske samfund 1934-1976. Fortid Og Nutid, 1, 235-251.

┌lfur HrafnisutbrÚf

Ljˇsmynd ˙r HrafnistubrÚfi 2008, Ljˇsmyndari ˇkunnur.


Fundur ßrsins 2020 Ý SvÝ■jˇ­

hunnestad_sten-upp-2048x1536

gŠr, erá veri­ var a­ grafa fyrir klˇaklei­slum Ý Ystad Ý SvÝ■jˇ­, fundu fornleifafrŠ­ingar sem ■ar fylgdust me­ framkvŠmdum af gefnu tilefni, fornan stein me­ ristu af dřri. Fljˇtlega var­ m÷nnum ljˇst a­ ■arna var kominn einn svo kalla­ra Hunnestadssteina sem eru frß byrjun 11. aldar. Vi­ ■ekkjum ■ß, ■ar sem ■eir voru teikna­ir harla nßkvŠmlega fyrir verk Ole Worms, Monumenta Danica, sem prenta­ var ßri­ 1643.

Hunnestadsmonumentet_skňne_ole_worm

FornleifafrŠ­ingarnir sem Ý gŠr voru ß vaktinni Ý Ystad voru n˙ ekki betur a­ sÚr en svo a­ ■eir telja sig hafa fundi­ mynd af ˙lfi, og er Fenris˙lfur nefndur Ý frÚttaflutningi hÚr Ý morgunsßri­. Myndin sřnir greinilega hj÷rt sem fŠr­ur hefur veri­ Ý stÝlinn. Ůetta er greinilega kristi­ tßkn, enda a­rir steinar Ý Hunnestad me­ kristnum tßknum.

Hvernig mß vera a­ steinar sem stˇ­u enn um mi­ja 17. ÷ld třndust og eru a­ finnast aftur n˙ nŠrri fjˇrum ÷ldum sÝ­ar. ┴ 18. ÷ld ■ˇtti m÷nnum ■etta forna og hei­na ekki eins merkilegt og Ëla Worm Ý Kaupmannah÷fn, sem taldi nokkra ═slendinga til gˇ­ra vina. Steinarnir voru nota­ir Ý br˙arsmÝ­i og sem betur fer hafa ■eir veri­ settir svo til heilir Ý br˙na. ŮrÝr steinanna fundust aftur ß 19. ÷ld og eru ■eir til sřnis Ý forngripasafninu gamla, Kulturen, i Lundi.

Ůessi forna danska arfleif­ Ý n˙verandi SvÝ■jˇ­ er einstakur fundur og eru steinarnir frß Hunnestad sy­st Ý SvÝ■jˇ­ sambŠrilegir vi­ Jalangurssteinana (svo notu­u sÚ Eldjßrnska), ■ˇ ■eir segi kannski ekki eins mikla s÷gu og stŠrsti steinninn Ý Jelling.

Better detail

BW filtered

koparristu Ý einu af meginverkum prˇfessors Ole Wors vi­ Hafnarhßskˇla, Monumenta Danica Ý sex bindum, sÚr ma­ur a­ ■a­ er vafalÝti­ steinn sem hann t÷lusetti me­ 6, sem n˙, 16.12.2020 er fundinn Ý klˇakskur­i Ý Ystad.

Ef ekki herja­i COVID-19 faraldurinn, vŠri ■essi fornleifafrŠ­ingur lÝklega a­ hella upp ß br˙sann og smyrja sÚr samloku tilb˙inn a­ leggja Ý hann til SvÝ■jˇ­ar a­ sko­a steininn Ý klˇakrennunni Ý ferjubŠnum Ystad.

Steinninn gˇ­i sameinast vafalaust frŠndum sÝnum ß Kulturen i Lundi og ■anga­ mun Úg fara ■egar SvÝar eru b˙nir a­ nß einhverjum t÷kum ß austrŠnu grŠ­gispestinni.

Svo er aldrei a­ vita; Kannski eru r˙nir ß steininum sem ekki voru skjalfestar ßri­ 1643 af Worm og a­sto­armanni hans.

Eins og lesendur Fornleifs vita, ßtti lŠknirinn og prˇfessorinn Worm marga Ýslenska vini og nemendur, sem hann hÚlt alla tÝ­ gˇ­u sambandi vi­, sjßáhÚr og hÚr og Ý fleiri greinum sem ■i­ finni­ vi­ leit.

Untitled-Grayscale-01

Steinninn grafinn betur fram en ß efstu myndinni. Mynd Axel Krogh Hansen fornleifafrŠ­ingur, Arkeologerna.

á


Haraldsslßtta - og fyrsta Ýslenska verkfalli­

VŠringjalenÝn

Efni ■essarar greinar er fyrsta verkfall ═slendings sem skrß­ er ß bˇkfell. Greinin er Ý pˇlitÝskari endanum.

Verkfall var eitt sinn vopn ■eirra sem voru lßglauna­ir til a­ verja kj÷r sÝn og bŠta og verjast ■vÝ a­ ß rÚtti ■eirra vŠri tro­i­. En Ý dag er svo komi­ a­ hßlaunamenn misnota almennan verkfallsrÚtt til a­ hŠkka laun sÝn ˙r ÷llu valdi. Ůa­ er nßtt˙rulega ekki verkalř­sbarßtta, heldur hin gamla Ýslenska grŠ­gi ■eirra sem ■egar hafa nˇg.

Ef einhver nennir a­ lesa verkalř­ss÷guna hÚr fyrir ne­an, komist ■i­ a­ ■vÝ hvernig tvŠr fornar myntir og fornleifarannsˇkn tengjast fyrsta verfalli ═slendings ˇbeint - en ß ßhugaver­an hßtt.á

hinum fyrsta, gla­a og jafnvel fßrßnlega ßratug ■essarar aldar voru umsvifin mikil ß ═slandi. Sumir Ýslendingar Ýmyndu­u sÚr a­ ■eir Šttu or­i­ afar mikilvŠgu hlutverki a­ gegna ß me­al ■jˇ­anna. ═sland fˇr Ý gegnum hybris-tÝmabil, sem ein af aflei­ingum eyja■jˇ­a-hßttarlags og oft ß tÝ­um hßlfhjßkßtlegrar ■jˇ­hverfu, sem einnig ß um margtáskylt vi­ minnimßttarkennd.

H÷f­i House, norsk bygging Ý i­u dekkjaverkstŠ­a og raftŠkjaverslana Ý Borgart˙ni Ý ReykjavÝk, haf­i nokkrum ßrum fyrr veri­ lßna­ ˙t undir mikilvŠgan lykilfund heimsstjˇrnmßlanna. Ůar me­ virtist tÝmi skuttogara, dorgs og hra­frystih˙sa vera li­inn Ý takt vi­ a­ veggur Ý BerlÝn var rifinn. ┴ ═slandi voru svÝn tekin Ý heilagra dřra t÷lu Ý sta­ sau­kindarinnar.

═slenska ■jˇ­fÚlagi­ haf­i einnig veri­ t÷lvuvŠtt. Allt ■etta venjulega var­ vitaˇar­bŠr, t.d. gamalt fˇlk, sÚr Ý laga ■a­ gagnrřna. Ůa­ var bara fyrir. Nřr a­all ß ═slandi haga­i sÚr eins og kˇngar og prinsessur - en ■etta voru hrappar eins og vi­ vitum n˙ ÷ll, og ■essiáfrßs÷gn fjallar einmitt lÝka um konunglega hrappa og hvernig ═slendingar tˇku ■ß Ý karph˙si­.

Fornleifarannsˇknir ß fyrirhrunsßrum

ŮvÝ sem Úg segi n˙ frß, ger­ist ß ■eim tÝmum er sumir t÷ldu peninga vaxa ß trjßm ß ═slandi og bankarŠningjar ri­u sem hetjur um hÚru­ og fˇru Ý VÝking Ý l÷ndum ■ar sem fˇlk ■yrsti eftir a­ lßta pretta sig. ═ ■ß daga var einnig ■j÷snast upp ß hßlendi­ til a­ grafa upp einhverjar fornleifar sem voru fyrir mikilvŠgum virkjunarframkvŠmdum. Nˇgir peningar voru til alls. N˙ ßtti a­ selja rafmagn til Evrˇpu gegnum ˇskhyggjulei­slur e­a hreinan ■ankaflutning. FornleifafrŠ­ingar flˇgu feitan g÷lt ß ■essum uppgangstÝmum Ýmyndunarveikinnar ß ═slandi. En ■eir eru eins og kunnugt er afar lßtlaust og lÝtillßtt fˇlk.

á

124699054_10158550191490967_6910451342396712910_o

Frß rannsˇkn F═ ß seljar˙stinni "Pßlstˇftum". Ljˇsm. Fornleifastofnun ═slands ß FB. Ůr÷ngt hefa menn seti­ Ý seli.

Forn seljar˙st uppi ß hei­i, sem annars hef­i fari­ ß bˇlakaf Ý uppist÷­ulˇni Kßrahnj˙kavirkjunnar, var me­al ■ess sem tˇkst a­ rannsaka s÷kum beljandi uppgangs og blindrar bjartsřni Ý ■jˇ­fÚlaginu. Seljar˙stin sřndi okkur vita ˇar­bŠran rekstur fyrri alda Ý mŠ­u, mˇ­uhar­indum, ri­u og rß­aleysi. En n˙ voru nřir tÝmar. Mist÷k fyrri alda ßtti a­ grafa ˙r moldu, svo ■au yr­u ekki endurtekin.

Gildismati­ var hins vegar ekki eins gott og vÝsustu menn t÷ldu sig hafa fyrir sÚ­. Allt fˇr loks Ý har­lÝfi og k˙t ßri­ 2008. Sumir hafa ■egar gleymt ■vÝ e­a tro­i­ ■vÝ ne­st ni­ur Ý undirme­vitundina.

┴ hinum hryllilegu ßrum, eftir allan uppganginn og svo hruni­, fˇru sumir menn a­ berja ß eldh˙sßh÷ld Ý ÷rvilnan sinni - en ■eir sem valdi­ h÷f­u fßrinu l÷g­u bara nř pl÷n fyrir ßframhaldandi prettum og f˙ski eins og erf­amengi ■eirra haf­i vali­ ■eim a­ gera. ═ ˇnßtt˙rulegu vali mannger­arinnar homo fraudationis, sem hefur komist til mikilla metor­a ß ═slandi, gerjast alltaf eitthva­ Ý pottinum.

Fornleifastofnun ═slands (F═) heitir fyrirtŠki eitt ˙ti Ý bŠ. Ůrßtt fyrir hi­ mikilfenglega nafn, sem lei­ir hugann um veglega og gljßp˙ssa­a ganga Ý hßskˇlabyggingu sem ber nafn Kristjßns Eldjßrns, er F═ hvorki hßskˇla- nÚ rÝkisstofnun. F═ dafna­i vel ß velmektarßrunum fyrir hi­ andlega hrun ■jˇ­arinnar ßri­ 2008.

FyrirtŠki­ vann me­al annars ˙tbo­i­ ß rannsˇkn ß seljar˙stunum sem kalla­ar er Pßlstˇftir Ý hausinn ß Pßli Pßlssyni Ý A­aldal, sem upphaflega haf­i fundi­ r˙stina. Rannsˇknir fˇru fram ßri­ 2004 og 2005 og r˙stin fÚkk nřtt vinnuheiti Štta­ ˙r t÷lvufrŠ­i sem hefur hasla­ sÚr v÷ll Ý fornleifafrŠ­inni ß heldur fur­ulegan hßtt. Grafin var upp "˙tst÷­in" Pßlstˇftir. N˙, ß hinum miklu framgangstÝmum var ekki lengur hŠgt a­ tala um eins skammarlegt fyrirbŠri og ˙tnorskt eins og sel. M÷rgum var­ reyndar ekki um sel er ■a­ ger­ist.

F heldur um ■essa mundir upp ß 25 ßra starfsafmŠli sitt, me­ rekstri sem ■a­ getur mest megnis ■akka­ opinberu fjßrmagni. "EinkavŠ­ing" fornleifafrŠ­innar var hugsanlega nau­synleg, til a­ koma henni ˙r lßdey­u ■eirri sem rÝkti me­an ÷ll fornleifasřsla Ý landinu fˇr Ý gegnum Ý hŠsta lagi tvo starfsmenn fornleifadeildar Ůjˇ­minjasafns -á og sÝ­ar lÝka gegnum vitstola kerfi Ůjˇ­minjarß­s og Fornleifanefndar, sem mest stˇ­u Ý ■vÝ a­ reyna a­ ry­ja lßdey­unum burt af Ůjˇ­minjasafninu. Ůetta var au­vita­ allt ß­ur en eldhuginn sem n˙ stjˇrnar Ůjˇ­minjasafninu til s÷gunnar og framkvŠmdastjˇri Minjastofnunar elda­i grßtt silfur vi­ Fornleifastofnun ═slands. Var­ oft af ■essu mikil skemmtun, en Ý raun er ÷ll ■essi saga meinasorgleg.

En ekki vil Úg ˙tiloka a­ ■a­ vŠri betra a­ lßta lÝtil fyrirtŠki berjast fyrir ■vÝ sem gera ■urfti, en aldrei ger­ist, vegna ■ess a­ Ůjˇ­minjav÷r­ur var ˇdugandi, rß­uneyti­ skilningssljˇtt og stjˇrnmßlamenn eins og ßlfar ˙t ˙r hˇl e­a ß Klausturbar.

Versta hli­ einkavŠ­ingarinnar ß uppgangstÝmunum var nßi­ samstarf F═ og annarra a­ila vi­ rß­rÝkan prˇfessor Ý New York, sem vildi hafa ═sland sem sitt eigi­ konungdŠmi til a­ grafa upp dřrabein Ý ÷skuhaugum, og oftast Ý leyfisleysi. Stˇrkaninn (sem var eins konar homo trumpensis) reyndi leynt og ljˇst a­ bola ÷­rum soltnum l÷ndum sÝnum frß fjßrmagni til ═slandsrannsˇkna, sem hann mjˇlka­i einn Ý BNA, me­an a­ leppmenn hans ß ═slandi hjß einkafyrirtŠki me­ rÝkisnafn mjˇlku­u Ýslenska rÝkiskassann Ý bo­i vinalegra rß­herra.

Til a­ halda upp ß afmŠli­ sitt, hefur F═ birt nokkra pistla ß Fjasbˇk sinni, ■ar sem greint er frß sumum merkum rannsˇknum fyrirtŠkisins. N˙ um daginn var r÷­in komin af ˙tst÷­inni Pßlstˇftum og var frˇ­leiksf˙sum lesendum sagt, hvar ■eir gŠtu fengi­ betri upplřsingar um rannsˇknina.

Haraldsslßtta og ═slendingurinn Halldˇr Snorrason

Ůa­ kom mÚr mj÷g ß ˇvart, a­ sÝ­an Úg las grein um rannsˇknirnar ß Pßlstˇftum Ý ┴rbˇk hins Ýslenska FornleifafÚlags (sjßáhÚr), haf­i vitneskjan og andlegi au­urinn ˙r j÷r­inni ekkert ßvaxtast. Ekki vir­ist hafa veri­ leitast eftir ■vÝ a­ ver­a vÝsari um ■a­ sem fundist haf­i.

Ůrßtt fyrir heldur ˇfj÷lbreytta forngripaflˇru, sem er vÝst tilfelli­ Ý m÷rgum seljar˙stum ■ar sem b˙seta var tÝmabundin Ý skamman tÝma Ý senn, ■ß hefur ekkert meira veri­ rita­ um tvŠr myntir sem Ý norskri og Ýslenskri tÝmaritsgrein var nefnd til s÷gunnar sem koparmynt frß tÝmum Haraldar Har­rß­a Noregskonungs sem rÝkti frß 1047 til 1066.

Haraldur Štla­i Ý strÝ­ vi­ Vilhjßlm Hrˇbjartsson fursta frß NormandÝ, en mßtti Ý ˇ­agoti sÝnu lßta lÝfi­ Ýáorrustunni vi­ Stamford Bridge. Normannarnir voru einfaldlega sterkari en frŠndur ■eirra Nor­menn. ═ grein Ý Norwegian Archaeological Review, sem ■řdd var yfir ß Ýslensku Ý ┴rbˇkinni, sßst engin vi­leitni til ■ess a­ skilja e­a hva­ ■ß velta ■vÝ fyrir sÚr hverju ■a­ sŠtti, a­ tvŠr myntir ˙r myntslßttu sama Noregskonungs fundust Ý seljar˙st ß afd÷lum ═slands. Reyndar er minnst ÷rlÝti­ ß myntirnar tvŠr frß Pßlstˇftum Ý ■essari B.A. ritger­ vi­ H═. Ritger­in gefur ßgŠtt yfirlit.

╔g er ekki a­ bi­ja um a­ menn skßldi eitthva­ ■egar ■eir sigla lens Ý frŠ­unum, eins og ■egar menn fˇru a­ tr˙a ■vÝ a­ ■eir hef­u fundi­ eskimˇakonur austur ß landi og austurlenska Allah-perla ß St÷­varfir­i eins og margfrŠgt er or­i­. Ůa­ er skßldskapur og allt ÷nnur grein en fornleifafrŠ­i.

En ■ar sem myntirnar fundust austur ß landi, hlaut a­ vera einhver merkileg saga ß bak vi­ ■ß, e­a Ý ■a­ minnsta tengd ■eim. Og fornleifafrŠ­in er oftast lyginni sterkari. Ůa­ er frŠ­igrein ■ar sem menn ■urfa eigi a­ stunda lygafrÚttir til a­ komast af. En fornleifafrŠ­in ß ═slandi hefur n˙ lÝka frekar veri­ framkvŠmdarsřsla en frŠ­imennska Ý nokkra ßratugi. ╔g sendi Fornleifastofnun reikninginn fyrir frŠ­ilega greiningu.

124766237_10158550191300967_100622818716712415_n

Myntirnar tvŠr Ý "Pßlstˇftum" hafa veri­ bora­ar tveimur g÷tum og ■rŠddar upp ß s÷rvisband (perlufesti), sem sumir seljadrengirnir sk÷rtu­u lÝklega vi­ mjaltir Ý kvÝum. ŮŠr teljast til mynta me­ skreyti sem ber grÝska heiti flÚttunnar/hn˙tsins sem skreytir ■ß, ■.e. Triquetra (Triquetra-ger­). Triquetra tßkna­i um mi­ja 11. ÷ld heilaga ■renningu enda konungar ■eir sem notu­u ■a­ kristnir. Skreyti­ kemur fyrr fyrir ß d÷nskum og Engilsaxneskum myntum. Ůessar myntir eru afar sjaldgŠf ger­ (skreyti) og ßri­ 1975 h÷f­u a­eins fundist 257. En myntina er ■ˇ hŠgt a­ kalla grunninn a­ fyrsta myntkerfi Noregs. SÚrlega sjalfundnar eru ■eirápeningar me­ ■rÝflÚttunni sem Haraldur Har­rß­i lÚt slß og sem hafa hring sleginn Ý fyrsta fjˇr­unginn (efst til vinstri) ß bakhli­inni.á Norski myntsÚrfrŠ­ingur Kolbj°rn Skaareá kallar ■ß ger­ 75/R89. Vegna ■ess a­ ■essi slßtta Haralds innihÚlt stundum meiri kopar en silfur var ekki miki­ lagt Ýáslßttuna og stundum var textinn sem upphaflega var ß latÝnu og jafnvel ß norsku me­ r˙num or­i­ ˇlŠsilegt hrafl eins og tilfelli­ er me­ myntirnar sem fundust Ý Pßlstˇftum. Ůetta var svo sannarlega ßlkrˇna sÝns tÝma. Ljˇsm. Fornleifastofnun ═slands.

Myntir geta sagt mikla s÷gu, fyrir utan a­ gefa gˇ­a hugmynd um a­ b˙setal÷g, sem ■Šr finnast Ý og vi­, sÚu ekki miki­ eldri en myntin (ef h˙n hefur ekki falli­ ni­ur um rifu Ý gˇlfi). Ůessi regla ß kannski ekki vi­ um myntir sem finnast Ý seljar˙stum. Ekki held Úg a­ myntir hafi oft fundist vi­ seljarannsˇknir e­a Ý "sŠtrunum" Ý Noregi. Hva­ ßttu menn svo sem a­ gera vi­ peninga Ý seljum. Ůeir sem ■ar unnu voru hßlfger­ir ■rŠlar e­a ß ne­sta ■repi Ý launastiganum.

Starfsmenn F═ nřttu sÚr ekki myntirnar og leita­i yfirma­ur rannsˇknarinnar, sem n˙ er prˇfessor vi­ H═, ekki til ■ess mynt"sÚrfrŠ­ings" sem oftast hefur veri­ leita­ til, Antons Holt fyrrv. safnstjˇra Se­labankans. Nei, Ý rauninni var lesandanum Ý sjßlfvald sett a­ velta fyrir sÚr myntunum alveg einir og ˇstuddir. Ůa­ getur vitaskuld veri­ varasamt, ef ma­ur er ekki fornleifafrŠ­ingur. FornleifafrŠ­ingurinn sem stjˇrna­i rannsˇkninni var greinilega ekki vel a­ sÚr Ý fornleifafrŠ­i Nor­urlanda, enda a­fluttur frß Bretlandseyjum. Ef hann hef­i haft lßgmarkskunnßttu ß myntfrŠ­i Nor­urlanda (sem fornleifafrŠ­ingar ß Nor­url÷ndum eru ekki einu sinni sjßlfir), hef­i hann uppg÷tva­ řmislegt, sem gert hef­i ni­urst÷­urnar fyllilegri og skila­ meiru frß Fornleifastofnun ═slands til ■jˇ­arinnar sem borga­i fyrir rannsˇknina - svo atvinnuvegirnir og sala ß rafmagni mŠtti blˇmgast Ý gylltri framtÝ­ fyrirmyndarÝkisins ═slands, ■ar sem bankar m÷lu­u­ gull ˙r lofti lÝkt og ßbur­arverksmi­jur.

Myntirnar tvŠr sem fundust Ý r˙stum Pßlstˇfta eru ˙r svo kalla­ri Haraldsslßttu. Haraldsslßtta var, eins og fyrr segir, slßtta Haralds har­rß­a Noregskonungs, og er slßttunnar og annm÷rkum hennar rŠkilega geti­ Ý S÷gu Haralds Har­rß­a sem sumir telja a­ Snorri Sturluson hafi rita­. Elsta var­veitta handriti­ er Ý Morkinskinnu frß 1275-1300 (GKS[Gammel Kongelig Samling]-1009 fol.; Handriti­ er enn Ý Kongunglega Bˇkasafninu Ý Kaupmannah÷fn).

Mig grunar, a­ Haraldur kˇngur (hinn ■ri­ji) hafi veri­ Šttingi og jafnvel forfa­ir sumra ˙trßsarvÝkinga ═slands ß 21. ÷ld. Hann var a­ minnsta kosti me­ s÷mu brengla­a si­fer­i­ og ■eir. Hvort veldur uppeldi e­a erf­ir veit Úg ekki. Hann ■ynnti kaupsilfur sitt me­ kopar. Ůa­ hefur aldrei veri­ tali­ efnilegt. Hann var ■vÝá svikahrappur og ■essi mßlmblanda hans var ekkert anna­ en ver­bˇlguskapandi a­ger­, sem ekki var algeng annars sta­ar Ý Vestur-Evrˇpu ß hans tÝma. Ůessi me­fer­ ß silfrinu fˇr lÝka Ý skapi­ ß Ýslenskum hir­manni hans, sem var forfa­ir ritstjˇrans ß Fornleifi. Silfri­ Ý slßttu Haralds har­rß­a Sigur­ssonar gat fari­ alveg ni­ur Ý 50% e­a minna. ┴ tÝmum, ■egar nˇg var til a­ silfri og koparpeningar ekki talin gangmynt var ■essi ■ynning konungs afar einkennileg a­ger­ til a­ pretta menn, enda var myntin ekki gjaldgeng annars sta­ar en Ý Noregi.

S÷gu Haralds Har­rß­a og Sona Hans (hÚr h÷f­ me­ smßvŠgilegum lei­rÚttingum eftir ˙tgefu Finns Jˇnssonar: Finnur Jˇnsson (1932) Morkinskinna; udgivet for Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur LIII. J. J°rgensen, Kbh, greinir frß ═slendingi einum, Halldˇri Snorrasyni Ý Hjar­arholti (f. ca 1014), sem var li­sma­ur Haraldar Sigur­ssonar, er ■eir voru vŠringjar, leiguli­ar Ý lÝfver­i keisarans Ý Miklagar­i. Sagan segir frß ˇßnŠgju Halldˇrs vegna lÚlegs silfurs sem Haraldur borga­i m÷nnum sÝnum me­:

Oc er c°mur enn atti dagr iola var monnum gefinn mali. Ůa­ var callat Harallz slatta. var meiri lutr copars. Ůat bezta costi at veri helmings silfr, oc er Halldorr toc malann. hefi hann i mauttuls skavti sino silfrit ok litr ß. oc syniz eigi scirt mala silfri­. lystr vndir ne■an annaRi heNndi. oc feR ■at allt i halm ni­r. Bar■r melti. q[a■] hann illa me■ fara, mon konvngr ■icciaz svivir­r i. oc leita­ a vi­ hann vm malagjofna. Ecki ma nv fara at slico s[egir] H [alldor]. litlo hettir nv til. Nv er fra ■vi sagt at ■eir bva scip sin eptir iolin. etlar konvngr sv■r fyr land. oc er konvungr var mioc sva bvuinn. ■a biosc H. ecki. oc melti Bar■r. hvi bystv eigi Halldorr. Eigi vil ec s[ag­i] hann. oc ecki etla ec at fara, se ec nv at konvngr ■occar ekki mitt mal. Bar■r s[egir] Hann mon ■o at visu vilia at ■v farir. Fer Bar­r si­an oc hittir konvung, segir honum at Halldorr bysc ecki. mattv sva etla at vandskipa­r mon ■er vera stafniN i sta­ hans. Konvngr melti. Seg honom at ec etla at ham scyli mer fylgia. oc ■etta er ecki alogat fe■ sia er me­ ocr er vm hri■. Bar­r hittr Halldor oc letr at konvngr vili enski costar lata hans ■ionosto. oc ■a­ rezc or at Halldorr feR. ...

En ßfram hÚlst ˇßnŠgja Halldˇrs, ■vÝ fyrir utan nßnasahßtt Noregskonungs voru einnig ■jˇ­ernisfordˇmar Ý gangi ß 11. ÷ld. Ůegar konungur haf­i broti­ frekar ß Halldˇri setti drengurinn Dˇri ÷nnur skilyr­i:

H[ann]. s[ag■i]. Eigi scal ec ■o optaR vera a konvngs scipino. oc ef hann vill hafa mitt foroneyti lengr. Ůa vil ec hafa scip til stiornar oc eignz ■at. B[ar■r]. s[ag■i]. Ůat samir eigi at lendir menn lati scip sin fire ■er. oc ertv of framgiarnn. H.[alldorr] quaz eigi fara myndo elligar. Bar­r s[ag■i] konvngi hvers beitt er af Halldors hendi, oc ef hasetar ■ess skips eo jafntravstir sem styrima■r ■a mon vel hlv■a. Konvngr melti. Ůott ■etta ■icci framala melt vera. ■a scal ■o af nacqvat gera.

Sannarlega var Halldˇr ■essi forfar­i ritstjˇrans hÚr ß Fornleifi, og er greint frß ■vÝ Ý n˙tÝmauppflettinu ═slendingabˇk. Tr˙i hver sem tr˙a vill, en Úg er samkvŠmt hinni mj÷g nßkvŠmu ŠttfrŠ­iskrß (sem einnig var afsprengi fyrirhrunsŠ­isins), afkvŠmi Halldˇrs Snorrasonar Ý 26. li­ - enda jafn helvÝti ■rjˇskur og ■ver og karlinn.á

En svikahrappar halda ßvallt uppi uppteknum hŠtti, ■annig a­ Halldˇr, sem var kannski ekki laun■egi Ý n˙tÝmamynd or­sins, efldist allur Ý launabarßttunni gegn Noregskonungi. ═ gildi miklu Ý Ni­arˇsi var Halldˇr me­al gesta konungs. Hann sletti ■essu Ý kˇngsa vi­ tŠkifŠri:

... oc se ec at drotning [innskot Fornleifs: Ellisif Elisheva/ElÝsabet Jarˇslavsdˇttir] hefir hring ahendi ■vi hofi mikinn. fa mer ■ann. Konvngr s. Ůa ver■vm vit fara eptir scalvm oc vega hringiN. Ecki ■arf ■ess s. H. tec ec hann fyr lvt minn enda montv nv ecki prettonom vi■ coma at sinni. oc sel fram titt. Trotning melti. Ser ■v eigi s. hon. at hann stendr ifr. ■er vppi me■ vighvg. tecr si■an hringinn og fer Halldori. Hann tecr vi­ oc ■accar ■eim ba■om gialldit. oc bidr ■ar vel lifa. oc mono ver nv scilia. gengr nv vt oc melti vi­ foronavta sina. bi■r ■a hlavpa sem t■ast til scipsins. ■vi at ofuss em ec atcveliaz lengi ib°num. Ůeir gera sva. coma a scipit. og ■egar inda svmir upp seg. svmir ero at bati. svmir heimta vpp aceri. oc bergsc hveR sem ma. oc er ■eir sigldo vt scorti eigi hornnblastr i b°num. oc ■a­ sa ■eir si­arst at .iii. langscip voru a floti. oc log■o eptir ■eim. en ■o beR ■a vundan oc ihaf. scilr ■ar me■ ■eim oc byrja■i H. vel vt til Islanz. en konvungs menn hvorfo aptr. er ■eir sa er Halldor bar vndan oc i haf vt. Nocorom svmrom si■ar sendi Haralldr konvngr or■ Halldori. Snorra s[ag­i]. at haN scylldi ra■as enn til hans. oc let at eigi scylldi verit hafa hans vir■ing meire en ■a ef hann villdi farit hafa. En HalldoR quaz ecki nv myndo fara akonvngs fvnd he■an i fra. oc mondi nv hafa hvaR sem fengit hef■i. oc se ek gorla s.[ag­i] hann at ■ar etlar hann mer galga. ef ec k°m. oc kan ec scaplyndi hans. oc mvn ec ecki trva honum. Oc er alei■ mioc efi Harallz konvngs. ■a er sagt atá [hann] seNdi Halldori or■ til a­ hann scylldi senda honum melracka belgi. villdi ger af ■eim ifir recio sina. ■vi at konvngr ■ottiz ■a ■urfa hlys. oc er Halldori com sia or­sending konvngs. ■a er sat at hann scyti ■vi or■i vi■ i fyrstto. elldisc argalin [ßrgalinn/haninn] nv sa■i hann en sendi honum belgi.

á

Savnet fra Bergen

Armhringur ■essi (˙r gulli) var me­al fleiri hundru­a gripa sem rŠnt var ß forngripasafninu Ý Bergen fyrir nokkrum ßrum sÝ­an. Mikill hluti gripanna er kominn Ý leitirnar, en enn hafa menn ekki haft upp ß ■essum hring, sem gŠti hafa veri­ eittva­ Ý stÝl vi­ ■a­ sem Ellisif Jarˇslavsdˇttir ˙r KŠnugar­i bar og forfa­ir minn hrifsa­i me­ sÚr til ═slands ogá■ˇttist ■ß kvittur vi­ kˇng.

Svona laga­ er au­vita­ ekki hŠgt a­ gera lengur, enda eru sumir laun■egar ß ═slandi farnir a­ leika hlutverk konungsins.

Hvort refabelgirnir hafi veri­ fyrir rekkju konungs e­a Ý kßpu mikla ß r˙ssneska kerlingu hans, lŠt Úg ˇsagt, en gamli konungurinn haf­i greinilega tak ß Halldˇri sem lÝklegast hefur ekkert fengi­ fyrir sinn sn˙­ fyrir lßfŠtlur og skaufhalana, nema a­ Snorri Sturluson sÚ a­ lj˙ga ■essu ÷llu. á

á

Hva­ sřnir sagan og myntirnar Ý Pßlstˇftum okkur?

Myntslßtta svikahrappsins Haralds Har­rß­a, og sagan sem s÷g­ var um slßttuna snemma ß 13. ÷ld, sřnir okkur hve nau­synlegt ■a­ er a­ svara fullum hßlsi illa si­u­u fyrirm÷nnum og yfirm÷nnum, sem hafa ofmetnast, ■annig a­ ■eir telja valdsvi­ sitt og ger­ir hafin yfir alla gagnrřni. Hrappshßttur er til Ý ÷llum ■jˇ­fÚlagsstigum, og mannger­in sem hana ber kemur alltaf fljˇtt upp um sjßlfa sig.

Halldˇr Snorrason var hins vegar ekki hinn dŠmiger­i laun■egi. Hann var Ý austurvÝkingi me­ norskum fursta. Ůegar norrŠnir menn rŠndu og ruplu­u me­al framandi ■jˇ­ar, voru ■eir ekki taldir til ■jˇfa, ef ■eir sem rŠndir voru vissu a­ ■eir vŠru rŠndir. En fˇlks sem stal frß ÷­rum Ý leyni, lÝkt og Haraldurákonungur ger­i, voru ˇtÝndir hrappar og ■jˇfar. VÝkingar og VŠringjar litu hins vegar ekki ß sig sem ■jˇfa ■vÝ ■eir lÚtu ■ß sem ■eir rŠndu finna fyrir ■vÝ a­ veri­ var a­ rŠna ■ß og jafnvel me­ brandinum og atgeir, og sÝ­ar me­ krossi.

Myntir Haralds konungs svikahrapps sem fundust ß ═slandi, sřna okkur a­ vi­ eigum heldur ekki a­ lßta einkafyrirtŠki me­ rÝkisn÷fn, sem si­lausir rß­herrar hafa sett beint ß rÝkisspenann, komast upp me­ ■a­ a­ skila af sÚr skřrslu fyrir rannsˇknir, sem kosta­ar voru me­ fleiri milljˇnum krˇna af almannafÚ, ef fornleifafrŠ­ingarnir/h÷fundar vita ekki a­ myntir ■Šr sem ■eir fundu hafi komi­ ˙r Haraldsslßttu.

Ůessar myntir voru ekki mikils vir­i er ■Šr voru komnar til ═slands, hugsanlega me­ ÷­rum m÷nnum en Halldˇri Snorrasyni, sem einnig h÷f­u veri­ sviknir af Noregskonungi. Myntirnar voru or­nar a­ skrauti og greinilega bornaráhvunndagslega Ý seljum Ý lok 11. aldar.

Harla svÝvir­ilegt vŠri af fornleifafrŠ­ingum ß ═slandi, sem nokkrum er Ý n÷p vi­ heimildagildi fornritanna, a­ afgrei­a Haralds S÷gu Har­rß­a sem skßlds÷gu og uppspuna Snorra Sturlusonar; ef ■a­ var ■ß hann sem rita­i. Vi­ h÷fum myntirnar tvŠr undir h÷ndum og ■Šr sta­festa s÷guna og sagan ■Šr.á

Til hamingju Fornleifastofnun ═slands

En Úg ˇska ■ˇ hÚr Ý lokin "stofnuninni" til hamingju me­ fyrstu 25 ßrin og fyrir a­ henni hefur ÷ll ■essi ßr tekist a­ telja erlendum samstarfsa­ilum tr˙ um a­ ■etta vŠri stofnun, Institut.

Fornleifastofnun ═slands hefur ekki alltaf sta­i­ sig Ý stykkinu ■au 25 ßr sem h˙n hefur starfa­ og barist me­ rÝkisfÚ Ý asa vi­ a­ra fornleifafrŠ­inga ß "marka­i" og ■jˇ­minjayfirv÷ld.

╔g hef ■vÝ mi­ur sŠrt fˇlk me­ ■vÝ a­ upplřsa ■a­ um hi­ hßlfhrappslega nafn fyrirtŠkisins. Ůa­ er ÷rlÝtill Haraldsslßttubragur yfir ■vÝ, ef Úg leyfir segja sko­un mÝna. Einn erlendur ma­ur lÚt eftirfarandi or­ falla, er Úg kom honum Ý skilning um a­ Fornleifastofnun ═slands vŠri bara einkabissness: Well, some people just need to be institutionalized.

═tarefni: Coins and Coinage in Viking-Age Norway: The establishment of a national coinage in Norway in the XI century, with a survey of the preceeding currency history. Universitetsforlatet, Oslo-Bergen-Troms÷. Bˇkin er til ß norsku Ý Se­labanka ═slands. ╔g set pdf-skrß me­ mikilvŠgustu bla­sÝ­unum Ý bˇkinni var­andi Haraldsslßttu.

en-historisk-mynt-khm-970

Efst: Haraldsslßtta ß­ur en h˙n ■ynntist, og fyrir ne­an mynt sem nřlega var seld ß uppbo­i Ý Danm÷rku. H˙n mun vera afásjaldgŠfustu ger­ peninga ˙r Haraldsslßttu en me­ sŠmilegu silfurinnihaldi.

image00328


FornleifafrŠ­i snřst ekki um uppgr÷ft, heldur uppg÷tvun

Uppg÷tvun

Ůessi fleygu or­, sem Úg tek heils hugar undir, las Úg ß vegg Ý sřningarrřmi ß Sjˇminjasafni ReykjavÝkur ˙ti ß Grandagar­i Ý ReykjavÝk fyrr Ý sumar (2019). ╔g var ■ar ß fer­ me­ syni mÝnum og gˇ­vini nŠrri Šttarˇ­ali fj÷lskyldunnar, eyjunni sem Grandinn tengdi vi­ borg syndanna. ╔g ger­i mÚr far um a­ heimsŠkja sřningu frß 2018 ß Sjˇminjasafni ReykjavÝkur ˙ti ß Granda ß­ur en h˙n lokar.

Ůa­ fyrsta sem ma­ur sÚr ■egar ma­ur kom inn Ý sřningarsalinn, ■ar sem ß­ur var salta­ur fiskur (e­a voru ■a­ ■orskhausar) mßtti lesa ■essi or­ ß veggnum:

FornleifafrŠ­i snřst ekki um uppgr÷ft, heldur uppg÷tvun

Ůetta er frekar řkt ■ř­ing yfir ß Ýslensku ß or­um bandarÝska fornleifafrŠ­ingsins David Hurst Thomas (f. 1945): "Archaeology is not what you find, it┤s what you find out" , Einnig vará b˙i­ a­ klÝna upphaflegu heilrŠ­unum upp ß vegg Ý annars smekklegri sřningu.

En efnist÷k sřningarinnar voru ß engan hßtt smekkleg mi­a­ vi­ ■au heilrŠ­i sem Úg las ß veggnum. Sřningin fjalla­i fyrst ogáfremst uppgr÷ft, ne­ansjßvaruppgr÷ft, ■vÝ flest af ■vÝ sem telst til uppg÷tvana ß sřningunni hefur ß­ur veri­ gert skil. En h÷fundur sřningarinnar virtist hafa gleymt a­ nefna ■ß sem uppg÷tva­ hafa hlutina ß undan honum og rita­ um uppg÷tvanirásÝnar og al■jˇ­leg tÝmarit.

Ůetta er sřning um nřlegar rannsˇknir ß flaki hollenska fluyt-skipsins de Melckmeyt, sem ß sřningunni er ranglega kalla­ Melckmeyt. Skipi­ hÚt de Melckmeyt, ■.e. Mjaltast˙lkan, en ekki Melckmeyt, e­a Mjaltast˙lka. Ef greinir er til Ý tungumßlum, er um a­ gera a­ lŠra a­ nota hann. Hann skiptir t÷luver­u mßli. Mig grunar hins vegar a­ hinn ÝrskfŠddi doktorsnemi Ý fornleifafrŠ­i vi­ H═, Kevin Martin, sem fÚkk leyfi til a­ kafa ni­ur ß flak de Melckmeyt skorti mj÷g eiginleikann til a­ uppg÷tva hlutina sjßlfur, en sÚ rÝkulega b˙inn ■vÝ si­leysi a­ nota vinnu annarra lÝkt og h˙n vŠri vinna hans sjßlfs. T÷kum nokkur dŠmi.

Vinnuáannarra og ni­urst÷­um stoli­

Vi­ inngang sřningarinnar er minnst ß k÷fun og rannsˇkn Bjarna F. Einarssonar ß flaki de Melckmeyt ßri­ 1992. Bjarna tˇkst ekki a­ halda rannsˇknum sÝnum ßfram, og ekki veit Úg til ■ess a­ hann hafi reynt ■a­. Hins vegar er ekki minnst einu or­i ß rannsˇknir mÝnar og hollenska fornleifafrŠ­ingsins Ninu Linde Jaspers ß fajansa ogáleirkerum sem fundust Ý flakinu af de Melckmeyt ßri­ 1992.

Til fj÷lda ßra reyndi Úg a­ nß mÚr Ý styrk til a­ vinna ˙ráleirkerum ˙r flakinu. ╔g skrß­i brotin og fˇr me­ sřnishorn til Hollands.

Hollenskur sÚrfrŠ­ingur, sem var haldinn ■eim lei­a og stˇrkallalega eiginleika a­ slß hlutum ˙t, ßn ■ess a­ rannsaka ■ß, hÚlt ■vÝ fram vi­ mig ßri­ 1995, a­ ßkve­in ger­ hvÝts fajansa sem fannst Ý flaki de Melckmeyt vŠri Ýtalskur.á╔g stˇ­ ■vÝ lengi Ý ■eirri tr˙ ■vÝ Úg treysti manninum. Mig langa­i einnig a­ halda ßfram rannsˇknum mÝnum. En rŠkilega var komi­ Ý veg fyrir ■a­ af MargrÚti HallgrÝmsdˇttur ■jˇ­minjaver­i.

M÷rgum ßrum sÝ­ar uppg÷tva­i Úg a­ ungur fornleifafrŠ­ingur Ý Hollandi haf­i komist a­ ■vÝ a­ ■essi ßkve­na tegund af fajansa vŠri fr÷nsk enn ekki Ýt÷lsk. Ůessu hef Úg gert grein fyrir Ý nokkrum greinum hÚr ß blogginu Fornleifi en einnig Ý mest lesna fornleifatÝmariti Dana, Skalk (sjß hÚr); sem og Ý hollenska tÝmaritinu Vind (sjßáhÚr og hÚr). Ůar a­ auki skrifa­i Úg um fajansann Ý de Melckmeyt ßsamt Ninu Linde Jaspers Ý mikla sřningarskrß, sem jafnframt er mj÷g gott frŠ­irit, White Delft; Not just blue, (sjß mynd) sem kom ˙t Ý tengslum vi­ skemmtilega sřningu ß hinu heimsfrŠga Gemeentemuseum Den Haag Ý Hollandi ßri­ 2014 (sjß hÚr).

Witte Delft

Ůessu greinir Kevin Martin, sem stendur ß bak vi­ sřninguna, hvergi frß ß sřningunni, en hann hann notar samt ˇspart upplřsingar og UPPGÍTVANIR okkar Ninu Jaspers. Ůegar hann upplřsir sřningargesti m.a. um franska keramÝk ß sřningunni. Honum ber, lÝkt og hann nefnir vinnu Bjarna F. Einarssonar 1992-93, a­ nefna a­ uppg÷tvanir var­andi leirtaui­ sem fannst Ý de Melckmeyt voru ger­ar af Ninu Linde Jaspers og mÚr. A­ lß­st a­ greina frß ■vÝ er einfaldlega frekar ˇsi­legt.

deMelkmeyt shards

KeramÝk ˙r flaki de Melckmeyt. Ljˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson.

Skipi­ de Melckmeyt tengist a­eins ˇbeint einokunarverslun ß ═sland

Sřningin endurspeglar vinnubr÷g­ Ý doktorsverkefni hins ÝrskŠtta­a Kevin Martins Ý fornleifafrŠ­i vi­ Hßskˇla ═sland, sem ber ber titilinn The archaeologogy of the Monopoly in Iceland. Martin er enn a­ vinna a­ ■essu verkefni sÝnu, ■ˇ hann hafi hafi­ doktorsverkefni sitt ßri­ 2015. TŠknilega sÚ­ Štti ■vÝ a­ vera loki­ - en svo er vÝst ekki. En ■essi a­v÷runaror­ mÝn vona Úg ver­i lesin af yfirbo­urum Kevin Martins Ý Hßskˇla ═slands.

Eins og titill verkefnis Martins kemur fyrir sjˇnir, fur­ar ■a­ mig a­ de Melckmeyt sÚ notu­ sem stefnismynd (gallÝonsfÝg˙ra) verkefnis Martins vi­ H═, ■vÝ de Melckmeyt tengist a­eins ˇbeint einokunarverslun Danakonungs ß ═slandi. Fer­ir skipsins vi­ ═sland en er fyrst og fremst gott dŠmi um ßhuga Hollendinga ß nor­urslˇ­um. Jonas Trellund, Daninn sem stjˇrna­i ˙tger­ skipsins til ═slands haf­i kvŠnst inn Ý forrÝka fj÷lskyldu, fj÷lskylduna Pelt, Ý Amsterdam. Trellund stunda­i siglingar ogá verslun fyrir tengdaf÷­ur sinn allt frß Mi­jar­arhafi og Madeira til Nor­ur-Evrˇpu.á Fj÷lskyldan var me­ skip Ý siglingum, til a­ flytja sykur til sykurhreinsunarverksmi­ju sinnar Ý Amsterdam. Trellund kom ■vÝ til lei­ar a­ Pelt-fj÷lskyldan lßna­i Danakonungi skip til herna­ar gegn SvÝum. ŮakklŠtisvottur Danakonungs var a­ veita Trellund tÝmabundi­ leyfi til verslunar og hvalvei­a vi­ ═sland. S˙ ßkv÷r­un konungs var hins vegar ger­ Ý ˇ■÷kk ═slandskaupmanna Ý Danm÷rku, ■.e. ■eirra sem h÷f­u konungsleyfin Ý Kaupmannah÷fn, Helsing°r og GlŘckstadt.

Trellund, sem var Ý al■jˇ­legum siglingum allt frß Madeira til ═slands, var alls ekki hinn dŠmiger­i einokunarkaupma­ur Ý Danm÷rku sem haf­i leyfi til ═slandsverslunar. Trellund var fyrst og fremst hlekkur Ý kapÝtalÝskri verslun hollenskrar Šttar, sem hann kvŠntist inn Ý, en einnig Švintřrama­ur. Endalok Trellunds voru einnig mj÷g Švintřraleg eins og Úg hef skrifa­ um (sjß hÚr).

"Uppg÷tvun er fornleifafrŠ­i"

En ef sřning Kevin Martins ÝáSjˇminjasafni ReykjavÝkurborgar ß a­ sřna ekta fornleifafrŠ­i ß grundvelli uppg÷tvana, fur­ar ■a­ mig hve miki­ Kevin Martin hefur leita­ til smi­ju annarra sem uppg÷tva­ hafa hlutina ß undan honum. Ůa­ gerir hann einnig, mÚr til mikillar fur­u, ßn ■ess a­ vitna Ý vinnu annarra sem bera hei­urinn og erfi­i­ af uppg÷tvununum sem hann gerir a­ sÝnum.

┴ sřningunni er ■vÝ haldi­ fram a­ ß Ůjˇ­skjalasafni Hollands hafi ßri­ 2017 fundist skjal, sem er gert mj÷g hßtt undir h÷f­i ß sřningunni. ═ skjali ■essi, sem Kevin Martin segist hafa "uppg÷tva­",á er skřrsla sem var ■inglřst Ý Amsterdam 20. j˙lÝ 1660 sem greinir frß frambur­i nokkurra ßhafname­lima de Melckmeyt sem tˇkst a­ sn˙a aftur til Hollands.

Heim til Hollands b "Rannsˇkn ßri­ 2017" "uppg÷tva­i" ■a­ sem vita­ hefur veri­ sÝ­an 1935 - ß safni ■ar sem skjali­ sem uppg÷tva­ var 2017 hefur aldrei veri­ til. ŮvÝlÝkáog ÷nnur eins uppg÷tvun!

Vitleysa Martins

┴ sřningunni Ý SjˇminjasafniáReykjavÝkur er birt mynd af skjali frß 1655 sem kemur de Melckmeyt og vitnalei­slum Ý Amsterdam sumari­ 1660 yfir skipverjum sem voru ß ═slandi ßri­ 1659 einfaldlega ekkert vi­. Hvers konar vinnubr÷g­ eru ■etta? Hver stendur fyrir ■essu rugli? HÚrhÚr ogáhÚr mß sjß skjali­ frß 1660, sem Pieter Buytene ˙tbjˇ 20.7.1660.

N˙ er ■etta skjaláfrß 1660, sem vitna­ er Ý ß sřningunni ekki nein nř uppg÷tvun gagnstŠtt ■vÝ sem haldi­ er fram Ý sřningartexta. Marie Simon Thomas vitna­i Ý ■etta skjal Ý frßbŠrri doktorsritger­ um samskipti Hollendinga og ═slendinga, Onze IJslandsvaarders in de 17de en 18de Eeuw, sem gefin var ˙t Ý Amsterdam ßri­ 1935.

═ skj÷lum og vangaveltum sem Leˇ Ingason, fyrrverandi skjalv÷r­ur Ý Kˇpavogskaupsta­ (sem ß Šttir a­ rekja til Hollands eins og sß sem ■etta ritar) sendi mÚr ßri­ 1993, ■egar sem Úg haf­i yfirumsjˇn me­ rannsˇknum ß vegum Ůjˇ­minjasafns ═slands, er ljˇst a­ ■ß var Ýslenskur bŠklunarlŠknir, dr. Halldˇr Baldursson, sem var mikill ßhugama­ur um fallbyssur og flaki­ Ý Flatey, b˙inn a­ ver­a sÚr ˙t um ljˇsrit af skjalinu frß 20. j˙lÝ 1660. ╔g fÚkk s÷mulei­is ljˇsrit af skjalinu Ý Amsterdam ßri­ 1995. Bjarni F. Einarsson haf­i einnig a­gang a­ ■essu skjali. SÝ­ar, ■egar veraldarvefurinn kom til hefur skjali­, sem Kevin Martins segist hafa "uppg÷tva­" ßri­ 2017, veri­ a­gengilegt ß vefsvŠ­i Borgarskjalasafns Amsterdam.

En getur Kevin Martin yfirleitt lesi­ skrift einokunartÝmans? Ůegar hann notar skjal frß 1655 til a­ skreyta texta um skjal frß 1660. Mig grunar řmislegt um vangetu doktorsnemans.

Ůa­ er svo sem ekki nein nř uppg÷tvun a­ notarus puplicus (l÷gbˇkari/vitnalei­sluma­ur) Ý Amsterdam, Pieter van Buytene a­ nafni (en ekki van Buijtene lÝkt og stendur ß sřningunni ˙ti ß Granda), tˇk skřrslu af nokkrum skipsverjum ß de Melckmeyt ■ann 20. j˙lÝ 1660 ß Nieuwebrugsteeg Ý Amsterdam, ■ar sem hinn afkastamikli notarÝus Pieter Buytene bjˇ.á

Skjali­ frß 20. j˙lÝ 1660 er heldur ekki var­veitt ß Ůjˇ­skjalasafni Hollendinga lÝkt og Kevin Martin heldur fram. Ůjˇ­skjalasafn Hollands er Ý den Haag, og ■ar er skjali­ ekki var­veitt. Skjali­ er a­ finna ß borgarskjalasafninu Ý Amsterdam, Stadsarchief Amsterdam, ■ar sem ■a­ var er Úg sko­a­i ■a­ ßri­ 1995, reyndar Ý annarri byggingu en ■a­ er var­veitt Ý n˙.

1660 July 20 De Melckmeyt

┌r upphaflega skjalinu frß 20.7. 1660. Ljˇsmynd Stadsarchief Amsterdam.

Hvernig eru svo lÚleg vinnubr÷g­ m÷guleg?á

Hvernig getur Kevin Martin haldi­ ■vÝ fram, ß sřningu sem tengist doktorsverkefni hans Ý fornleifafrŠ­i einokunarverslunarinnar, a­ skjal sem hann segist hafa uppg÷tva­, ■ˇ margir hafi ß­ur lřst innihaldi ■ess, sÚ a­ finna ß Ůjˇ­skjalasafni Hollands sem er Ý den Haag,á ■egar skjali­ er Ý raun og veru var­veitt ß borgaskjalasafni Amsterdam?

Ůetta ■ř­ir a­eins eitt: Kevin Martin hefur ekki sjßlfur uppg÷tva­ skjali­ sem hann nefnir ß sřningunni og aldrei veri­ ßáŮjˇ­skjalsafni Hollands Ý den Haag, ■vÝ skjali­ er var­veitt Ý Amsterdam. Upp komst um kau­a.

Til a­ bŠta grßu ofan ß svart, hva­ var­ar "stˇrar" uppg÷tvanir sÝnar Ý fornleifafrŠ­i, lŠtur Martin fylgja ljˇsmynd mynd af skjali frß 1655.á Myndin er alls ekki af skjalinu var­andi de Melckmeyt frß 20. j˙lÝ 1660, sem Kevin segist hafa uppg÷tva­ Ý Hollandi, heldur af alls endis ˇskyldu skjali var­andi kaupmenn Ý Amsterdam sem m.a. verslu­u Ý SvÝ■jˇ­. ŮvÝlÝk og ÷nnur eins vinnubr÷g­ hef Úg aldrei sÚ­. Ůau eru til hßborinnar skammar.

Kevin Martin getur a­ mÝnu mati ■vÝ mi­ur ekki talist fornleifafrŠ­ingur. N˙, Úg leyfi mÚr a­ segja ■etta me­ ■vÝ a­ taka mark bo­or­um David Hurst Thomas, sjßlfofmetins bandarÝsk fornleifafrŠ­ings,á sem Martin gerir hßtt undir h÷f­i ß sřningu Ý ReykjavÝk - og ■a­ af algj÷rlega ˇskiljanlegum ßstŠ­um. David Hurst Thomas kemur fornleifafrŠ­i ß ═slandi ekkert vi­. Bo­or­ hans er ■ˇ Ý sjßlfu sÚr ßgŠtt, en ma­urinn ß bak vi­ sřninguna Ý Sjˇminjasafni ReykjavÝkur hefur ekki fylgt bo­or­unum sjßlfur, ellegar ekki skili­ ■au.

╔g ß erfitt me­ a­ skilja, a­ ma­ur sem stundar vinnubr÷g­ af ■essu tagi geti veri­ doktorsnemi vi­ H═. En ■ar ß bŠ vir­ist řmislegt hŠgt, a­ ■vÝ er mÚr skilst. En vinnubr÷g­ eins og ■au sem ma­ur sÚr ß sřningunni, a­ k÷funarvinnu Kevin Martins ˇlasta­ri sem Úg hef engin t÷k ß ■vÝ a­ gagnrřna, eiga ekki neinn grundv÷ll Ý akademÝskri hef­.á

Rembrandt-Belsazar b

Sonur Neb˙kaddnessars, Belzhassar, gat ekki lesi­ og skili­ or­in ß veggnum. En hann hÚlt veislu me­ ■řfi ■egar or­in birtust honum. Belzhassar vegna­i ekki vel. Mßlverki­ er mßla­ af Rembrandt van Rijn um ■a­ bil 25 ßrum ß­ur en de Melckmeyt s÷kk Ý Flatey. Belhazzar og Rembrandt koma de Melckmeyt svo sem lÝti­ vi­, lÝkt og or­ bandarÝsk fornleifafrŠ­ings, en or­in ß veggnum ˙ti ß Granda voru illilega misskilin af Kevin Martin e­a heilrŠ­inu sem hann lÚt mßla ß veggin ekki fylgt af honum sjßlfum.


N˙ fj÷lgar ١rsh÷mrum ÷rt : Kennslustund Ý fornleifafrŠ­i

Thors Hammer Bergsstadir 2018

Svo vir­ist sem a­ ß­ur ˇ■ekkt bŠjarr˙st hafi fundist Ý Ůjˇrsßrdal. Hvort ■a­ er r˙st sem ß­ur hefur veri­ vita­ um, skal ˇsagt lßti­, en ekki hefur veri­ gefinn upp sta­setning ß hana opinberlega. Best er a­ h˙n fßi fri­.

FrÚttir af fundi ١rshamarsins berast eins og eldur Ý sinu um heiminn allan. N˙ sÝ­ast til Japan. Ůa­ er ■ˇ fyrst og fremst vegna ■ˇrshamarsins skornum ˙r sandsteini sem fannst er fornleifafrŠ­ingar fˇru a­ rˇta ß yfirbor­i r˙starinnar sem hefur veri­ frekar stˇrt.

Flest r˙stan÷fn Ý Ůjˇrsßrdal voru b˙in til og ˙tskřr­/skÝr­ og sta­sett me­ mikilli ˇvissu ß 19. og 20. ÷ld, t.d. Brynjˇlfi Jˇnssyni og sÝ­ar af Jˇhanni Briem og GÝsla Gestssyni.á Ůegar bŠjarr˙st sem n˙ er nßkvŠmlega sta­sett, gangstŠtt ■vÝ sem ß­ur var, fŠr nafn n˙lifandi ŮjˇrsdŠlinga og er k÷llu­ Bergsta­ir eftir Bergi Bj÷rnssyni ß Skri­ufelli, er ■a­ gˇ­ lausn Ý sta­ vangavelta um sta­arn÷fn sem 19. aldar menn og voru a­ velta fyrir sÚr.á Ůess mß geta a­ brˇ­ir ßhugafornleifafrŠ­ingsins Bergs, Bj÷rn Hrannar, vann eitt sinn vi­ vi­ger­ir ß St÷ng me­ VÝglundi Kristjßnssyni hle­slumeistara og var hinn mesti dugna­arforkur. Ůeir brŠ­ur eru sannir ŮjˇrsdŠlingar.

Ljˇst er a­ ■etta er r˙st sta­sett, svipa­ og margar a­rar r˙stir Ý dalnum, fremst vi­ lÝti­ fell. Hvort var­veisla r˙starinnar er gˇ­, er eftir a­ koma Ý ljˇs. LÝklegt er a er mest allt upp blßsi­, r˙sta­ og runni­ til. Kannski er einhver heillegur kjarni eftir undir uppblßsturssprengdu yfirbor­inu og ■vÝ vert a­ rannsaka sta­inn a­ hluta til til a­ sjß hvers kyns er.

١rshamratal: Íxi var upphaflega ١rshamar

Ef fornleifafrŠ­ingarnir, sem n˙ vinna vi­ fornminjaskrßningu Ý Ůjˇrsßrdal fyrir sveitarfÚlagi­ ■ar, hef­u haft gˇ­a og almenna ■ekkingu ß Ýslenskri fornleifafrŠ­i ˙r nßmi sÝnu Ý H═, vissu ■eir, a­ ١rshamarinn e­a Mj÷lnistßkni­ sem ■eir fundu Ýá mannvistarleifum ß bŠjarhˇlnum sem Bergur ١r Bj÷rnsson fann, er ekki annar ١rshamarinn sem fundist hefur ß ═slandi lÝkt og haldi­ var kinnro­alaust fram Ý frÚtt sjˇnvarpsins/R┌V.

Hann er sß fimmti og jafnvel sß sj÷tti. Me­ ■essari grein er ekki Štlunin a­ fj÷lga ١rsh÷mrum ═slands ß innan vi­ hßlfum mßnu­i. Ůeir eru einfaldlega fleiri en tveir! Greininni er a­eins Štla­ a­ vera frŠ­sla fyrir fornleifafrŠ­inga sem greinilega fengu ekki nŠgilega gˇ­a menntun vi­ Hßskˇla ═slands e­a ˙r ÷­rum menntastofnunum. Vonandi nřtist greinin einnig ÷­rum sem nenna a­ lesa hana.

1

Fyrsti ١rshamarinn sem fannst ß ═slandi er ugglaust sß hamar sem sÚst ß lÝkneskinu frß Eyrarlandi Ý fyrrv. Íngulssta­arhreppi Ý Eyjafir­i. ╔g tel persˇnulega a­ lÝkneski­ eigi a­ sřna ١r me­ Mj÷lni og s÷mulei­is fjarstŠ­u a­ velta ■vÝ fyrir sÚr, a­ ■etta sÚ mynd af Kristi a­ klj˙fa kross.

eyrarlands_or

Eyrarlands ١r (Ůjms. 10880). Ljˇsm. Ůjˇ­minjasafn ═slands.

2

Annar ١rshamarinn sem fannst ß ═slandi er lÝklegast blanda af krossi og ١rshamri. Ůa­ er krossinn frß Fossi Ý Ytrihreppi Ý Hrunamannahreppi, sem Úg tel persˇnulega a­ sÚ kross frekar en hamarstßkn, ■ˇ svo a­ hann sÚ seldur sem minjagripur Ý alls kyns forljˇtum afmyndunum um allan heim sem ■ˇrshamar. Ůjˇ­minjasafni­ kallar hann hins vegar enn ١rshamar og ■vÝ ber a­ fylgja ■vÝ safni­ er heimah÷fn krossins. ═ sřningarbŠklingi frß 1992-93 fyrir stˇrar VÝkingasřningar sem haldnar voru Ý stˇrborgum Evrˇpu, benti Úg fyrstur manna ß a­ krossinn Štti sÚr hli­stŠ­u Ý Noregi (sjßáhÚr).

kross_foss_1110065

Ljˇsm. Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson


3

Ůri­ji hamarinn, sem er ˙r silfri, fannst Ý bßtskumli Ý Vatnsdal Ý Patreksfir­i, og hef Úg m.a. gert honum skil Ý grein Ý hinni gˇ­u bˇk Gersemar og Ůarfa■ing sem Ůjˇ­minjasafni­ gaf ˙t ßri­ 1994 (sjß hÚr). Gripurinn er ßn nokkurs vafa ١rshamar.

Vatnsdalur ١rshamar 2 sideLjˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson

4

Fjˇr­i ■ˇrshamarinn sem fundist hefur, fannst ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal ßri­ 1992. Hann var skorinn ˙t ß enda beinprjˇns og fannst Ý fyllingu grafar frß 11. ÷ld og gŠti hŠglega hafa komist Ý hana ˙r gˇlfi byggingar sem var ß St÷ng, sem bygg­ var sk÷mmu eftir landnßm Ý lok 9. aldar.

Gr÷fin sem prjˇnninn fannst Ý var grafin Ý gegnum gˇlfi­ ß ■eirri byggingu (sjß grunnteikningu hÚr fyrir ne­an). Upphaflega t˙lka­i Úg hamarinn sem ÷xi, ■ˇtt samstarfsama­ur minn einn hef­i haft ■a­ ß or­i a­ prjˇnninn hafi upphaflega rÚtt eins geta veri­ ■ˇrshamarlÝki. Hamarinn er skorinn ˙t sem h÷fu­ ß beinprjˇni. Greinilegt var a­ prjˇnninn hef­i Ý ÷ndver­u geta­ hafa or­i­ fyrir hnjaski ■annig a­ af honum brotna­i og hann leit upp frß ■vÝ ˙t sem ÷xi.

■ˇrshamar St÷ng d

Beinprjˇnn sem fannst ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal ßri­ 1992 og sem upphaflega hefur haft form ١rshamars. Prjˇnsbroti­ var 6 sm langt er ■a­ fannst, en hefur styst nokku­ vi­ forv÷rslu. Ljˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson.

Thorshamar St÷ng 2 hli­
Eftir fund Mj÷lnis ß Bergsst÷­um, er Úg n˙ or­inn fullviss Ý minni s÷k var­andi prjˇninn sem fannst ß St÷ng 1992. H÷fu­ prjˇnsins var a­ ■vÝ er Úg hÚlt me­ axarlagi. En n˙ ver­ Úg a­ breyta um sko­un. Ůa­ var brotinn ١rshamar sem fannst ß St÷ng. Form beinprjˇnsins frß St÷ng, utan ■ess sem ß vantar, er ekki alveg eins og annarra ١rshamra frß sama tÝma ß Nor­url÷ndum, en aftur ß mˇti nßkvŠmlega ■a­ sama og ١rshamarsins frß Bergst÷­um.

Best er heldur ekki a­ gleyma ■vÝ a­ Úg minntist ß m÷guleikann ß ■vÝ a­ prjˇnninn sem fannst ß St÷ng hef­i upphaflega veri­ ١rshamar Ý grein sem Úg skrifa­i fyrir hi­ vÝ­lesna danska tÝmarit Skalk ßri­ 1996 (sjß hÚr).

GrafarfyllingPrjˇnninn fannst Ý fyllingu grafarinnar sem gefinn hefur veri­ blßr litur ß ■essari teikningu. Hann er vafalaust Štta­ur ˙r gˇlfi r˙star sem merkt er me­ C ß teikningunni, sem var h˙s byggt um 900. Ofan ß ■a­ h˙s var reist smi­ja (B) og ofan ß smi­junni var bygg­ kirkja (A) sem hefur veri­ fjarlŠg­ a­ hßlfu til a­ rannsaka hluta smi­junnar.Samsettur hamar bTil gamans gert.

5

Fimmti ■ˇrshamarinn er n˙ nřlega kominn undir hendur fˇlks me­ hvÝta hanska. Einnig var ranglega hermt Ý frÚtt ß R┌V, a­ ■etta vŠri eini ■ekkti ■ˇrshamarinn sem skorinn hefur veri­ Ý stein.

Hann er skorinn ˙r steini. ١rshamar hefur einnig fundist ristur Ý stein ß GrŠnlandi (sjß ne­ar) og ١rshamrar hafa til forna einnig veri­ skornir ˙r rafi, sem er steingert efni. Einn slÝkur hefur t.d. fundist Ý Hedeby (Haithabu) ßsamt mynd af ١rshamri sem hefur veri­ ristur Ý stein (klÚberg). Kannski er ■essi fßfrŠ­i um ١rshamra lÚlegri kennslu Ý H═ a­ kenna?

HvÝthanskahamar

Bergssta­ahamarinn. Ljˇsm. R┌V

Hedeby thorshamre

١rshamrar fundnir Ý Hedeby Ý SlÚsvÝk.

6

Ef til vill er sj÷tti Ýslenski ■ˇrshamarinn kominn Ý leitirnar. ╔g haf­i Ý vikunni samband vi­ Berg ١r Bj÷rnsson var­andi fund hans ß r˙stinni Ý Ůjˇrsßrdal, sem er ekki langt frß Reykholti Ý Ůjˇrsßrdal, sem n˙ ber nafn hans. Hann sag­i mÚr frß fˇlki frß Selfossi sem haf­i fundi­ ■ˇrshamar vi­ r˙stina Ý Sandßrtungu, sem var ranns÷ku­ af vanefnum ßri­ 1939.á H˙n er austur af bŠnum ┴sˇlfsst÷­um.(Reyndar hefur sorphaugur vi­ r˙sina veri­ rannsaka­ur nřlega og telur Gavin Lucas einn af kennurunum vi­ H═ Ý fornleifafrŠ­i a­ Ýb˙ar Ý Sandßrtungu hafi ekki veri­ eins miklir kotungar og Kristjßn Eldjßrn hÚlt. Sandßrtunga fˇr fyrst Ý ey­i ß 17. ÷ld).

Haf­i Úg samband vi­ Ragnhei­i Glˇ Gylfadˇttur fornleifafrŠ­ing sem vinnur vi­ fornleifaskrßningu Ý Ůjˇrsßrdal ß vegum einkafyrirtŠkisins Fornleifastofnunar ═slands. Ragnhei­ur sendi mÚr ■essar upplřsingar um fundinn frß Sandßrtungu er Úgáhaf­i samband vi­ hana:

"╔g fÚkk ■ennan grip Ý hendurnar fyrir viku. Og hann er ekki lÝkur ÷­rum ■ˇrsh÷mrum sem Úg ■ekki. ╔g er enn a­ sko­a hann, hann er mj÷g lÝtill og m÷gulega hŠgt a­ tengja hann vi­ b÷rn ß einhvern hßtt. En Úg er a­ sko­a gripinn og t˙lkunin gŠti breyst Ý ■vÝ ferli."

Ůa­ ver­ur spennandi og frŠ­andi a­ sjß hva­ kemur ˙t ˙r rannsˇknarferli Ragnhei­ar Glˇar Gylfadˇttur vi­ a­ greina meintan ١rshamar ˙r Sandßrtungu. Ůann hamar hef Úg ekki enn sÚ­.

Brattahlid vŠvevŠgt

Kljßsteinn ˙r klÚbergi sem ß hefur veri­ ristur ١rshamar. Gripurinn fannst vi­ fornleifarannsˇknir Ý BrattahlÝ­. Ljˇsm. NM, K°benhavn.

Ůess ber a­ geta a­ aldursgreining me­ ١rsh÷mrum er annm÷rkum hß­. Menn voru til a­ mynda a­ krota ١rshamra ß hluti eftir ßri­ 1000 e. Kr. ß GrŠnlandi. Vi­ rannsˇknir Ý BratthlÝ­ ß 7. ßratugnum fundu fornleifafrŠ­ingarnir kljßstein ˙r tßlgusteini (klÚbergi) sem ß haf­i veri­ krota­ur ١rshamar. Anna­ hvort hefur listama­urinn Ý BrattahlÝ­ veri­ a­ krota hamar sem hann vildi smÝ­a sÚr, e­a a­ einhvern Ýb˙a BrattahlÝ­ar, sem flestir voru or­nir kristnir a­ ■vÝ a­ tali­ er, hefur lengst eftir g÷mlu go­unum sÝnum, heima ß gamla landinu (═slandi). Tel Úg sÝ­ari m÷guleikann lÝklegri en ■ann fyrri.
á
ŮvÝ mi­ur er prjˇnninn frß St÷ng Ý dag ekki lengur eins og hann var ßri­ 1993, er Úg fann hann og ljˇsmynda­i hann ß­ur en hann var afhentur til forv÷rslu. Hann er t.d. or­inn styttri en hann var er hann fannst. Hann var enn Ý kŠliskßp ß ■ßverandi forv÷rslustofu safnsins ßri­ 1996 er mÚr var bola­ ˙r starfi ß Ůjˇ­minjasafninu. SÝ­ar, bŠ­i 2004 og 2011, ba­ Úg um ljˇsmyndir af prjˇninum sem vi­ fundum ß St÷ng, og fÚkk loks senda afar lÚlega mynd, sem Úg get ekki nota­ til neins, ■vÝ h˙n er ekki Ý nŠgilega gˇ­um gŠ­um til a­ birta hana. Best er ekki a­ sakast vi­ forver­ina, ■eir ger­u bara ■a­ besta sem ■eir gßtu ß illa reknu safni. Mynd af af prjˇninum frß St÷ng hefur enn ekki birst ß Sarpi (sarpur.is).

Efni­ Ý Ůˇrshamrinum frß Bergsst÷­um

St÷ng brot bŮrj˙ sandsteinsbrot ˙r skßlum e­a kerjum, sem fundust Ýáyngsta skßlanum ß St÷ng ßri­ 1983 og 1992. Brotin ß efrimyndinni heyra saman. Lengra broti­ lengst er 9,4 sm. Broti­ ß ne­ri myndinni fannst ßri­ 1992 vestan vi­ kirkjuna ß St÷ng kantbrot af skal/keri og er um 4.4 sm a­ lengd. Ljˇsmyndir Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson

St÷ng kantbrot sandsteinn

Efni­, ■.e.a.s.ásandsteinninn Ý Ůˇrshamrinum frß Bergsst÷­um, sřnist mÚr s÷mulei­is vera ■a­ sama og Ý skßl einni mikilli sem fannst Ý b˙rinu ß St÷ng ßri­ 1939.

Skßl ˙r b˙ri St÷ng 1939

Skßl e­a bolli ˙r fÝnkornˇttu mˇbergi sem fannst Ý b˙rinu ß St÷ng ßri­ 1939. Mesta ■vermßl bollans er 38,5 sm og hŠ­in er 14 sm. Myndin er ˙r bˇkinni Forntida Gňrdar i Island frß 1943.

Ůrj˙ brot ˙r grřtum ˙r svipu­u efni fundust vi­ fornleifarannsˇknir ß St÷ng ßri­ 1983 og 1984.á

Reyndar hafa einnig fundist ß St÷ng og vÝ­ar brot af Ýrskum e­a enskum sandsteini (Lithic Arenite) sem voru nota­ir sem hverfisteinar og brřni. Ůeir bera sama lit, en eru ˙r miklu har­ari steini og innihalda kvarts-kristalla sem ■essi steinn gerir ekki. Sandsteinninn Ý brřnunum og hverfisteinunum er miklu har­ari og hentar ekki til ■ess a­ skori­ sÚ Ý ■ß.

╔g leyfi mÚr ■vÝ a­ halda a­ steintegundin Ý hamrinum sÚ ˙r nßgranni fundarsta­arins og a­ efni­ Ý hamrinum sÚ sandsteinsset sem steypst hefur inn Ý mˇberg vi­ gos undir vatni e­a Ýs. LÝkt efni er t.d. Ý steinkistu Pßls Biskups Jˇnssonar Ý Skßlholti.


Ůjˇrsßrdalur var yfirgefinn Ý ßf÷ngum og lag­ist ekki Ý ey­i ßri­ 1104

Ůjˇrsßrdalur ß sÚr fullt af leyndarˇmum, sem almenningur vir­ist ekki hafa haft miklar spurnir af, ■rßtt fyrir miki­ erfi­i vi­ a­ halda ■vÝ Ý frammi. Ëgurlegur fer­amannai­na­urinn sem n˙ tr÷llrÝ­ur Ýslensku efnahagslÝfi ß vissan hßtt Ý a­ brei­a gamlar dogmur ˙r.á

═ stuttu mßli sagt ■ß fˇr dalurinná ekki endanlega Ý ey­i Ý miklu Heklugosi ßri­ 1104.á Ůetta sřndi Úg fram me­ rannsˇknum ß aldri řmissa forngripa sem fundist hafa ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal, fj÷lda kolefnisaldursgreininga kolefnisaldursgreiningum og afst÷­u gjˇskulaga ß 9. ßratug sÝ­ustu aldar. SÝ­an hafa a­rir fornleifafrŠ­ingar og jar­frŠ­ingar komist a­ s÷mu ni­urst÷­u og Úg en um lei­ reynt a­ r˙a h÷fund ■essarar greinar hei­rinum fyrir ■essari tilgßtu minni um ßframhaldandi bygg­ Ý Ůjˇrsßrdal eftir eldgosi­ 1104, sem ß sÝnum tÝma var vŠgast sagt ekki ÷llum um ge­ (sjß hÚr, hÚr og hÚr).

Sumir bŠir ß ŮjˇrsßrdalssvŠ­inu fˇru Ý ey­i fyrir 1104, a­rir eftir gosi­ og enn a­rir, lÝkt og St÷ng, r˙mum 100 ßrum eftir a­ gosi­ ßtti sÚr sta­. Sta­setning bŠjanna haf­i miki­ a­ segja um hvort bygg­ lag­ist af Ý gosinu 1104 e­a ekki. Uppblßstur Ý hluta dalsins var engu sÝ­ra vandamßl fyrir frumbyggjana ■ar en eldgosin.

Annar leyndadˇmur Ůjˇrsßrdals er a­ Ýb˙ar Ý dalnum ß mismunandi tÝmum voru harla nßskyldir hvorum ÷­ru, og voru ■a­ greinilega ■egar Ý Noregi. Ůetta kom ßri­ 1993 fram vi­ mannfrŠ­irannsˇknir dr. Hans ChristiansáPetersen (sem n˙ er prˇfessor vi­ Syddansk Universitet) Ý verkefni sem vi­ unnumásaman a­. Miklar lÝkur er ß ■vÝ a­ Ýb˙ar dalsins hafi a­ verulegum hluta ßtt Šttir a­ rekja til nyr­ri hluta Noregs. Um ■a­ er hŠgt a­ lesa Ý řmsum greinum hÚr ß Fornleifi.

═ Ůjˇrsßrdal voru menn v÷lundarsmi­ir og ■a­ vekur fur­u hve oft s÷mu ger­ir af fornminjum finnast Ý dalnum me­ sama skreytinu (sjß hÚr). Margar r˙stanna Ý dalnum eru me­ sama lagi, hinu svo kalla­a Stangarlagi, sem er ■ˇ hin yngsta ger­ af skßlum sem reistir voru Ý dalnum og lÝklega ekki fyrr en um og eftir 1100.


Skßli ß Au­k˙lu Ý Arnarfir­i

Au­k˙lurustin efstu l÷g

Eftir nasistagreinarnar hÚr ß undan, sem greinilega koma sumumá═slendingum Ý sßlrŠnt uppnßm, er vi­ hŠfi a­ sn˙a sÚr a­ "ekta vÝkingum". Aaargh.

═ ßg˙st hefur hinn dugmikli fornleifafrŠ­ingur, MargrÚt Hallmundsdˇttir, sem er af ■olmiklu vÝkingakyni ˙r Noregi, kryddu­u me­ ˇhemjumagni af freknum og eldrau­u hßri frß Bretlandseyjum, e­a er ■a­ ÷fugt (■.e. hßri­ frß Noregi), veri­ a­ sinna einni af merkilegustu rannsˇknum sumarsins a­ mati Fornleifs.

MargrÚt, sem er einn duglegasti fornleifafrŠ­ingur okkar um ■essar mundir, er ekki me­ neinar ˇ■arfa vangaveltur og innihaldslausar yfirlřsingar um ■a­ sem h˙n finnur - lÝkt og sumir a­rir Ýslenskir fornleifafrŠ­ingar, sem Ý fßfrŠ­i sinni b˙a til s÷gur og Švintřr Ý kringum ■a­ sem ■eir grafa upp, og vitna jafnvel Ý franska heimsspekinginn Foucault til a­ skřra allt e­a ekkert.

MargrÚt Hr÷nn er a­ grafa upp skßlar˙st ß Au­k˙lu vi­ Arnarfj÷r­ og segir skemmtilega frß ■vÝ ßáFB rannsˇknarinnar sem allir geta fari­ inn ß.

Skßlar˙stin ß Au­k˙lu sver sig Ý Štt vi­ flestar af ■eim r˙stum sem grafnar hafa veri­ upp ß Vestfj÷r­um ß sÝ­ari ßrum fyrir,á t.d. skßlann Ý Vatnsfir­i, skßlann Ý Ëlafsdal, sem var rannsaka­ur Ý sumar og Grelutˇttir sem rannsaka­ar voru Ý ÷ndver­u (ß 20. ÷ld). Meira er vÝst ß lei­inni, ■vÝ grafandi fornleifafrŠ­ingar vir­ast algj÷rleg vera b˙nir a­ gleyma Š­inu sÝ­astli­na sumar, ■egar grßti­ var eftir millj÷r­um til fornleifarannsˇkna ß ÷llu ■vÝ sem er a­ fara Ý sjˇinn. En lßtum ■a­ og fjßrhagsvandamßl sjßlfseignafyrirtŠkisins Fornleifastofnunar ═slands liggja Ý ■etta sinn, ■vÝ r˙stin ß Au­k˙lu er t.d. ekki ß lei­ Ý sjˇinn Ý nßnustu framtÝ­. En hver vill ekki finna eitthva­ heilt og fallegt? Vi­ ver­um ■ˇ einnig a­ geyma sumt til komandi kynslˇ­a fornleifafrŠ­inga.

Hringur frß Au­k˙lu

Mj÷g heillegur fingurhringur ˙r silfri sem fannst ß Au­k˙lu Ý sÝ­ustu viku. MÚr sřnist Úg sjß stimpla ß hringnum, en MargrÚt segir hann alveg slÚttan. Forvarslan er eftir a­ sřna eitthva­ tel Úg vÝst.


Greinilegt er, a­ skßlinn ß Au­k˙lu er frß fyrstu ÷ldum bygg­ar ß ═slandi (■ß er Úg a­ tala um hef­bundi­ Landnßm, sem er ■a­ eina sem Úg tek mark ß ■vÝ Úg hef enn ekki sÚ­ neinar sannanir fyrir landnßminu fyrir landnßm (sem einstaka ma­ur er a­ lßta sig dreyma um). Hugsanlega er r˙stin jafnvel frß sÝ­ari hluta 10. aldar, ■ˇtt ■etta lag ß h˙sum hafi n˙ ßfram veri­ nota­ fram ß 11.á ÷ld Ý ÷­rum l÷ndum og einnig ß ═slandi, t.d. Ý HvÝtßrholti Ý ┴rnessřslu og Ý elsta skßlanum ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal.

Gripir ■eir sem MargrÚt hefur fundi­ i skßlagˇlfinu benda eindregi­ til a­ skßlinn hafi veri­ Ý notkun ß tÝundu ÷ld og fram ß ■ß elleftu. Ůa­ sřnir einnig ein af tveimur kolefnisaldursgreiningum sem ger­a hafa veri­ ß sřnum ˙r r˙stinni; Bß­ar greiningarnar eru ■ˇ smß vandamßl, ■vÝ menn vita ekki ˙r hva­a trjßm vi­urinn sem ■eir eru a­áaldursgreina er Štta­ur. Vi­arkol ˙r Ýslenskum trjßm er betri til a­ gera sÚr von um rÚtta ni­urst÷­u en t.d b˙tar ˙r rekavi­, sem gŠti haft t÷luver­an aldur og eiginaldur ■egar hann var nota­ur. Ůannig sřnir t÷lfrŠ­ilega rÚtt umreiknu­ og lei­rÚtt ni­ursta­a ß aldursgreiningunni ß einu vi­arkolasřnanna frß Au­k˙lu aldursgreininguna 718-866 e.Kr. Cal vi­ tv÷ sta­alfrßvik.á SlÝk ni­ursta­a er vitaskuld hreint "landnßm fyrir landnßmi­", sem stangast ß vi­ aldursgreiningar ß forngripum sem MargrÚt og teymi hannar hafa fundi­ Ý sama skßla og eldstŠ­i­ sem vi­arkolin voru tekin ˙r.á Sřni­ ■etta ■vÝ ÷rugglega ˙r kolu­um rekavi­. ═slenskir fornleifafrŠ­ingar Šttu a­ hŠtta ■eim lei­a si­a a­ senda kol til rannsˇknarstofa sem ekki geta greint tegund vi­arins sem sem aldursgreindur er. En ■ar sem ekki er kennt neitt a­ viti um e­li og notkun kolefnisaldursgreininga, e­a takmarkanir ■eirra fyrir ■ann tÝma sem Landnßmi­ ßtti sÚr sta­.

BŠnhus Audkulu Arnarfjordur

BŠnh˙s ß Au­k˙lu.

S÷mulei­is er tali­ a­ ß Au­k˙lu sÚ r˙st kirkju, sem lÝklega er ein minnsta kirkja sem fundist hefur ß ═slandi. Ef kirkjan er frß upphafi kristni ß ═slandi og vi­ gefum okkur a­ h˙n sÚ ■vÝ frß ■vÝ um 1000 e. Kr. (■anga­ til a­ anna­ kemur fram t.d. vi­ kolefnisaldursgreiningu ßáeinhverju lÝfrŠnu ˙r kirkjunni), ■ß er fyrrgreind aldursgreining sem ger­ var Ý Glasgow ˇnothŠf. Kirkjan hefur lÝklega veri­ Ý notkun Ý skamman tÝma Ý byrjun 11. aldar, en ■vÝ mi­ur hafa ekki var­veist bein Ý gr÷fum. Jar­vegurinn hentar ekki fyrir var­veislu beina.

Perla frß Mi­austurl÷ndum (upphaflega)

Samsett foliperla frß Au­k˙lu

Samsett perla sem fannst Ý r˙stinni ß Au­k˙lu Ý Arnarfir­i. Einn helsti sÚrfrŠ­ingur Nor­urlanda Ý ■essum perlum er Dani, Claus Feveile. Hann skrifa­i mÚr ßri­ 2015 ß ■ennan hßtt um perlur ■essar, sem er afar erfitt a­ aldursgreina: "Den blň segmenterede perle, de metalfolierede perler, samt antagelig ogsň de to gr°nne perler er typer der importeres til bl.a. Skandinavien fra starten af 800-ňrene og frem i et svimlende antal, tusindvis og atter tusindvis. Der er med meget stor sandsynlighed fremstillet i Mellem°sten (Jordan, Syrien, Ăgypten), hvorfra der spreder sig i hele den arabiske, kendte verden: langt over i Asien (Thailand, Indonesien) ned langs Afrikas °stkyst, i det mindste til Madagaskar og altsň via de russiske floder til Skandinavien og videre til Island. Der er tale om helt almindelige perletyper." Ljˇsmyndir MargrÚt Hallmundsdˇttir. Ůessar perlur finnast einnig Ý l÷gum frß 11 og jafnvel 12. ÷ld ß Nor­url÷ndum.


Ëska Úg MargrÚti og gr÷furum hennar til hamingju me­ einkar ßhugaver­a rannsˇkn. N˙ ver­ur a­ vinna ˙r ■essu og ■a­ gerir MargrÚt allataf af myndabrag, eins og sjß mß ß skřrslum hennar frß fyrri ßrum.


Einn ß kjammann II

Jaaaaw

Kjßlkar eru ein af sÚrgreinum Fornleifs, enda eru kjßlkali­ir ═slendinga ■eir einu sem ekki eru hrjß­ir af gigt og eymslum og oftast lÚttir og li­ugir fram Ý rau­an dau­ann og jafnvel lengur hjß sumum.

Brot ˙r kjamma forf÷­ur mÝns, sem tala­i yfir sig, fannst nřlega vi­ hellismunna Ý Misliya (MŘsli?) Ý ═srael. Greint var frß ■essu Ý grein ÝáTimes of Israel Ý gŠr. TeljaásÚrfrŠ­ingar a­ ■ar sÚ komi­ elsta dŠmi um a­ menn hafi veri­ a­ rÝfa kjaft eftir a­ vitsmunaveran Homo Sapiens fˇr Ý fer­alag sitt frß AfrÝku. Broti­ sem er ˙r efri kjßlka er tali­ vera vera um 177.000 til 194.000 ßra gamalt.

Ef ■a­ er rÚtt (og leyfist manni a­ efast a­ vanda) er ljˇst a­ Ingˇlfur Sapiens hjß ┌tsřn Ý E■ݡpÝu fˇr me­ hˇpa fˇlks til Landsins Helga. Sapiens Šttbßlkur hˇmˇanna Ý AfrÝku var­ vÝst fyrst til Ý E■ݡpÝu fyrir um 160.000 til 200.000 ßrum sÝ­an. Sapiens Šttin haf­i ■vÝ vart veri­ til Ý meira en 17.000 ßr, ■egar en h˙n fˇr a­ ßlpast Ý utanlandsfer­ir. Eru sumir afkomendanna ß lei­arlokum fer­arinnar (═slandi) enn me­ fer­afi­ringinn Ý genamenginu - og n˙ eru ■eir sem ur­u of seinir til fyrir um ■a­ bil 170.000 ßrum a­ leggja lÝf og limi sÝna Ý hŠttu til a­ komast nor­ur ß bˇginn Ý kuldann og sŠluna.

Engar holur, e­a eins og sagt var Ý Golgata-auglřsingunni hÚr um ßri­ "tannlŠknirinn ■urfti bara ekkert a­ bora".

Elsti Homo Sapiens utan Afriku

Fyrri greináFornleifs um kjßlka.


"Upplifunin var hrŠ­ileg"

bjarni_79_a_sto_inni_1292440.jpg

Ůa­ er ekki a­ hverjum degi a­ fj÷lmi­larnir fŠra manni brandarana ß silfurfŠribandi. Annan hvern dag, er vÝst nŠrri lagi.

Vi­áfrÚtt ß visir.is er mynd ■ar sem mß lesa a­:

"far■egi Ý vÚlinni sem nau­lenti ß KeflavÝkurflugvelli hafi sagt upplifunina hrŠ­ilega"

og ■etta stendur vel a­ merkja undir mynd af vÝgalegum manni sem heldur ■vÝ fram a­ landnßmi­ hafi hafist fyrr en frÚttir herma. ╔g klikka­i ß vÝgalega manninn, ■vÝ Úg var eitt augnablik farinn a­ halda a­ dr. Bjarni F. Einarsson vŠri flugdˇlgur sem hef­i valdi­ nau­lendingu ß heilli vÚl af Landnßmsheittr˙arfˇlki ß heimlei­ ˙r VÝking Ý Glasgow.

Fyrir einhverja getur ■a­ vitaskuld veri­ hrŠ­ilegt upplifelsi a­ landnßmi­ sÚ flutt til Ý tÝma og ˇtÝma, en Úg tek ■a­ n˙ rˇlegar en nau­lendingu, ■ˇ dr. Bjarni segist b˙inn a­ finna r˙stir frß ■vÝ fyrir "hef­bundi­" landnßm. ╔g hjˇ eftir ■vÝ a­áhann nefndi ekki r˙stir Ý Vestmanneyjum, landnßm sem kollega okkar dr. MargrÚt Hermanns Au­ardˇttir hÚlt til streitu a­ vŠru frß ■vÝ fyrir landnßm. Ăttu ■Šr r˙stir ekki a­ flokkast undir ■Šr "st÷­var" sem Bjarni finnur svo margar af? Fyrir 25 ßrum sÝ­an var Bjarni n˙ ekki alveg ß ■vÝ. Landnßmi­ Ý Vestmannaeyjum er einnig byggt ß vafasamri t˙lkun ß kolefnisaldursgreiningum.

HrŠ­ileg upplifun er ■a­ samt, a­ sjß merkan fornleifafrŠ­ing tÝna til a­eins eina (1) kolefnisaldursgreiningu mßli sÝnu til stu­nings. Ůa­ er einfaldlega ekki nˇg, ■egar menn eru a­ granda heilagri k˙ eins og LandnßmskvÝgunni frß 872 . frß ■vÝ um vori­ -/+ 2 ßr.

Gripir ■eir sem Bjarni hefur fundi­ ß St÷­varfir­i sřna heldur ekkert ßkve­i­ um aldur skßlans "hßnorrŠna" sem hann nefnir Sama Ý tengslum vi­. Ekki vill Úg ■ˇ ˙tiloka a­ fˇlk ˙r Nor­ur-Noregi hafi sest a­ snemma ß ═slandi og hef ßlÝka lengi og jafnvel fyrr en Bjarni sta­i­ fast ß ■vÝ (sjß hÚr, hÚrhÚr og hÚr, hÚr). Ůa­ sta­festist m.a. rannsˇknum ß mannabeinum frß Landnßms÷ld. LÝklegt tel Úg einnig vegna stjˇrnmßlaßstands Ý Noregi, a­ fˇlk ˙r nor­urhÚr÷­um landsins hafi frekar leita­ ß nř mi­ en ■eir sem sunnar bjuggu. Ůar var mikill fˇlksfj÷ldi og lÝti­ landnŠ­i.

En til a­ ■etta sÚ heilsteypt, og ekkiáhriplekt hjß Bjarna, vŠri ˇskandi a­ hann fengi ger­ar fleiri kolefnisaldursgreiningar og fyndi gripi sem ˇefa­ eru frß sÝ­ari hluta 8. aldar e­a byrjun ■eirrar 9. MÚr er ■ˇ sama ■ˇtt hann finni ekki Sama.

Vi­ (dr. Vilhjßlmur) leyfum vi­ okkur a­ vona, en ■anga­ til eru alhŠfingar um landnßm ß fyrri hluta 9. aldar hrŠ­ileg upplifun og hßlfger­ nau­lending Ý versta Erich von Dńniken stÝl.


Olaf Olsen - In Memoriam

olaf_1273064.jpg

Lßtinn er Ý sŠmilega hßrri elli prˇfessor einn Ý Danm÷rku, Olaf Heymann Olsen a­ nafni, sem einnig var fyrrverandi njˇsnari fyrir R˙ssa, sagnfrŠ­ingur, fornleifafrŠ­ingur og ■jˇ­minjav÷r­ur Dana svo fßeitt sÚ nefnt. Olsen var 87 ßra a­ aldri er hann lÚst.

Hvorki myndi Úg n˙ syrgja hann, nÚ skrifa minningaror­ Ý anda Ýslenskrar hef­a, ef ■essi merki ma­ur hef­i ekki veri­ prˇfessor minn fyrsta ßri­ sem Úg stunda­i nßm Ý fornaleifafrŠ­i Ý ┴rˇsum Ý Danm÷rku. Hann var sÝ­ar eftir a­ hafa ßhrif ß lÝf mitt. Ůannig menn ney­ist ma­ur a­ skrifa nokkur or­ um, ■ˇ ■eir muni me­ vissu aldrei lesa grafskriftina - enda er sjaldan neitt satt Ý Ýslenskum minningargreinum, sem oftast lofa menn og prÝsa Ý hßstert og ■a­ mest a­ ßstŠ­ulausu. LÝf Olsens var ■ˇ ■annig, a­ ˙r bß­um flokkum, lofi og sk÷mm, var nˇg a­ taka og ■vÝ set Úg ■essa grein ß Fornleif en ekki Ý a­sendar minningargreinar Ý Morgunbla­inu, ■ar sem ekkert ljˇtt mß um li­na menn segja, ■ˇ ■a­ sÚ allt deginum sannara.

SÝ­la sumars 1980 birtist ungur ma­ur frß ═slandi ß Afdeling for Middelalder-ArkŠologi vi­ ┴rˇsarhßskˇla. Var ■essi nßungi hrokkinhŠr­ur og bj˙gnefja­ur, svo notu­ sÚ lřsingáNˇbelskßldsins Ýslenska ß fˇlki me­ nef eins og Úg fŠddist me­. Olaf Olsen var stofnandi ■essarar deildar, og var hann einnig me­ myndalegt nef. Ůetta haust vanta­i brß­lega st˙dent Ý studienŠvnet ß deildinni. Heyrst haf­i Ý hornum, a­ ■essi Ýslenski st˙dent vŠri hßvaxinn piltur, ljˇshŠr­ur og gengi Ý lopapeysu Ý sÝ­sumarshitanum og t÷lu­u menn um a­ sß Ýslenski vŠri mj÷g vel talandi ß d÷nsku. Ůarna voru eldri st˙dentar reyndar a­ rugla saman ═slendingnum bj˙gnefja­a og d÷nskumáeilÝf­arst˙dent frß ┴laborg, Ole a­ nafni, sem var fyllibytta en hinn besti drengur, sem aldrei lauk nßmi og hŠtti eftir tv÷ ßr Ý fornleifafrŠ­inni. A­ Ýslenska st˙dentinum forspur­um, mŠltu st˙dentar me­ honum Ý ■essa nefnd, haldandi a­ Ole fyllibytta vŠri Ýslenski st˙dentinn. Ůannig hßtta­i ■a­ sig n˙ a­ Úg komst algj÷rlega grŠnn ß bak vi­ eyrun Ý studienŠvnet fyrir mi­aldafornleifafrŠ­i. ═slenska sterݡtřpan Ý Danm÷rku var greinilega fyllibytta me­ ljˇst passÝuhßr Ý lopapeysu - (sem reyndar var norsk) - og sem ke­jureykti pÝpu. ═ ■essari nefnd kynntist Úg fyrst Olaf heitnum Olsen. Ůa­ var stÝll yfir prˇfessornum.

╔g sat Ý tv÷ ßr Ý nefndinni, var engum til ˇ■Šginda og sag­i lÝti­ anna­ en og ammen eftir efninu, enda sß Úg fljˇtt a­ Olaf Olsen sat sem pßfi ß stˇl sÝnum og or­ hans voru ˇskrifu­ l÷g. Annars var Olaf skemmtilegur karl, sem bar­ist me­ bßl og brandi fyrir sÝnu. Hann sag­i meiningu sÝna ˇ■vegna, og ■a­ ■ˇtti mÚr ■a­ besta Ý hans fari. Hann var vinnu■jarkur og svaf oft eftir langan vinnudag ß Moesgaard, en svo heitir herragar­urinn sunnan vi­ ┴rˇs, ■ar sem fornleifafrŠ­i og mannfrŠ­i voru kenndar. Fyndinn var hann, en hlˇ gjarnan ß­ur en hann sag­i brandara sÝna. VinsŠll var hann me­al nemanda, og sÚrstaklega ef ma­ur ■oldi reykingar hans Ý fyrirlestrum. TÝmar hans voru fj÷lsˇttir en Úg ßtti nokku­ erfitt me­ a­ skilja hann fyrst ßri­ ■ar sem hann tugg­i pÝpuna Ý einu munnvikinu me­an a­ hann tala­i. Flestir reyktu Ý fyrirlestrum ß Moesgaard ßá■essum ßrum en hinir fengu reykeitrunáe­a slŠman astma.

5353292-spion.jpg

Olsen var reyndar ekki fornleifafrŠ­ingur. Hann var sagnfrŠ­ingur sem sn˙ist haf­i til fornleifafrŠ­i og skrifa­ doktorsritger­ina H°rg, Hov og Kirke (1966), sem a­ miklum hluti fjallar um Ýslenskar fornminjar. Kom hann til ═slands Ý tv÷ skipti. ═áfyrsta sinn kom hann ■egar hann vann a­ doktorsritger­ sinni og fˇr ■ß m.a. nor­ur Ý land a­ Hofst÷­um, ■ar sem Daniel Bruun haf­i grafi­ mikla r˙st Ý fljˇtheitum. Olaf grˇf ekki miki­ ß Hofst÷­um og er flest af ■vÝ sem hann hÚlt fram l÷ngu afsanna­ og mˇtmŠlt af sagnfrŠ­ingnum Orra og fornleifafrŠ­ingnum Adolf, sem hafa stunda­ merkar rannsˇknir ß Hofst÷­um. Olaf sag­i mÚr eitt sinn a­ hann hef­i fengi­ senda grein frß ■essum piltum, en hef­i ekki lesi­ hana. Spur­i hann mig hvort eitthva­ vŠri a­ viti Ý henni? ŮvÝ vildi Úg sem minnstu svara, enda haf­i Úg ekki lesi­ grein ■eirra.

Olsen sag­i mÚr sÝ­ar a­ ═slandsdv÷l hans hef­i ekki veri­ honum mikil ßnŠgja, frekar en Ýslenska skyri­ sem mˇ­ir hans haf­i reynt a­ tro­a Ý hann og brŠ­ur hans ß unga aldri ■eim til mikillar angistar. Olaf ■ˇtti Kristjßn Eldjßrn ßhugalÝtill um ■a­ sem hann vildi gera ß ═slandi og naut Olaf mest a­sto­ar GÝsla Gestssonar altm˙ligmanns ß Ůjˇ­minjasafninu, sem minntist hans sem "Ëla litla" ■egar vi­ t÷lu­um um hann sÝ­ar. Svo illa vildi til a­ Olsen fˇtbrotna­i lÝka ß ═slandi, og ekki bŠtti ■a­ ˙r skßk. Hann flaug ß brott me­ lÝtinn s÷knu­ Ý huga og kom ekki aftur til ═slands fyrr en hann var or­inn ■jˇ­minjav÷r­ur Dana, og reynda fyrst Ý lok embŠttistÝma sÝns.

Olsen haf­i ■ˇ fyrr ß Švinni ■ekkt verri mˇtbyr en beinbrot, ■annig a­ ˇvinaleg ßsjˇna ═slands kom ekki a­ s÷k. ┴ri­ 1943 ■urfti Olaf Olsen a­ flřja me­ foreldrum sÝnum og brŠ­rum til SvÝ■jˇ­ar. SamkvŠmtákyn■ßttal÷gum nasista og l÷gmßli gy­inga, sem er tvennt mj÷g ˇlÝkt, var Olaf gy­ingur. Mˇ­ir hans, Agnete Bing, var gy­ingur af gamalli Štt bankamanna og kauphallahÚ­na Ý Kaupmannah÷fn, en fa­ir hans var kristinn Dani, Alfred Olsen, sem var merkur sagnfrŠ­ingur sem m.a. haf­i veri­ dˇsent Ý ┴rˇsum og prˇfessor fyrir strÝ­. ═ Lundi stunda­i Olsen nßm Ý menntaskˇla.

١tt Olsen vŠri Ý sŠnskum skj÷lum og pappÝrum danskra andspyrnumanna skilgreindur sem flˇttama­ur af gy­ingaŠttum, ger­i hinn ungi Olsen sÚr far um a­ sřna m÷nnum a­ hann vŠri sannur Dani, enda var hann ekki alinn upp ß neinn hßtt sem gy­ingur, hvorki tr˙arlega sÚ­ nÚ menningarlega.

Olsen sag­i eitt sinn frß ■vÝ Ý sjˇnvarpsvi­tali a­ hann hef­i ßvallt gengi­ ni­ur ß eitthva­ torg Ý Lundi eftir skˇlann og spor­rennt "korv" (pylsur) me­ ÷­rum menntskŠlingum. LÝklegast sřndi hann me­ ■essu svÝnakj÷tsßti a­ hann vŠri ekki gy­ingur. Sumir danskirásamnemenda Olsens Ý menntaskˇlanum Ý Lundi voru gy­ingar, t.d. Herbert Pundik, sem sÝ­ar var­ ■ekktur semáritstjˇri danska dagbla­sins Politiken, en einnig sem gy­ingurinn og sÝonistinn Pundik sem bar­ist Ý frelsisstrÝ­inu 1948 Ý PalestÝnu. Ůanga­ fˇr Olaf aldrei. Olaf fÚkk a­ ganga Ý den Danske Brigade, hersveit Dana Ý SvÝ■jˇ­, ■ar sem mj÷g fßum gy­ingum var leyft a­ vera me­. Ůa­ rÝktu miklir frodˇmar. Olaf slapp Ý gegnum nßlarauga­ enda var hann ljˇshŠr­ur og arÝskari Ý ˙tliti en t.d. flestir danskir me­limir Waffen-SS ß strÝ­sßrunum.áHeim kominn gekk hann Ý DKP, Danmarks Kommunistiske Parti.

Sjßlfur haf­i Olsen fl˙i­ tiláSvÝ■jˇ­ar vegna slÝkrar hˇphyggju smßmenna, sem flokkast saman undir einhverja vafasama foringjum og skammst÷fun ß flokki Ý nafni "allra" og einhverrar byltingar sem er a­eins anna­ nafn ß blˇ­ba­i. SlÝkir hˇpar finna sÚr fljˇtt einhverja einstaklinga e­a hˇpa til a­ hatast ˙t Ý, loka inni og drepa, ■vÝ lausn ■eirra ß vandamßlum er alltaf a­ kenna ÷­rum um ■a­ sem mi­ur fer og ˙thella blˇ­i ■eirra. ŮvÝ kom ■a­ m÷rgum ß ˇvart ßri­ 2012, er ■a­ var afhj˙pa­ Ý Danm÷rku, a­ Olaf Olsen hef­i veri­ heimagangur Ý r˙ssneska sendirß­inu Ý Kaupmannah÷fn ß ßrunum eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ld. Ůar haf­i hann ■ann starfa a­ ˙tb˙a spjaldskrß me­ n÷fnum Dana Ý menningar og lŠrdˇmsheiminum, sem b˙ast mßtti vi­ a­ samsinntu ekki hugsjˇnum ■eim sem SovÚtrÝkin voru rekin eftir. Listinn ˇx og ˇx og taldi a­ lokum um 500 einstaklinga. Ekki nˇg me­ ■a­, Olaf skrifa­i Švikafla og Ýtarupplřsingar um 75 af ■essum D÷num ß lista sÝnum, svo R˙ssar hef­u nŠgar upplřsingar um m÷gulega andstŠ­inga, ef ■eir skyldu n˙ birtast einn gˇ­an ve­urdag ß Strikinu, lÝkt og Ůjˇ­verjar h÷f­u gert ßri­ 1940.

Olaf framdi landrß­ me­ ■vÝ a­ stefna lÝfi samlanda sinna Ý hŠttu, ef vera skyldi a­ R˙ssarnir kŠmu og tŠkju Danm÷rku. Ůa­ ger­u R˙ssarnir reyndar aldrei, nema Ý draumaheimi sumra manna. ١tt d÷nsk yfirv÷ld uppg÷tvu­u ßri­ 1945 glŠpsamlega ÝdeˇlˇgÝska tˇmstundavinnu hßlfgy­inglega st˙dentsins me­ aldanska nafni­ Olsen Ý r˙ssneska sendirß­inu, ■ß komst Olaf hjß ■vÝ a­ vera l÷gsˇttur og dŠmdur fyrir landrß­, ■vÝ hann ßtti lÝklega gˇ­a a­ og var ekki l÷grß­a er hann framdi glŠpinn. ┴ ■essum ßrum ur­u menn ekki l÷grß­a fyrr en ■eir ur­u 21 ßrs.

Sjßlfur bar Olaf Olsen ■vÝ vi­ ßri­ 2012, a­ hann sŠi eftir ger­um sÝnum, en hann hef­i ß ■eim tÝma veri­ " en ung, glad og naiv kommunist". Ůetta sag­i hann fyrst ■egar fj÷lmi­lar greindu frß ath÷fnum hans og hann leysti frß skjˇ­unni Ý vi­talsgrein Ý Jyllands-Posten (sjß hÚr), og sag­i nßnar frß ath÷fnum sem upphaflega var lřst ˇnafngreindum Ý mikilli skřrslu um Kalda StrÝ­i­ og leyni■jˇnustur Dana (PET-rapporten) sem ˙t kom Ý fj÷lda binda ßri­ 2009. Ůa­ voru reyndar svo margir a­rir, ßn ■ess ■ˇ a­ starfa fyrir erlend rÝki, sem tali­ var a­ gŠtu stefnt ÷ryggi Danmerkur Ý hŠttu. Olaf ■urfti greinilega, einhverra hluta vegna, a­ sanna tr˙na­ sinn vi­ "mßlsta­inn" betur en a­rir. Hugsanlega hefur Štterni hans ■ar ßtt einhvern hlut a­ mßli.

olsen-olaf.jpgŮess ber a­ geta, a­ Olaf hÚlt ßfram a­ spor­renna pylsum eins og hann ger­i Ý Lundi til a­ falla inn Ý hˇpinn. ┴ri­ 1949, sk÷mmu eftir a­ hann skrß­i samlanda sÝna fyrir sovÚskaáleyni■jˇnustu og me­an a­ gy­ingaofsˇknir StalÝns voru sem ßkafastar, rita­i Olaf Olsen grein Ý tÝmariti­ Sovjet i Dag. Grein ■essi bar titilinn 'Er der j°deforf°lgelser i Sovjetunionen?'. Ůegar GPU (fyrirrennari KGB) myrti listamanninn Solomon Michoels, ■egar rÝkisleikh˙si gy­inga Ý Moskvu var loka­, ■egar gy­ingum voru settar skor­ur til nßms vi­ hßskˇla og ■˙sundir gy­inga voru fangelsa­ar og sendar Ý fangab˙­ir, ■ß skrifa­i Olaf Olsen, a­ yfirlřsingar um ■essa erfi­leika fyrir gy­ingana vŠru a­eins "illkvitti­ ogáfjarstŠ­ukennt sl˙­ur" ... "■vÝ vitaskuld vŠru ekki gy­ingaofsˇknir Ý SovÚtrÝkjunum. SÚrhver, sem hef­i a­eins grundvallar■ekkingu ß komm˙nistÝskri kenningu og sovÚt-r˙ssneskri ■jˇ­ernispˇlitÝk, mŠtti skilja, a­ hvers konar kyn■ßttafordˇmar vŠru algj÷rlega ˇhugsanlegir Ý SovÚtrÝkjunum", og enn fremur skrifa­i hann a­ sovÚskir gy­ingar vŠru "frjßlsari en gy­ingar Ý nokkru ÷­ru landi". (Sovjet i Dag, juli-august 1947).

Vi­ sem h÷f­um Olsen sem lŠrimeistara fˇrum ekki varkosta af ■vÝ a­ hann taldi sig vera mikinn "komm˙nista". Sag­i hann gjarnan frß langvinnri barßttu sinni vi­ d÷nsk skattayfirv÷ld, sem ekki vildu gefa honum og ÷­rum h˙manistum skattaafslßtt ß bˇkakaup sem tengdust frŠ­unum, en slÝkan frßdrßtt gßtu danskir lŠknar l÷ngum skrifa­ ß skattaframtali­ og fengi­ gˇ­an frßdrßtt. Lengi lifi byltingin!

5354300-dansk-historiker-udleverede-navne-til-sovjet-olaf-olsen.jpg

Fyrir komm˙nista var Olaf sŠmilega sßttur vi­ hir­ir og kˇngafˇlk. HÚr er hann nřkominn af fundi og or­uveitingu hjß Danadrottningu.

Hina blindu sřn ß SovÚtinu vir­ist Olsen hafa var­veitt vel ■egar hann var ekki Ý barßttu vi­ skattayfirv÷ldin, ■vÝ um mi­bik 9. ßratugarins var hann og mi­aldafornleifadeildin vi­ ┴rˇsarhßskˇla, sem ■ß var undir stjˇrn Else Roesdal cand.art. Ý miklu samstarfi vi­ hßskˇlann Ý LenÝngrad og vi­ frekar frumstŠtt "menntafˇlk" vi­ hßskˇlann ■ar Ý borg, sem m.a. h÷f­u sent samstarfsmann sinn, gy­inginn Leo S. Klein Ý G˙lag fyrir ■Šr sakir a­ hann vŠri hommi.

MÚr var m.a. bo­i­ a­ fara til Nowgorod til a­ grafa Ý verkefni Ýá ■essu samstarfi. ╔g af■akka­i strax gott bo­, enda var Úg upptekinn vi­ eiginárannsˇknir ß ═slandi og ■urfti ■vÝ ekki a­ skřra afst÷­u mÝna til SovÚtrÝkjanna e­a a­ Úg ß menntaskˇlaßrum mÝnum hef­i gengi­ me­ jakkamerki sem ß stˇ­ "Let my people go". Leo Klein, sem Úg hef skrifa­ um ß­ur (sjß hÚr), lif­i af vist sÝna Ý g˙laginu. Ůegar Klein kom Ý sÝ­ari fyrirlestrafer­ sÝna til Kaupmannahafnar Ý lok 10. ßratugarins, bjˇ Úg ß Vandkunsten 6, beint ß mˇti h˙sinu ■ar sem fornleifadeild hßskˇlans Ý Kaupmannah÷fn var lengi vel til h˙sa. ╔g fˇr til a­ hitta aftur ■ennan merka mann og fÚkk bla­amann ß Berlingske Tidende til a­ rŠ­a vi­ hann og skrifa grein um hann. Mj÷g fßir mŠttu ß fyrirlestur hans. Ůessi auma mŠting var­ til ■ess a­ Olaf Olsen, sem reyndar var ekki sjßlfur vi­staddur fyrirlesturinn, skamma­ist ˙t Ý st˙denta Ý st˙dentabla­i Hafnarhßskˇla. Hann kalla­i ■a­ skandal a­ svo fßir hef­u komi­ til a­ hlř­a ß hinn merka mann. Ůß var mÚr n˙ hugsa­ til ■ess samstarfs sem Olsen haf­i haft vi­ hßskˇlann Ý LenÝngrad, me­an Leo Klein sat Ý G˙laginu, ■anga­ sem samstarfsmenn Olsens og Else Roesdahls lektors ß Afdeling for Middelalder-ArkŠologi Ý ┴rˇsum h÷f­u sent hann.

Eftir 006 vodka-class ßr Olsens Ý ■jˇnustu SovÚtrÝkjanna, ■egar hann var "ungur og einfaldur", hˇfst glŠsilegur ferill Ý frŠ­imennskunni.áSumir hafa ■ˇ sagt vi­ mig a­ Olsen hafi veri­ meiri "pˇlitÝkus" en frŠ­ima­ur. Ekki legg Úg neitt mat ß ■a­. Olsen skrifa­i merkaákandÝdatsritger­ umátukth˙s og barnavinnuh˙s Kristjßns konungs 4. SÝ­an kom doktorsritger­in og 1971 var hann settur prˇfessor nřrrar deildar fyrir mi­aldafornleifafrŠ­i vi­ ┴rˇsarhßskˇla. ┴tti hann allan hei­urinn a­ stofnun ■eirrar deildar. Ůekktastur var Olsen fyrir rannsˇknir sÝnar ß Skulderlev-skipunum sem grafin voru upp Ý kvÝ Ý Hrˇarskeldufir­i ß 7. ßratug sÝ­ustu aldar. S÷mulei­is var­ hann ■ekktur fyrir rannsˇknir sÝnar ß VÝkinavirkinu Fyrkat nŠrri Hobro ß Jˇtlandi, ■ar sem hann uppg÷tva­i m.a. a­ sto­irnar fyrir ytri sto­arholur skßlanna ß Fyrkat og Trelleborg ß Sjßlandi hef­u veri­ hallandi. Ůetta breytti algj÷rlega ■eirri hugmynd sem menn h÷f­u ß­ur haft um ˙tlit h˙sanna. NßkvŠmar rannsˇknir ß sto­arholunum fÚkk Olaf til a­ skrifa grein, sem var skyldulesning og bar h˙n heiti­ Rabies Archeologorum. Ůarápredika­i Olsen a­ fornleifafrŠ­ingar Šttu a­ skilja ßkve­inn hluta fornleifa eftir Ý j÷r­u til a­ fornleifafrŠ­ingar framtÝ­arinnar gŠtu fari­ Ý saumana ß ■vÝ sem a­rir ger­u me­ betri a­fer­um og meiri ■ekkingu.

Olaf Olsen var ekki ■essi klisjukennda ger­ af Indiana Jones-fornleifafrŠ­ingum, sveittum og skÝtugum Ý mismunandi Švintřralegum rannsˇknarlei­÷ngrum. Olsen var hvÝtflibbafornleifafrŠ­ingur, sem oft er einkenni sagnfrŠ­inga sem gerast fornleifafrŠ­ingar - e­a fornleifafrŠ­inga sem gerast sagnfrŠ­ingar. Olsen stjˇrna­i m.a. rannsˇknum ß ěm kloster ß Austur-Jˇtlandi. Eitt sumari­, ß­ur en Úg hˇf nßm Ý ┴rˇsum, starfa­i ■ar vi­ rannsˇknina bandarÝskur st˙dent John Kudlik a­ nafni. Kudlik fÚkk nˇg af snyrtimennsku Olsens, sem gekk Ý hvÝtum buxum og hvÝtum strigaskˇm, sem aldrei virtust ˇhreinkast. Einn votvi­radag ■egar menn sßtu og ßtu nesti sitt tˇk Kudlik sig til ogáhno­a­i drulluk˙lu ß milli handanna og settist vi­ fŠtur prˇfessors Olsens og ger­i sÚr lÝti­ fyrir og smur­i hvÝta strigaskˇ Olsens me­ forinni og sag­i sÝsona: "I really hate how you can keep you shoes so fuc... clean". Olaf Olsen svara­i stutt og laggott: "Well".

┴ri­ 1981 fÚkk Olsen st÷­u Ůjˇ­minjavar­ar Dana ogágegndi hann ■eirri st÷­u me­ glŠsibrag fram til ßrsins 1995. Ekki voru ■ˇ allir ßnŠg­ir me­ Olsen, sem var­ samnefnari mikils pˇlÝtÝsks ni­urskur­ar ß Ůjˇ­minjasafni Dana, ■ar sem safni­ losa­i safni­ vi­ vesalinga ogáhßlfdrŠttinga Ý frŠ­unum sem bara h÷f­u seti­ ■ar ßrum saman og ■egi­ laun og aldrei ßorka­ nokkru Ý frŠ­unum sem um var talandi. Gekk Olaf ß ■essum ßrum me­al sumra hatursmanna sinna undir nafninu 0-Olsen (N˙ll Olsen). Kom ■etta n˙ a­allega af ■vÝ a­ hann undirrita­i brÚf O.Olsen.

SÝ­ari fer­ Olafs Olsens til ═slands lag­i hann Ý ßri­ 1994. Ůß var haldinn fundur Ůjˇ­minjavar­a Nor­urlandanna Ý Borgarnesi, og sß Úg og annar starfsma­ur Ůjˇ­minjasafns ═slands um undirb˙ning stefnunnar. Rß­stefnunni Ý Borgarnesi lauk me­ skemmtif÷r um SnŠfellsnes, sem var Olsen mj÷g eftirminnileg. Daginn eftir var haldin veisla ١rs Magn˙ssonar ■jˇ­minjavar­ar ß Hˇtel Holti, sem slˇ ˙t allt Ý mat og drykk sem ß­ur haf­i sÚst ß rß­stefnum ■jˇ­minjavar­anna. VilligŠs var Ý matinn og hÚlt finnski ■jˇ­minjav÷r­urinn mikla lofrŠ­u um veisluna Ý eftir-eftirrÚtt. Vi­ sem um undirb˙ning fundarins h÷f­um sÚ­, prÝsu­umáokkur sŠla fyrir a­ hafa haldi­ ÷llu innan fjßrveitingarinnar til fundarins. Ůeirri ßnŠgju st˙ta­i ١r svo fyrir okkur me­ ■vÝ a­ panta dřrasta konÝaki­ ß ═slandi og vindla ß lÝnuna Ý konÝakstofu Hˇtel Holts. Hann leit ekki einu sinni ß ver­i­ i ver­listanum sem ■jˇnninn afhenti honum. Sjaldan hef Úg fengi­ svo gott konÝak en naut ■ess ekki sem skyldi.

h_ndtryk.jpg

┴ri­ 2014 tˇk Olsen vi­ ver­launum afhentum af Danadrottningu. Bernskubrekin, ■egar hann setti t.d. Niels Bohr ß lista fyrir R˙ssana, komu ekki a­ s÷k.

Me­an Gu­mundur Magn˙sson var settur ■jˇ­minjav÷r­ur, ■egar menntamßlarß­uneyti­ Ýhuga­i hva­ gera skyldi vi­ ١r Magn˙sson sem haf­i veri­ viki­ frß um tÝma af brřnni nau­syn, fˇr Úg nokkrum sinnum ß fundi ■jˇ­minjavar­aáNor­urlanda sem sta­gengill Gu­mundar. ╔g var eitt sinn staddur Ý Kaupmannah÷fn og haf­i tilkynnt fjarvistir mÝnar ˙r einum af hßdegisver­unum ß Ůjˇ­minjasafni Dana ß milli fundahalda. ╔g ■urfti a­ hitta gˇ­an vin minn, sagnfrŠ­inginn og bla­amanninn Bent BlŘdnikow, ß kaffih˙si rÚtt hjß safninu. Olsen, sem lÝklegast var enn ekki b˙inn a­ gleyma ■vÝ a­ Úg var ekki lengur nemandi hans ß fyrsta ßri sem byrtist bj˙gnefna­ur ß fyrsta fund ßrsins Ý studienŠvnet, spur­i mig af hverju Úg kŠmi ekki me­ Ý mat, og sag­i Úg honum frß ■vÝ. Var­ hann ■ß mj÷g ÷nugur og gat ekki seti­ ß sÚr og kalla­i vin minn Bent frekar ljˇtum nafni (den Bandit).

Vissi Úg vel, a­ Olsen var ekki hlřtt til BlŘdnikows sem Ýtreka­ haf­i gagnrřnt Olsen opinberlega Ý greinum Ý Weekendavisen, fyrir stjˇrn ˙tgßfu danskaáalfrŠ­iritsins. Gagnrřnin var mestmegnis fyrir a­ ekki vŠri skrifa­ rÚtt, e­a yfirleitt nokku­ af viti um samband danskra komm˙nista vi­ vi­ herrana Ý Moskvu ß tÝmum kalda strÝ­sins. Olaf Olsen hafi oft or­i­ fyrir orrahrÝ­ BlŘdnikows um menn sem ekki h÷f­u gert upp vi­ blakka fortÝ­ sÝna sem skˇsveinar herranna Ý Moskvuborg. Kom ■essi fundur minn me­ BlŘdnikow aftur til tals ß einum fÝnasta veitingasta­ Kaupmannahafnar, Restaurant Els, ■egar kona Olafs, Agnete Olsen, spyr mig um tengsl mÝn vi­ Bent BlŘdnikow. Skřr­i Úg hreinskilningslega frß ■vÝ, enda getur ma­ur vel veri­ vinur tveggja manna, ■ˇ svo a­ ■eir sÚu ˇvinir - nema a­ ma­ur sÚ illa haldi­ og sŠrt hˇpdřr sem lifir eftir mottˇinu "ˇvinir vina minna eru ˇvini mÝnir".

Eitt af sÝ­ustu verkum Olafs Olsens sem ■jˇ­minjavar­ar tengdust einnig ═slandi. Olaf gaf gˇ­f˙slega leyfi sitt, sem ■jˇ­minjav÷r­ur Dana, til a­ silfursjˇ­ur sem fannst a­ s÷gn a­ Mi­h˙sum austur ß landi yr­i rannsaka­ur ß vegum Ůjˇ­minjasafns Dana eftir a­ breskurásÚrfrŠ­ingur Ýásilfri vÝkingaaldar hÚlt ■vÝ fram a­ eitthva­ vŠri bogi­ vi­ sjˇ­inn (og heldur hann ■vÝ enn fram, n˙ sÝ­ast Ý skřrslu frß einum af al■jˇ­legu VÝkingafundunum). S˙ rannsˇkn Ůjˇ­minjasafns Dana er samkvŠmt ÷­rum breskum sÚrfrŠ­ingum einskis vir­i (sjß hÚr).áNi­urst÷­ur rannsˇknarinnar ß Nationalmuseet i Kaupmannah÷fn voru settar fram Ý fj÷lmi­lum af sÚrsveit ١rs Magn˙ssonar, ß ■ann hßtt, a­ halda mŠtti a­ danska rannsˇknin sta­festi a­ sjˇ­urinn vŠri allur frß s÷gu÷ld. Svo er n˙ ekki og f÷lsu­u ■rÝr Ýslenskir einstaklingar Ý raun ni­urst÷­ur danska ■jˇ­minjasafnsins. Nokkru ßrum sÝ­ar ■egar Úg var b˙settur Ý Kaupmannah÷fn, greindi Úg Olsen frß aflei­ingum sem ■essi mist˙lkun Ýslenskra embŠttismanna, sem hvorki voru lŠsir ß d÷nsku nÚ almenna si­semi. Var hann mj÷g lei­ur yfir ˙tkomunni og sag­ist aldrei hafa veitt leyfi­ ef hann hef­i vita­ hvernig ni­ursta­a rannsˇknarinnar var misnotu­. Meira ger­i hann n˙ ekki og ■ˇtt mÚr ■a­ mi­ur.

348218.jpg

Nokkru sÝ­ar var Úg aftur Ý sÝma- og brÚfasambandi vi­ Olsen, sem Úg hitti reyndar endrum og ein ß gangi Ý Kaupmannah÷fn, ■ar sem hann og kona hans voru lengi me­ Ýb˙­ ekki langt frß ■ar sem Úg bjˇ um tÝma ß Vandkunsten n˙mer 6, 4. hŠ­ til hŠgri. Oft keypti hann blˇm hjß blˇmasala sem ß ■eim ßrum var ß Vandkunsten, Ý h˙sinu vi­ hli­ina ß h˙sinu sem Úg bjˇ Ý. Vi­ rannsˇknir mÝnar ß afdrifum gy­inga sem sendir h÷f­u veri­ ˙r landi og Ý dau­ann af d÷nskum yfirv÷ldum ß strÝ­sßrunum (sem a­ hluta til voru gefnar ˙t Ý bˇkinni Medaljens Bagside, 2005, sem mß finna ß gˇ­um Ýslenskum bˇkas÷fnum), rakst Úg ß upplřsingar um gy­inginn Dr.jur. Wilhelm Lewinski (f. 1903), sˇsÝalista og jafnvel marxista, sem m.a. reyndi a­ komast til ═slands e­a FŠreyja. Kom Ý ljˇs Ý skj÷lum d÷nsku rÝkisl÷greglunnar, a­ fa­ir Olsens og mˇ­ir h÷f­u teki­ Lewinski upp ß arma sÚr, og bjˇ hann m.a. hjß ■eim um tÝma ß­ur en honum tˇkst a­ komast til Su­ur-AmerÝku, n.t. KˇlombÝu. Foreldrar Olafs hřstu reyndar nokkra pˇlitÝska flˇttamenn, bŠ­i gy­inga og a­ra ß heimili sÝnu Ý ┴rˇsum. Olaf skrifa­i mÚr 17. j˙nÝ ßri­ 1997 og sag­i a­ Wilhelm Lewinski hef­i komi­ sem fer­ama­ur 10 ßrum fyrr og heimsˇtt mˇ­ur Olafs, Agnete Bing Olsen. Ůß hef­i Lewinski Ýhuga­ a­ flytja til KalifornÝu, ■ar sem dˇttir hans bjˇ. Reyndar bjˇ Lewinski ■ß Ý Chicago og anda­ist ßri­ 1989.

ok_-_olaf_olsen_29551154_2012-07-15t22_20_42.jpg

SÝ­ast hitti Úg Olsen ßri­ 2011 um hausti­, ■egar haldi­ var upp ß 40 ßra afmŠli Mi­aldadeildarinnar Ý ┴rˇsum. Hann haf­i tÝma til a­ rŠ­a lÝtillega vi­ mig og spur­i mig hvernig gengi. Ekki ˇra­i mig ■ß fyrir ■vÝ a­ hann myndi komast Ý svi­sljˇsi­ ßri sÝ­ar sem eini danski njˇsnarinn ß kaldstrÝ­sßrunum sem hengdur var ˙t Ý fj÷lmi­lum eftir rannsˇknir ß ■eim kafla Ý ljˇtri s÷gu Danm÷rku ß 20. ÷ld.

Ekki minnka­i hrˇ­ur hans Ý ÷­rum ■jˇ­fÚlagsstigum, ■rßtt fyrir bernskubrekin, ■vÝ hann var ver­launa­ur af sjßlfri Danadrottningu ßri­ 2013. SÝ­ustu tv÷ ßrin gßfu fŠturnir sig og hann var bundinn vi­ hjˇlastˇl og hefur ÷rugglega ■ˇtt ■a­ b÷lvanlegt ■ekki Úg hann rÚtt. H÷fu­i­ var vÝst alveg i orden a­ s÷gn frŠnda hans eins og sumra vina hans sem Úg hef tala­ vi­. Lei­inlegt hefur honum ÷ruggleg ■ˇtt, hvernig deildin hans gamla vi­ ┴rˇsarhßskˇla var so­in saman vi­ a­rar deildir, ■annig a­ nafn hennar er eiginlega ekki lengur til, og kennsla og kennarar Ý mi­aldafornleifafrŠ­i Ý ┴rˇsum eru ekki af s÷mu gŠ­um og fyrr. Af er ■a­ sem ß­ur var, en lengi mßtti sjß hvert stefndi. Hlutirnir visna ■egar engin er nŠringin og Úg bi­ engan eftirmanna Olsens ß deildinni afs÷kunar ß ■eirri sko­un minni, og segi hana alveg kinnro­alaust.

Eftir ■essa S÷gu Ëlafs flugumanns hins AustrŠna, og sama hva­ m÷nnum ■ykir n˙ um Olaf Olsen, ■ß er ■a­ mÝn sko­un a­ ■etta hafi ß margan hßtt veri­ mj÷g merkilegur karl, og ekkert verri ■ˇtt honum hef­i or­i­ ß Ý messunni fyrr ß lÝfslei­inni. Humanum errare est, au­vita­ mismiki­ ■ˇ.

Olaf Olsen ver­ur borinn til grafar vi­ kirkjuna ß Alr° nŠrri Horsens nk fimmtudag. ┴ eyjunni bjˇ hann lengi ßsamt annari konu sinni, sagnfrŠ­ingnum Agnete Olsen, sem lifir mann sinn.

fyrkat_m_llegaard_plaque_olaf_olsen_ajb.jpg


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband