Fćrsluflokkur: Fornleifafrćđi

Fátćkleg minningarorđ um meistara Ţórđ í Skógum

Ţórđur Tómasson 3

Ţórđur Tómasson var mađur sem seint gleymist samferđamönnum sínum, og ţađ verđur ađeins endurtekning ađ fara út í ţá sálma, ţar sem svo margir hafa sömu sögu ađ segja af ánćgjulegri komu sinni ađ Skógum; ţar sem ţeir geta lýst ţví hvernig Ţórđur gat veriđ međ ţremur hópum á mismunandi stöđum í byggđasafninu í einu.

Ég kynntist eldhuganum Ţórđi Tómassyni fyrst ţegar Kristján Eldjárn reddađi mér sumarvinnu viđ fornleifarannsóknina ađ Stóruborg undir Eyjafjöllum. Kristján heyrđi af ţví í banka í Reykjavík voriđ 1981, ađ ég hefđi ekki getađ fengiđ neina vinnu í frćđunum. Eldjárn hringdi í Mjöll Snćsdóttur, sem hafđi sem betur fer laust pláss. Ţegar vinnan á bćjarhólnum forna hófst, kom fljótt í ljós ađ Stóraborg og Ţórđur voru óađskiljanlegar stćrđir.

Enginn gat veriđ í vafa um ađ Ţórđur elskađi ţađ sem hann gerđi í Skógum og ţađ fékk fólk til ađ dáđst af honum. En ćvistarf hans var miklu meira en safniđ. Störf hans sem kennara voru rómuđ og samvinna hans viđ Kristján Eldjárn viđ gerđ ţjóđháttaspurningalista Ţjóđminjasafns Íslands í byrjun 7. áratugar síđustu aldar var stórvirki sem margir njóta góđs af nú og um ókominn tíma. Ţađ starf verđur ekki endurtekiđ.

Ţórđur sýndi ţeirri fornleifanámu, sem rústirnar ađ Stóraborg voru, meiri virđingu en ţeir sem stjórnuđu fornleifamálum á Íslandi. Brennandi áhugi hans á Stóruborg sýndi sig síđast í fyrra, ţegar góđir menn gáfur út greinasafn eftir Ţórđ um Stóruborgafundi í tilefni af 100 ára afmćli frćđaţularins í Skógum.

Ađ mati Fornleifs geta menn veriđ fornleifafrćđingar ţó ţeir grafi ekki. Ţađ er vitaskuld gott ađ tengja ţetta tvennt saman og í fágćtum tilvikum ţykir mér eđlilegt ađ kalla menn fornleifafrćđinga, ţó ţeir hafi ekki numiđ frćđin eđa grafiđ upp rúst. Ađ mínu mati er einn fremsti núlifandi fornleifafrćđinga landsins Ţórđur Tómasson í Skógum. Honum hefur tekist ađ gera fortíđina vinsćlli en mörgum fornleifafrćđingnum međ meistarabréf upp á vasann (Sjá hér).

Síđast ţegar ég kom viđ í Skógum og hitti Ţórđ var áriđ 2016. Hann tók konunglega á móti mér og ferđafélögum mínum tveimur, Einari Jónssyni (fráfluttum Skógarmanni) og Kristjáni Sveinssyni. Viđ vorum í eins konar Gullskipsferđ án ţess ađ nota radar, flugvélar eđa sérfjárveitingu frá íslenska ríkinu til ađ grafa upp ţýskan togara. Skógarsafn geymir einn helsta fjársjóđinn úr skipinu sem er merkilegri en ímyndađ gull og geimsteinar (sjá hérna) sem ćvintýramenn og glópa međ gullglampa í augum langar ađ finna. Frćđimenn voru ávallt velkomnir ađ leita í sarp Ţórđar og njóta visku hans, og komu ekki ađ tómum kofanum.

Ég fćrđi Ţórđi bók eftir mig, grein og nokkur blöđ frá 19. öld ađ gjöf, en Ţórđur leysti mig út međ einum af sínum merku bókum. Ánćgja gamla mannsins yfir heimsókninni skein út úr fráum augum hans og ákefđ hans viđ ađ miđla og frćđa var engu minni en 36 árum fyrr, er hann tók fyrst á mótum ungum fornleifafrćđinema í Skógum međ pomp og prakt og af einstakri gestrisni. Ţá naut hann ađstođar systur sinnar, Guđrúnar og eiginmanns hennar, sem tekiđ hafa á móti ófáum gestinum í kaffibođ og mat á heimili ţeirra og Ţórđar í Skógum.

Ţórđur hjó og reisti sér sinn glćsilega bautastein sjálfur undir hinum fornu, grćnu sjávarklettunum í Skógum. Hann geta allir fariđ og skođađ. Ćvistarf hans var engu líkt. Geri ađrir betur. Ég votta ađstandendum hans samúđ mína í sorginni, en góđar minningar lýsa allt tengt Ţórđi.

_or_ur_tomasson


The true Nature of the Norwegian Bucket-men

Břttebeslag2

By Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

The most famous "Bucket-man" of Norway (fig. 2) can be found on a bucket mount in the Oseberg long ship burial, which is dated to ca. AD 834. The mount is in the shape of a sitting man with closed eyes. In front of him is a rectangular board, looking very much like a gaming-board of some sort.

The miniature board-man is a so called escutcheon (a decorated disc or mount, supporting or covering the handles finial attachments on hanging bowls or buckets).

Radiocarbon dates obtained from the bones of one of two women´s buried a Oseberg are poor, partly because of great disturbance of radiocarbon 13 and 14 around 800 AD. The BP ages of two measurements are 1220+/-40 and 1230+/-40, which when calibrated support vaguely the more reliable dendrochronology dates from the burial tent timbers that show us the tent on the deck of the Oseberg burial ship was constructed in 834 AD.

Oseberg

Fig. 2. The bucket-man of Oseberg.

Buddhas on the bucket - hardly - which doesn´t make them Irish.

The original interpretation for the figure proposed it was the Buddha meditating with his eyes closed and in a locked lotus pose. That assumption has changed and now the bucket-man with the geometric board is interpreted as Irish relics, nicked by the Vikings in Ireland around AD 800. Some scholars believe these allegedly Irish mounds are even older than that.

It seems to me that many things in Ireland are dated somewhat earlier then elsewhere, and that the Jazz was even invented in County Kerry - some call it Green nationalism.

So without dates and real parallels from Ireland, I am not buying an Irish origin for the Norwegian Bucket-men, nor a date before 800 AD.

Rin

 

Fig. 3  Crucifixion plaque from Rinnagan near Athlone.

In a recent article (see here) some stylistic arguments for an Irish origin of the Bucket-Buddha of Norway are presented with e.g. a crucifixion plaque from St John´s, Rinnagan, near Athlone in Ireland (presumably late 7th century AD) and a figure of a man in a cloak, the so called "Man of Matthew"  in the Book of Durrow (folio 21v), which is dated to 650-80 AD.  Neither suggestions are convincing for the interpretation of the interpretation of the Norwegian "Bucket-Buddhas"

Matt

Fig. 4 Late 7th ? century manuscript.

Another insular find, and a more convincing uncle of the Oseberg "Buddha" is a bronze mount from Cumbria, England (see fig. 8). The mount is a stray find dated to the 8th century.

A new Grand-master from Stjřrdal, A Buddah, bucketeer or a local board-player?

index dfgsgQuite recently a mount from a bucket, or more likely another implement (see the photograph at the beginning of this article and the one left/fig. 5), was found by a Norwegian metal-detectorist in Stjřrdal in Trřndelag (Ţrćndalög) in Norway.

The Norwegian Media has been full of photos of the unconserved artifact and the Viking-people around the world are frolicking.

It is difficult to see whether the new member of the Norwegian Bucket-family is a mount for a bucket, or something entirely different, for instance a belt mount.

S2

Fig. 5-6 (and 1) A Mount recently found in Sjřrdal, Trřndelag, Norway.

A different interpretation:

To be a little untraditional, I am going  to apply a gender approach and some queering on this solution.  - - No, just kidding. I´m too old to have experienced that era in Norse Archaeology.

MyklebostadInstead of explaining the "strange" and "unexplained" as Eastern influx, Irish origin or queering the mounts from Oseberg, the open eye one from Myklebostad (Miklabólstađ, photo left, Fig. 7, Bergen Museum) and now the figure recently found in Sjřrdal (Figs 1, 5 and 6). I am proposing that the bucket-men were made in Scandinavian.

Obviously they were influenced by insular style, or possibly designed by an artisan from the British Isles/Ireland. However, he might have moved, or have been moved, to Norway, where he produced mounts like these for Norwegian Nobility around AD 800.

Instead of the venerable Buddha - may God be with him - or an Irish holy man, I am suggesting that that the figures represent belief and traditions closer to home in Scandinavia, than to Asia or Ireland.

Tafl-players - Scandinavian Grand Masters of their era

The latest member(s) of the Norwegian Bucket-mound family has two fellows sitting opposite to one another with a chequered board between them. To me it seems as if the mount depicts two men playing a board game, e.g. the Tafl of the Sagas. 

To be bold, I want to suggest that the Bucket-men in Norway and Cumbria (se fig. 8, below, of a mount from Arnside, Cumbria),  were the way the 9th century Norwegians were trying to depict a sequence of the tale of Völsungar (later preserved in the Völsunga saga in Iceland; Read it here)or in English here, about Sigurđur Fáfnisbani (who is somewhat related to old Sigfried in the similar German tradition of the Niebelungenlied) playing tafl with his tutor and foster father whose name was Reginn Hreiđmarsson according to the Icelandic tradition.

We do know that Buddha was against playing checkers or other board games and if the Norwegian bucket-men are not Irish mounts, showing holy Irish eremites holding the Holy Scripture in a Lotus-position, I am definitely voting for Sigurđur and Reginn playing a good game of Tafl - even the Hneftafl.

Myklebostad

Fig. 8. This board-player was found in Arnside in Cumbria. Kendal Museum.

Gs_19,_Ockelbo_(game)You can believe this hypothesis or not; But why Buddha or Christ, when we have old Sigfried (aka Sigurđur) who plaid tafl in local tales?

Jesus was seemingly never a keen player, and Buddha didn´t like a whole series of games, because he believed them to be a "cause for negligence" - Namaste for that (see here).

Another depiction of the gaming Sigurđur and Reginn can be found on the Runic stone Ockelbo, north of Uppsala, Sweden (fig, 9). Please focus on the board.

The Vikings were hooked on the game of tafl.

Well, believe this or not.

To end these reflections, here are some photographs of some top plates of weights (or are they gaming pieces?) found in Iceland, Wales and Norway. They are dated to the 9th and 10th centuries (see more here if you can read Icelandic).

Met Sandtorgum svart

Fig. 10 a. Sandtorg, in Tjeldsund, Harstad, Troms

Fig. 10 b. Anglesey, Wales

large better435637

Fig. 10 c: Bólstađur in Álftafjörđur, Iceland


SS-Úlfur í gćruúlpu

ezgif-7-5ea876c1a66e

Ţessi langa grein er örugglega eftir ađ valda smá skjálfta hér og ţar, ţótt vart valdi hún túristagosi án virđisaukaskatts.

Hún gćti miklu frekar komiđ af stađ óţćgilegu iđragasi hjá ţeim sem töldu sig ţekkja sögu mannsins sem hér verđur ritađ um. Ég er nokkuđ hrćddur um ađ samferđamenn hans, sem enn eru á međal okkar, hafi ekki ţekkt hann eins vel og ţeir héldu, svo ţađ sé alveg ljóst hér frá upphafi.

Mađurinn sem ég skrifa um er SS-mađurinn sem starir á ykkur hér fyrir ofan. Eg er reyndar búinn ađ "djúpfćgja" myndina örlítiđ. Ţiđ sjáiđ engin nasistamerki á myndinni. Ţví er um ađ gera ađ leggja ţađ á sig ađ lesa. Ţví upphaflega ljósmyndin er birt neđar.

Hann var einn af ţessum íslensku nasistum (en ţessi fékk ríkisborgararétt á 7. áratugnum) sem ég skrifa af og til um. Ţetta er "söguhetjan". Hann var nasisti í 1. deild. En á Íslandi var hann ađeins ţekktur ţekktur sem óđamála garđyrkjumađur.

Helvíti lék hann nú vel á okkur elskurnar mínar. Hann sló Mikson viđ!

SS-mađur í Hinu Íslenska Fornleifafélagi

13f6ca-netm1Einhverjir muna líklegast eftir öldnum, hávöxnum manni, Úlfi Friđrikssyni, sem kom á ársfundi hins íslenska fornleifafélags á 10 áratug síđustu aldar. Ţá hafđi ég tök á ţví ađ sćkja fundi í ţví félagi og hafđi aldrei gert síđan ađ ég hafđi gerst félagi á barnsaldri og heldur ekki eftir ţann tíma.

Úlfur ţessi sýndi gífurleg taugaveiklunareinkenni og horfđi sjaldan beint í augun á fólki ţegar hann talađi viđ ţađ. Ef menn töluđu ekki viđ manninn, vissu fáir ađ hann var mađur af erlendu bergi brotinn. En hann gekk eftir veggjum og komst ekki í samband viđ fólk ađ fyrra bragđi. Ég vissi ţó ađ hann var útlendingur löngu áđur en ég uppgötvađi ađ hann vćri í sama félagi og ég. Ég hafđi heyrt hann tala viđ annan karl í strćtisvagni á menntaskólaárum mínum. Íslenska ţessa nýbúa var óhemju bjöguđ. Hann var ávallt óđamála og nćstum óskiljanlegur.

Nóg um ţađ. Ég gluggađi einu sinni í bók sem hann skrifađi og sem bar heitiđ Fundiđ og gefiđ – sundurlausir ţankar á leiđum milli leiđa í kirkjugarđinum viđ Suđurgötu. Bók ţessi kom út áriđ 1988 og er ekki alls vitlaus. Ţegar ég gluggađi í bókina, furđađi ţađ mig, ađ mađur sem gerđi sig vart skiljanlegan á íslensku, gćti skrifađ bók á okkar falleg en tormelta tungumáli. Hann hefur ugglaust fengiđ til ţess dágóđa hjálp.

Ţar las ég ţađ sem hann upplýsti um sjálfan sig sem fékk mig til ađ glenna upp augun: 

Ég fćddist sem Wolf von Seefeld í Kúrlandi. Meirihluti íbúa ţessa lands, ţá kallađir Kúrar, voru síđar Lettar. Ţó voru einnig Kúrlendingar af öđru ţjóđerni. Ég tilheyrđi minnihluta af ţýsku bergi til margra alda. Ţar gekk ég í skóla, nam sögu og fornleifafrćđi og síđar í Ţýskalandi uns ađstađan breyttist ađ stríđi loknu. Baltnesku lýđveldin ţrjú voru innlimuđ í Sovétríkin. Ţá fluttust margir Lettlendingar, sér í lagi af ţýsku ţjóđerni, til Ţýskalands og víđar.

Ađalsmađur

Wolf von Seefeld fćddist áriđ 1912 inn í gamla ćtt ţýsks landađal í Degole, bć sem herrafólkiđ í Lettlandi (Ţjóđverjarnir) kallađi Degahlen. Ćttmenn hans og forfeđur báru barónatitla og notađi Wolf ţann titil á 4. og 5. áratug síđustu aldar í Ţýskalandi.

Mér ţótti ţessi karl afar grunsamlegur og sagan hans ótrúleg og hef í langan tíma safnađ upplýsingum um hann. Ég sendi eitt sinni nafn hans til Simon Wiesenthal-stofnunarinnar í Jerúsalem, sem ég hef unniđ fyrir í ýmsum minni verkefnum. Wolf von Seefeld var ţó ekki ţar á skrá og ţví líklega ekki eftirlýstur fyrir stríđsglćpi.

Ég heyrđi eitt sinn frá íslenskum sagnfrćđingi, sem taldi Úlf ţennan hafa starfađ í fangabúđum nasista. Ţađ hefur hann ţó aldrei getađ undirbyggt.

Bjó á Íslandi í 54 ár og varđ 97 ára

Áriđ 2009 sé ég minningargreinar um Úlf í Morgunblađinu. Hann var dáinn ţessi Úlfur Friđriksson í Fornleifafélaginu, ekki meira né minna en 97 ára ađ aldri. Hann andađist á Hrafnistu í Reykjavík 19. september, ţađ ár. 

Í lofgreinum um líf manns, sem fólk virtist ekkert ţekkja - eđa taldi sig ţekka ađ siđ Íslendinga, frćddist mađur um ţađ sem Úlfur Friđriksson hafđi sagt samferđarfólki sínu í Íslandi. Ári áđur sagđi hann starfsmanni Hrafnistu í Reykjavík, ţar sem hann bjó síđustu tvö ár ćvi sinnar, ćvipunkta sína. Ţegar ég sá ţađ, gerđi ég mér grein fyrri ţví ađ ekki var allt međ felldu međ Úlf hinn óđamála frá Kúrlandi.

Ţetta var skrifađ um Úlf í Hrafnistubréfi:

Sagnfrćđingur í garđyrkjunámi

Úlfur er menntađur mađur en hann fór í menntaskóla í Ríga í Lettlandi áriđ 1930 og lćrđi ţar grísku og latínu. „Ađ loknu framhaldsskólanámi fór ég í lettneska herinn í eitt ár og fór ţá ađ lćra sagnfrćđi viđ háskóla í Ríga,“ segir Úlfur en hann er sagnfrćđingur. „Svo ţegar ég kom til Ţýskalands fékk ég enga vinnu viđ sagnfrćđina svo ég ákvađ ađ fara til Hannover og lćra ţar garđyrkju,“ segir hann en hann lauk ţví námi á tveimur árum. „Ađ loknu garđyrkjunáminu flutti ég til Englands ...

                   Úr Hrafnistubréfi 1. tbl., 35. árg. maí 2008

Hér um daginn fékk ég svo fyrirspurn frá bókmenntafrćđingi og vini í Litháen, sem er ađ skrifa grein um fyrstu Litháana sem bjuggu á Íslandi, ţar sem hún vitnar í mig en - en ég hafđi vitnađ í merka grein eftir hana í tímariti í Litháen. Ţá var mér aftur hugsađ til Úlfs, Wolf von Seefeld, sem var frá nćsta bć, ef svo má segja, og ákvađ ađ skrifa ţessa grein nú, enda hef ég átt ýmislegt efni um í ţó nokkurn tíma um Úlfinn.

úr Hrafnistubréfi

Wolf von Seefeld lengst til vinstri međ félögum sínum í lettneska hernum á 4. áratug síđustu aldar.

Úlfur laug ađ Íslendingum til ađ hylma yfir frekar svarta fortíđ sína

Úlfur Friđriksson var eins og fyrr getur af barónaćttum, af ćtt ţýsks landađals á Kúrlandi sem settist ţar ađ á 16. öld. Hann notađi barónstitilinn óspart sér til framdráttar, er hann dvaldi í Ţýskalandi Hitlers.

En úlfurinn var slćgur og fór frekar hratt yfir sögu ţegar hann sagđi grandvaralausum Íslendingum sögu sína sem sögu fórnarlambs og "flóttamanns", t.d. ţeim sem ritađi um hann í Hrafnistubréfi áriđ 2008.

Yfirlýsingin um ađ hann hafi ekki fengiđ vinnu í ţýskalandi er hann hrökklađist frá Lettlandi á ekki viđ nein rök ađ styđjast.

Í Ţýskalandi stundađi Úlfur háskólanám og var framarlega í starfi nasista viđ ţann háskóla á 4. áratugnum. Kannski hefur hann hitt Davíđ Ólafsson sem síđar varđ seđlabankastjóri, og ţađ án prófskírteinis í hagfrćđi eđa skyldum frćđum. En Davíđ var ađ eigin sögn í Kiel.

Screenshot_2021-03-04 083-094 p65 - la_35_83-94 pdf

Fornleifafrćđingur

Úlfur stundađi nám í germönskum frćđum og fornleifafrćđi viđ háskólann í Kiel.

Einn prófessora hans var SS-Übercharführer (SS-Forschungsführer) Herbert Jahnkuhn fornleifafrćđingur.

Jankuhn sem var sannfćrđur nasisti sem međ öllum ráđum otađi sínum tota í innsta hring Ţriđja ríkisins. Hann varđ fljótt innsti koppur í búri hjá Alfred Rosenberg og Heinrich Himmler í samtökunum Ahnenerbe sem var stofnun stofnun innan SS.

ţar sem hann bar titilinn Reichsarchäeologe í deild sem kölluđ var Ausgrabungen. Hann skipulagđi fornleifarannsóknir til ađ sýna fram á forna búsetu "Germana" á ýmsum stöđum sem Ţriđja ríkiđ vildi ná yfirráđum yfir til ađ auka Lebensraum Germanans, mátt og megin, og um leiđ og "óćskilegu fólki" sem á vegi ţeirra varđ var rutt úr vegi eđa ţví útrýmt. 

Til ađ setja stofnun ţessa í samhengi viđ Íslandi, fyrirhugađi hún, eins og kunnugt er,  leiđangra til Íslands og sendi til landsins ýmsa furđufugla til frćđistarfa sem var ţó ekkert annađ en kukl og hindurvitni.

Gunnar Gunnarsson rithöfundur starfađi fyrir ţetta apparat og fór í fyrirlestraferđ um Ţýskaland á vegum Ahnenerbe, eins og lesa má hér ítarlega um á dálkinum til vinstri. Guđmundur Kamban gerđist Kalkúnasérfrćđingur félagsins (sjá hér). Ţađ er saga sem sumir á Íslandi vilja ekki heyra, sjá né lesa.

Á vegum Ahnenerbe-stofnunarinnar rannsakađi Wolf von Seefeld ásamt Hans Schleif leifar miđaldavirkis úr timbri ţar sem heitir Stary Dziergon í nyrsta hluta Póllands nútímans. Hugmyndafrćđingar dellunnar hjá Ahnenerbe kölluđu stađinn Alt Christburg og töldu stađinn höfuđvígi Germanskrar búsetu á síđari hluta járnaldar og á miđöldum.

Schleif und Seefeld

Úlfur og Hans Schleif viđ myndatökur á leirkerum   

Úlfur var rétt upp úr 1940 kominn međ ómerkilegt ţýskt SS-doktorspróf upp á vasann. Áriđ 1940 fékk hann stöđu safnvarđar í Posener Museum í Posen (vestur-Prússland), hérađ sem ţeir höfđu tekiđ aftur af Póllandi sem fékk ţađ áriđ 1919.

Skömmu síđar tók hann tímabundiđ viđ viđ starfi Jahnkuhns i Kiel, í lektorsstöđu. Ţar starfađi hann ađeins í nokkra mánuđi. Herbert Jahnkuhn hafđi ţá orđiđ of mikiđ ađ gera til ađ gegna skyldum sínum í Kiel. Hann var ţó um tíma orđinn háskólaforseti (rektor) í Kiel og gegndi líka skyldum hjá Ahnenerbe í Berlín, beint undir Heinrich Himmler.

Frćđilegt rán og rupl í skjóli ţjóđarmorđa

Áriđ 1942 stofnađi SS Ahnenerbe nýja deild: Sonderkommando Jankuhn sem starfa átti undir Division Wiking i Waffen-SS. Hlutverk ţessa "fornleifafrćđingateymis2 Jankuhns var at fara til Krím og tćma ţar söfn og fćra ránsfenginn til Berlínar. Tilgangurinn međ ruplinu var, fyrir utan ađ svala ţjófseđlinu sem nasistar voru allir haldnir, ađ sanka ađ sér sönnunargögnum um uppruna Gotanna á Krím og ţar međ yfirráđarétt Ţjóđverja allt suđaustur til Svartahafs.

Jankuhn tók dyggan samstarfsmann sinn Wolf von Seefeld (Úlf Friđriksson), sem og dr. Karl Kersten. 

Ţann 1 ágúst 1942 meldar Dr. Herbert Jankuhn og Baron Wolf von Seefeld komu sína sína í Staroberheve í Donetsk (Úkraínu nútímans), ţar sem ađalstöđvar Division Wiking á Krím var stađsett. Hann átti ţar erindi viđ yfirmann ţar sem hét Steiner. Steiner ţessi átti ađ hjálpa til viđ ađ finna fornleifafrćđilegar sannanir fyrir tilvist gotnesk veldis viđ Svartahaf. Svo vildi til ađ Steiner var ekki til stađar í bćkistöđvum ţar sem hann hafđi ţurft ađ fara fram á víglínuna til ađ líta til manna sinna ţar.

Jankuhn og međreiđarsveinar hans dvelja í höfuđstöđvunum í nokkra daga og vingast Jankuhn viđ félaga í Einsaztskommando 11b undir Einsatzgruppe D9, sem var var herdeild sem um tíma varđ frćgust fyrir ađ ferđast um međ vörubíl međ gasklefa á pallinum .... sem notađur var til "sérstakra ađgerđa", ţ.e. er morđa á gyđingum. Foringinn í Einsatzgruppe D, Werner Braune, fékk áhuga á leiđangri Jankuhns og gefur honum ráđleggingar um hvađa söfn hann megi búast viđ upplýsingar sem gćtu veriđ áhugaverđar.

Herbert-Jankuhn

Herbert Jankuhn á yngri árum

7. ágúst 1942 hittast Steiner og Jankuhn loks. Steiner, sem var á kafi í stríđsrekstri, hefur lítinn skilning á erindi Jahnkuhns og félaga, en fćst ţó loks til ađ greiđa götu ţeirra. Jahnkun og ađstođarmenn hans tveir, allir í SS-herbúningi slást í för međ Steiner til Maikop ţann 26. ágúst. Í ţeirri för taka SS-Wiking deildin sem ţarna var ekki fanga heldur skjóta alla á stađnum sem "grunađa hermdarverkamenn". 

Á međan Einzatskommando 11 smalar saman gyđingum bćjarins Maikop til aftöku, leyfir Dr. Karl Rudolf Werner Braune, ofursti í Division Wiking á Krím (sem var hengdur í Vestur-Ţýskalandi 1951, fyrir glćpi sína, m.a. Noregi), Jahnkuhn og Úlfi og Karli Kersten ađ rćna meintum gotneskum forminjum sem var pakkađ og ţćr sendar heim í heim til Reich.

Ţví sem ruplađ var voru forngripir ćttađir frá Grikklandi og sem í dag, sem og gripir sem hćgt hćgt er ađ tengja Skýţum, sem var austuríranskur og "arískur" hirđingjaćttbálkur ađ ţví helst er taliđ. Í dag vitum viđ, ađ ekkert af ţví sem stoliđ var ađ Ţjóđverjum tengdist Gotum.

Ahnenerbe Schein

Skírteini félaga í SS-Ahnenerbe.

Herbert Jankuhn starfađi áfram 1943-45 sem höfuđsmađur viđ njósnastörf í Sicherheitsdiens (SD) í Division Wiking frá 1943-45. Jankuhn tók áriđ 1944 ţátt í hernađi Wehrmachts og Waffen-SS viđ ađ brjóta niđur andspyrnu Pólverja í hinni stríđshrjáđu borg. Ţađ var glćsileg andspyrna eftir ađ andspyrna örfárra gyđing í sem faliđ höfđu sig í rústum gettósins í borginn hafđi veriđ brotbariđ niđur međ miklum erfiđismunum.  Fyrir framgöngu sína eftir stríđ var Herbert Jankuhn verđlaunađur međ Járnkrossinum.

Allt fram til desember 1944 var ţessi frćđilega siđlausa skepna fullviss um endanlegan sigur Ţjóđverja. Ţess má geta ađ Jankuhn mćtti einnig međ stórar armteygjur í Osló fyrr áriđ 1944. Norđmenn gleymdu ţví ekki eftir stríđ og ţar var hann aldrei velkominn aftur í Noregi - Hatten af for Norge!!

Valţjófarnir

Ahnenerbe hafđi óhemju áhuga á Íslandi. Hér prýđir Valţjófsstađarhurđin forsíđu á riti ţeirra Germanien.

Garđyrkjumađur var hann ekki

Söguhetjan í ţessari frásögn, Wolf von Seefeld, fór vitanlega ekki í garđyrkjunám, líkt og hann taldi grandvaralausum og auđtrúa Íslendingum trú um. Hann var hugsanlega sendur á vígstöđvarnar og var skráđur sem "Frontkämpfer". Á síđustu árum stríđsins eru heimildir um hann afar gloppóttar. Hugsanlega hefur hann veriđ fylgifiskur og skósveinn prófessors síns, Jankuhns í Varsjá. 

Eftir stríđiđ var Wolf von Seefeld fangi í fangabúđum Bandamanna fram til 1948. Ţađan fór hann til Kanada og dvaldi ţar í mörg ár. Hafa Kanadamenn ađ öllum líkindum ekki veitt honum ríkisborgararétt. Hann mun síđar hafa fariđ til Englands og sagđi ţá sögu ađ hann hefđi hitt Íslending í París, sem útvegađi honum vinnu á Íslandi. Ţar vann hann ýmis störf m.a. viđ garđyrkju í Biskupstungum, í Eyjafirđi, í Hveragerđi og síđan í Kirkjugörđum Reykjavíkur, lengst ađ í kirkjugarđinum viđ Suđurgötu, sem hann skrifađi síđar um. Sumariđ 1965 saltađi Úlfur fisk í Grímsey og sama ár hlaut hann íslenskan ríkisborgararétt. Enginn vissi ađ hann hafđi fariđ gegnum líkhrúgurnar til ađ rćna fornminjum á Krím.

Í Hveragerđi vann Wolf von Seefeld hjá Gunnari Björnssyni í Álfafelli, efst í bćnum. Hjá Gunnari unnu margir útlendingar og reyndar fleiri gyđingar en nasistar. Sćmundur Bjarnason, sem er međ áhugaverđari bloggarum landsins, vegna stíls og innihalds, minntist lettneska barónsins á bloggi sínu 14.11.2012:

Ţann 1. september 1958 vann ég í Álfafelli hjá Gunnari Björnssyni og hef veriđ 15 ára gamall ţá. Ástćđan fyrir ţví ađ ég man ţetta svona vel er ađ ţennan dag var íslenska fiskveiđilögsagan fćrđ út í 12 mílur, ef ég man rétt. Ţann dag var starf mitt m.a. ađ ţvo skyggingu af rúđunum í blokkinni sem var áföst vinnuskúrnum. Í Álfafelli vann konan hans Eyjólfs hennar Svanborgar. Hún var ţýsk og oftast kölluđ Eyfa mín. Af öđrum sem unnu hjá Gunnari um ţetta leyti man ég best eftir Hansi Gústafssyni og Lettneska baróninum. Hann var nú víst bara af barónsćttum og talađi svolitla íslensku. Einhverntíma var ég ađ tala um barónstitilinn viđ hann og hann gerđi heldur lítiđ úr honum og sagđi ađ íslendingar vćru allir af barónsćttum. Ţetta datt mér í hug ţegar ég las um ćttrakningu „the King of SÍS“.

Já, svo gekk ţessi SS-doktor í Félag Íslenskra fornleifafrćđinga, sem enn hefur ekki veitt honum neinn heiđur sem öđrum íslenska ríkisborgaranum međ doktorspróf í einhvers konar fornleifafrćđi. Líklega engin ţörf á ţví.

Óhugnanlega nálćgđ sögunnar

Fyrir utan ađ vera um tíma í sama félagi og SS-fornleifarćninginn Wolf von Seefeld, sem ég vona ađ mér sé fyrirgefiđ, hef ég upplifađ ađ ţurfa ađ vera viđstaddur fyrirlestur fyrrverandi yfirfornleifafrćđingsins SS, Herberts Jankuhns. Ţađ var snemma á árum mínum á Miđaldafornleifafrćđideild Háskólans í Árósum, líklega 1981 eđa 1982.

Ţá var Herbert Jahnkuhn kominn á eftirlaun sem prófessor viđ háskólann í Göttingen, ţar sem hann hafđi síđast fengiđ embćtti. Hann fékk áriđ 1949 einhverja falsađi uppreistarćru frá Bonn, og sumir fóru ađ trúa ţví ađ hann hefđi ekki veriđ félagi í SS eđa nasistaflokknum, líkt og hann hélt fram. Allt slíkt hefur í dag veriđ afsannađ. Jahnkuhn var ófyrirleitinn atvinnunasisti.

Einhverjir prófessorar og safnverđir á Moesgaard í Árósum, ţar sem deild mín hafđi til húsa á gömlum herragarđi, tóku upp á ţví ađ bjóđa gamla prófessornum í Göttingen til ađ heyra sögu Haithabu-rannsóknanna sem fyrst fóru fram á vegum Ahnenerbe. Sumir fornleifafrćđingar í Danmörku héldu vart vatni fyrir fyrirbćrinu.

Fyrirlesturinn var svokallađur miđvikudagsfyrirlestur, onsdagsseminar, sem stúdentar áttu og urđu jafnvel ađ mćta á.Í byrjun annar fengu viđ blágrćnan seđil međ yfirliti yfir fyrirlestrana. Eitt sin komst ég á blágrćna seđilinn.

Ég gerđi eins og mér var sagt, af gömlum prófessor mínum, Olaf Olsen, sem var af gyđingaćttum. Seinna kom ţví miđur í ljós ađ hann hafđi sjálfur á unga aldri stundađ einhvers konar njósnir fyrir Rússa (sjá hér).

Ţađ sem ég man helst eftir úr ţessum fyrirlestri Jankuhns, sem var leiđinlegur, var forláta skyggnusýningartćki sem gamli nasistinn kom međ sér og sem ađstođarmađur hans bar inn. Ţetta var sýningartćki fyrir 6x6 sm skyggnur ólíkt ţeim forngripum sem notast var viđ á deildinni ţangađ til Powerpoint kom til sögunnar.

Jankuhn kom lítiđ inn á starfsár sín hjá Ahnenerbe, en sýndi hins vegar skyggnur frá ţví eftir stríđ, ţar sem hann notađi fanga til ađ grafa fyrir sig, međan hann stóđ upp á bakka og benti. Mađur sá fangaverđi gráa fyrir járnum á grafarbakkanum.

En hin alţekkta ţýska Technik mit Komfort kemur ekki alltaf međ stormsveipsgljáa eins og ţýskar ţvottaefnisauglýsingar eru svo vel ţekktar fyrir. Tćki Jankuhns var splunkunýtt af fćribandi ţýska efnahagsundursins, en fyrsti hálftíminn fór í ađ koma helvítis tćkinu í lag. Mig minnir ađ peran í tćkinu vćri sprungin en hún fékkst ađ lokum hjá ljósmyndara safnsins. Ţessi total unperfekte byrjun var hugsanlega ástćđan til ţess ađ ekki mátti spyrja SS-prófessorinn spurninga eftir fyrirlesturinn. Hann flýtti sér í burtu ... og dó svo 10 árum síđar.

Á ţessum árum var sannleikurinn um hann farinn ađ koma fram, og síđan hefur veriđ grafiđ duglega í skjöl utan Ţýskalands af yngri kynslóđ sem ţorir, ţannig ađ allir viti, ef ţeir vilja ţađ, ađ Herbert Jahnkuhn var skítmenni af fyrstu gráđu, sem ţjónađi dauđanum en ekki frćđunum. Međ honum starfađi Barón Wolf von Seefeld, óđamála undirmađur, sem síđar gerđist garđyrkjumađur í kirkjugörđum Reykjavíkur undir sérstakri vernd Íslendinga.

Jú, vissulega eru örlög mannanna misjöfn. En af hverju var Wolf van Seefeld á Íslandi? Hvađa Íslendingur var ţađ sem hann hitti í París? Var hann ađ fela sig, eđa í leit ađ germönskum hreinleika? Ţađ síđarnefnda fann hann örugglega ekki í Mörlandanum. Svo mikiđ er víst.

Ýmsar frćđigreinar sem notađar voru viđ ritun greinarinnar:

Sérstakar ţakkir:

Ţess má geta ađ einn höfundanna sem hér hefur veriđ vitnađ í , Seweryn Szczepanski, og sem myndin af Úlfi í SS-klćđum er fengin ađ láni hjá, fann upplýsingar um Fornleifaúlfinn á Íslandi, međ ţví ađ googla nafn hans. Hann fann ţađ í minningargrein í Morgunblađinu og ţýddi hana međ Google-translate.

Gamlir nasistar reiknuđu aldrei međ veraldarvefnum. Sjá grein Szczepanskis frá 2011. Hann skrifađi enn eina grein áriđ 2018. sem má lesa hér.

Angrick, Andrej, 2003.  Besatzungspolitik  und Massenmord. Die Einsatzgruppe D in der südlichen Sowjetunion 1941-1943. Hamburger Edition, Hamburg 2003, 581-582.

Eickhoff, M. & Halle, U. 2007. Anstelle einer Rezension – Anmerkungen zum veröffentlichten Bildüber Herbert Jankuhn. Etnographisch-Archäologi-sche Zeitschrift48:1. Berlin. Heuss, A., 2000.

Jankuhn, Herbert 1942.  Bericht über die Tatigkeit des Sonderkimmandos Jankuhn bei der SS-Division Wiking, für die Zeit vom 20. Juli bis 1 Dezembeer.

Kaczmarek J. 1996. Organizacja badań iochrony zabytków archeologicznych w Poznaniu (1720–1958). Poznań 1996

Kater H. M., 2006 – Das „Ahnenerbe” der SS 1935–1945. Ein Beitrag zum Kulturpolitik des Dritten Reiches. München.

Leube, Achim 2008.  Wolf von Seefeld – ein Menschenschicksal in nationalsozialistischer Zeit der Jahre 1936–1945.  Terra Barbarica [Series Gemina, Tomus 2, Studia ofiarownane Magdalenie Maczynskiej W. 65. cocnice urodizin]. Lodz.

Mehner, Kurt 1995. Die Waffen-SS und Polizei 1939-45, Norderstedt, Militair Verlang, 191.

Pringle, Heather 2007. The Master Plan: Himmler’s Scholars & The Holocaust, Hachette Books,

Schreiber Pedersen, Lars 2011. Nationalsocialisten Herbert Jankuhn. Fornvännen 2011 (106):3, 245-249.

Szczepanski, Seweryn 2009.  Archaeology in the Service of the Nazis: Hitler´s Propaganda and the Excavations at the Hillfort Site in Stary Gziergon (Alt Christburg),  Lietuvos Archaeologija 2009, T. 35, 83–94.

Idem 2011. Archeologia w sluzbie nazistów – czyli rzecz o dzialalnosci „Wydzialu Wykopalisk” SS -Ahnenerbe na stanowiskach w Starym Dzierzgoniu i Starym Miescie
(1935-1937).  z dziejów badan archeologicznych na pomorzu wschodnim 24-25.XI.2011
Muzeum Archeologiczne w Gdansku, 224-246.

Vollertsen, Nils 1989. Herbert Jankuhn, Hedeby-forskningen og det tyske samfund 1934-1976. Fortid Og Nutid, 1, 235-251.

Úlfur Hrafnisutbréf

Ljósmynd úr Hrafnistubréfi 2008, Ljósmyndari ókunnur.


Fundur ársins 2020 í Svíţjóđ

hunnestad_sten-upp-2048x1536

Í gćr, er  veriđ var ađ grafa fyrir klóakleiđslum í Ystad í Svíţjóđ, fundu fornleifafrćđingar sem ţar fylgdust međ framkvćmdum af gefnu tilefni, fornan stein međ ristu af dýri. Fljótlega varđ mönnum ljóst ađ ţarna var kominn einn svo kallađra Hunnestadssteina sem eru frá byrjun 11. aldar. Viđ ţekkjum ţá, ţar sem ţeir voru teiknađir harla nákvćmlega fyrir verk Ole Worms, Monumenta Danica, sem prentađ var áriđ 1643.

Hunnestadsmonumentet_skĺne_ole_worm

Fornleifafrćđingarnir sem í gćr voru á vaktinni í Ystad voru nú ekki betur ađ sér en svo ađ ţeir telja sig hafa fundiđ mynd af úlfi, og er Fenrisúlfur nefndur í fréttaflutningi hér í morgunsáriđ. Myndin sýnir greinilega hjört sem fćrđur hefur veriđ í stílinn. Ţetta er greinilega kristiđ tákn, enda ađrir steinar í Hunnestad međ kristnum táknum.

Hvernig má vera ađ steinar sem stóđu enn um miđja 17. öld týndust og eru ađ finnast aftur nú nćrri fjórum öldum síđar. Á 18. öld ţótti mönnum ţetta forna og heiđna ekki eins merkilegt og Óla Worm í Kaupmannahöfn, sem taldi nokkra Íslendinga til góđra vina. Steinarnir voru notađir í brúarsmíđi og sem betur fer hafa ţeir veriđ settir svo til heilir í brúna. Ţrír steinanna fundust aftur á 19. öld og eru ţeir til sýnis í forngripasafninu gamla, Kulturen, i Lundi.

Ţessi forna danska arfleifđ í núverandi Svíţjóđ er einstakur fundur og eru steinarnir frá Hunnestad syđst í Svíţjóđ sambćrilegir viđ Jalangurssteinana (svo notuđu sé Eldjárnska), ţó ţeir segi kannski ekki eins mikla sögu og stćrsti steinninn í Jelling.

Better detail

BW filtered

Á koparristu í einu af meginverkum prófessors Ole Wors viđ Hafnarháskóla, Monumenta Danica í sex bindum, sér mađur ađ ţađ er vafalítiđ steinn sem hann tölusetti međ 6, sem nú, 16.12.2020 er fundinn í klóakskurđi í Ystad.

Ef ekki herjađi COVID-19 faraldurinn, vćri ţessi fornleifafrćđingur líklega ađ hella upp á brúsann og smyrja sér samloku tilbúinn ađ leggja í hann til Svíţjóđar ađ skođa steininn í klóakrennunni í ferjubćnum Ystad.

Steinninn góđi sameinast vafalaust frćndum sínum á Kulturen i Lundi og ţangađ mun ég fara ţegar Svíar eru búnir ađ ná einhverjum tökum á austrćnu grćđgispestinni.

Svo er aldrei ađ vita; Kannski eru rúnir á steininum sem ekki voru skjalfestar áriđ 1643 af Worm og ađstođarmanni hans.

Eins og lesendur Fornleifs vita, átti lćknirinn og prófessorinn Worm marga íslenska vini og nemendur, sem hann hélt alla tíđ góđu sambandi viđ, sjá hér og hér og í fleiri greinum sem ţiđ finniđ viđ leit.

Untitled-Grayscale-01

Steinninn grafinn betur fram en á efstu myndinni. Mynd Axel Krogh Hansen fornleifafrćđingur, Arkeologerna.

 


Haraldsslátta - og fyrsta íslenska verkfalliđ

Vćringjalenín

Efni ţessarar greinar er fyrsta verkfall Íslendings sem skráđ er á bókfell. Greinin er í pólitískari endanum.

Verkfall var eitt sinn vopn ţeirra sem voru láglaunađir til ađ verja kjör sín og bćta og verjast ţví ađ á rétti ţeirra vćri trođiđ. En í dag er svo komiđ ađ hálaunamenn misnota almennan verkfallsrétt til ađ hćkka laun sín úr öllu valdi. Ţađ er náttúrulega ekki verkalýđsbarátta, heldur hin gamla íslenska grćđgi ţeirra sem ţegar hafa nóg.

Ef einhver nennir ađ lesa verkalýđssöguna hér fyrir neđan, komist ţiđ ađ ţví hvernig tvćr fornar myntir og fornleifarannsókn tengjast fyrsta verfalli Íslendings óbeint - en á áhugaverđan hátt. 

Á hinum fyrsta, glađa og jafnvel fáránlega áratug ţessarar aldar voru umsvifin mikil á Íslandi. Sumir íslendingar ímynduđu sér ađ ţeir ćttu orđiđ afar mikilvćgu hlutverki ađ gegna á međal ţjóđanna. Ísland fór í gegnum hybris-tímabil, sem ein af afleiđingum eyjaţjóđa-háttarlags og oft á tíđum hálfhjákátlegrar ţjóđhverfu, sem einnig á um margt skylt viđ minnimáttarkennd.

Höfđi House, norsk bygging í iđu dekkjaverkstćđa og raftćkjaverslana í Borgartúni í Reykjavík, hafđi nokkrum árum fyrr veriđ lánađ út undir mikilvćgan lykilfund heimsstjórnmálanna. Ţar međ virtist tími skuttogara, dorgs og hrađfrystihúsa vera liđinn í takt viđ ađ veggur í Berlín var rifinn. Á Íslandi voru svín tekin í heilagra dýra tölu í stađ sauđkindarinnar.

Íslenska ţjóđfélagiđ hafđi einnig veriđ tölvuvćtt. Allt ţetta venjulega varđ vitaóarđbćr, t.d. gamalt fólk, sér í laga ţađ gagnrýna. Ţađ var bara fyrir. Nýr ađall á Íslandi hagađi sér eins og kóngar og prinsessur - en ţetta voru hrappar eins og viđ vitum nú öll, og ţessi frásögn fjallar einmitt líka um konunglega hrappa og hvernig Íslendingar tóku ţá í karphúsiđ.

Fornleifarannsóknir á fyrirhrunsárum

Ţví sem ég segi nú frá, gerđist á ţeim tímum er sumir töldu peninga vaxa á trjám á Íslandi og bankarćningjar riđu sem hetjur um héruđ og fóru í Víking í löndum ţar sem fólk ţyrsti eftir ađ láta pretta sig. Í ţá daga var einnig ţjösnast upp á hálendiđ til ađ grafa upp einhverjar fornleifar sem voru fyrir mikilvćgum virkjunarframkvćmdum. Nógir peningar voru til alls. Nú átti ađ selja rafmagn til Evrópu gegnum óskhyggjuleiđslur eđa hreinan ţankaflutning. Fornleifafrćđingar flógu feitan gölt á ţessum uppgangstímum ímyndunarveikinnar á Íslandi. En ţeir eru eins og kunnugt er afar látlaust og lítillátt fólk.

 

124699054_10158550191490967_6910451342396712910_o

Frá rannsókn FÍ á seljarústinni "Pálstóftum". Ljósm. Fornleifastofnun Íslands á FB. Ţröngt hefa menn setiđ í seli.

Forn seljarúst uppi á heiđi, sem annars hefđi fariđ á bólakaf í uppistöđulóni Kárahnjúkavirkjunnar, var međal ţess sem tókst ađ rannsaka sökum beljandi uppgangs og blindrar bjartsýni í ţjóđfélaginu. Seljarústin sýndi okkur vita óarđbćran rekstur fyrri alda í mćđu, móđuharđindum, riđu og ráđaleysi. En nú voru nýir tímar. Mistök fyrri alda átti ađ grafa úr moldu, svo ţau yrđu ekki endurtekin.

Gildismatiđ var hins vegar ekki eins gott og vísustu menn töldu sig hafa fyrir séđ. Allt fór loks í harđlífi og kút áriđ 2008. Sumir hafa ţegar gleymt ţví eđa trođiđ ţví neđst niđur í undirmeđvitundina.

Á hinum hryllilegu árum, eftir allan uppganginn og svo hruniđ, fóru sumir menn ađ berja á eldhúsáhöld í örvilnan sinni - en ţeir sem valdiđ höfđu fárinu lögđu bara ný plön fyrir áframhaldandi prettum og fúski eins og erfđamengi ţeirra hafđi valiđ ţeim ađ gera. Í ónáttúrulegu vali manngerđarinnar homo fraudationis, sem hefur komist til mikilla metorđa á Íslandi, gerjast alltaf eitthvađ í pottinum.

Fornleifastofnun Íslands (FÍ) heitir fyrirtćki eitt úti í bć. Ţrátt fyrir hiđ mikilfenglega nafn, sem leiđir hugann um veglega og gljápússađa ganga í háskólabyggingu sem ber nafn Kristjáns Eldjárns, er FÍ hvorki háskóla- né ríkisstofnun. FÍ dafnađi vel á velmektarárunum fyrir hiđ andlega hrun ţjóđarinnar áriđ 2008.

Fyrirtćkiđ vann međal annars útbođiđ á rannsókn á seljarústunum sem kallađar er Pálstóftir í hausinn á Páli Pálssyni í Ađaldal, sem upphaflega hafđi fundiđ rústina. Rannsóknir fóru fram áriđ 2004 og 2005 og rústin fékk nýtt vinnuheiti ćttađ úr tölvufrćđi sem hefur haslađ sér völl í fornleifafrćđinni á heldur furđulegan hátt. Grafin var upp "útstöđin" Pálstóftir. Nú, á hinum miklu framgangstímum var ekki lengur hćgt ađ tala um eins skammarlegt fyrirbćri og útnorskt eins og sel. Mörgum varđ reyndar ekki um sel er ţađ gerđist.

FÍ heldur um ţessa mundir upp á 25 ára starfsafmćli sitt, međ rekstri sem ţađ getur mest megnis ţakkađ opinberu fjármagni. "Einkavćđing" fornleifafrćđinnar var hugsanlega nauđsynleg, til ađ koma henni úr ládeyđu ţeirri sem ríkti međan öll fornleifasýsla í landinu fór í gegnum í hćsta lagi tvo starfsmenn fornleifadeildar Ţjóđminjasafns -  og síđar líka gegnum vitstola kerfi Ţjóđminjaráđs og Fornleifanefndar, sem mest stóđu í ţví ađ reyna ađ ryđja ládeyđunum burt af Ţjóđminjasafninu. Ţetta var auđvitađ allt áđur en eldhuginn sem nú stjórnar Ţjóđminjasafninu til sögunnar og framkvćmdastjóri Minjastofnunar eldađi grátt silfur viđ Fornleifastofnun Íslands. Varđ oft af ţessu mikil skemmtun, en í raun er öll ţessi saga meinasorgleg.

En ekki vil ég útiloka ađ ţađ vćri betra ađ láta lítil fyrirtćki berjast fyrir ţví sem gera ţurfti, en aldrei gerđist, vegna ţess ađ Ţjóđminjavörđur var ódugandi, ráđuneytiđ skilningssljótt og stjórnmálamenn eins og álfar út úr hól eđa á Klausturbar.

Versta hliđ einkavćđingarinnar á uppgangstímunum var náiđ samstarf FÍ og annarra ađila viđ ráđríkan prófessor í New York, sem vildi hafa Ísland sem sitt eigiđ konungdćmi til ađ grafa upp dýrabein í öskuhaugum, og oftast í leyfisleysi. Stórkaninn (sem var eins konar homo trumpensis) reyndi leynt og ljóst ađ bola öđrum soltnum löndum sínum frá fjármagni til Íslandsrannsókna, sem hann mjólkađi einn í BNA, međan ađ leppmenn hans á Íslandi hjá einkafyrirtćki međ ríkisnafn mjólkuđu íslenska ríkiskassann í bođi vinalegra ráđherra.

Til ađ halda upp á afmćliđ sitt, hefur FÍ birt nokkra pistla á Fjasbók sinni, ţar sem greint er frá sumum merkum rannsóknum fyrirtćkisins. Nú um daginn var röđin komin af útstöđinni Pálstóftum og var fróđleiksfúsum lesendum sagt, hvar ţeir gćtu fengiđ betri upplýsingar um rannsóknina.

Haraldsslátta og Íslendingurinn Halldór Snorrason

Ţađ kom mér mjög á óvart, ađ síđan ég las grein um rannsóknirnar á Pálstóftum í Árbók hins íslenska Fornleifafélags (sjá hér), hafđi vitneskjan og andlegi auđurinn úr jörđinni ekkert ávaxtast. Ekki virđist hafa veriđ leitast eftir ţví ađ verđa vísari um ţađ sem fundist hafđi.

Ţrátt fyrir heldur ófjölbreytta forngripaflóru, sem er víst tilfelliđ í mörgum seljarústum ţar sem búseta var tímabundin í skamman tíma í senn, ţá hefur ekkert meira veriđ ritađ um tvćr myntir sem í norskri og íslenskri tímaritsgrein var nefnd til sögunnar sem koparmynt frá tímum Haraldar Harđráđa Noregskonungs sem ríkti frá 1047 til 1066.

Haraldur ćtlađi í stríđ viđ Vilhjálm Hróbjartsson fursta frá Normandí, en mátti í óđagoti sínu láta lífiđ í orrustunni viđ Stamford Bridge. Normannarnir voru einfaldlega sterkari en frćndur ţeirra Norđmenn. Í grein í Norwegian Archaeological Review, sem ţýdd var yfir á íslensku í Árbókinni, sást engin viđleitni til ţess ađ skilja eđa hvađ ţá velta ţví fyrir sér hverju ţađ sćtti, ađ tvćr myntir úr myntsláttu sama Noregskonungs fundust í seljarúst á afdölum Íslands. Reyndar er minnst örlítiđ á myntirnar tvćr frá Pálstóftum í ţessari B.A. ritgerđ viđ HÍ. Ritgerđin gefur ágćtt yfirlit.

Ég er ekki ađ biđja um ađ menn skáldi eitthvađ ţegar ţeir sigla lens í frćđunum, eins og ţegar menn fóru ađ trúa ţví ađ ţeir hefđu fundiđ eskimóakonur austur á landi og austurlenska Allah-perla á Stöđvarfirđi eins og margfrćgt er orđiđ. Ţađ er skáldskapur og allt önnur grein en fornleifafrćđi.

En ţar sem myntirnar fundust austur á landi, hlaut ađ vera einhver merkileg saga á bak viđ ţá, eđa í ţađ minnsta tengd ţeim. Og fornleifafrćđin er oftast lyginni sterkari. Ţađ er frćđigrein ţar sem menn ţurfa eigi ađ stunda lygafréttir til ađ komast af. En fornleifafrćđin á Íslandi hefur nú líka frekar veriđ framkvćmdarsýsla en frćđimennska í nokkra áratugi. Ég sendi Fornleifastofnun reikninginn fyrir frćđilega greiningu.

124766237_10158550191300967_100622818716712415_n

Myntirnar tvćr í "Pálstóftum" hafa veriđ borađar tveimur götum og ţrćddar upp á sörvisband (perlufesti), sem sumir seljadrengirnir skörtuđu líklega viđ mjaltir í kvíum. Ţćr teljast til mynta međ skreyti sem ber gríska heiti fléttunnar/hnútsins sem skreytir ţá, ţ.e. Triquetra (Triquetra-gerđ). Triquetra táknađi um miđja 11. öld heilaga ţrenningu enda konungar ţeir sem notuđu ţađ kristnir. Skreytiđ kemur fyrr fyrir á dönskum og Engilsaxneskum myntum. Ţessar myntir eru afar sjaldgćf gerđ (skreyti) og áriđ 1975 höfđu ađeins fundist 257. En myntina er ţó hćgt ađ kalla grunninn ađ fyrsta myntkerfi Noregs. Sérlega sjalfundnar eru ţeir peningar međ ţrífléttunni sem Haraldur Harđráđi lét slá og sem hafa hring sleginn í fyrsta fjórđunginn (efst til vinstri) á bakhliđinni.  Norski myntsérfrćđingur Kolbjřrn Skaare  kallar ţá gerđ 75/R89. Vegna ţess ađ ţessi slátta Haralds innihélt stundum meiri kopar en silfur var ekki mikiđ lagt í sláttuna og stundum var textinn sem upphaflega var á latínu og jafnvel á norsku međ rúnum orđiđ ólćsilegt hrafl eins og tilfelliđ er međ myntirnar sem fundust í Pálstóftum. Ţetta var svo sannarlega álkróna síns tíma. Ljósm. Fornleifastofnun Íslands.

Myntir geta sagt mikla sögu, fyrir utan ađ gefa góđa hugmynd um ađ búsetalög, sem ţćr finnast í og viđ, séu ekki mikiđ eldri en myntin (ef hún hefur ekki falliđ niđur um rifu í gólfi). Ţessi regla á kannski ekki viđ um myntir sem finnast í seljarústum. Ekki held ég ađ myntir hafi oft fundist viđ seljarannsóknir eđa í "sćtrunum" í Noregi. Hvađ áttu menn svo sem ađ gera viđ peninga í seljum. Ţeir sem ţar unnu voru hálfgerđir ţrćlar eđa á neđsta ţrepi í launastiganum.

Starfsmenn FÍ nýttu sér ekki myntirnar og leitađi yfirmađur rannsóknarinnar, sem nú er prófessor viđ HÍ, ekki til ţess mynt"sérfrćđings" sem oftast hefur veriđ leitađ til, Antons Holt fyrrv. safnstjóra Seđlabankans. Nei, í rauninni var lesandanum í sjálfvald sett ađ velta fyrir sér myntunum alveg einir og óstuddir. Ţađ getur vitaskuld veriđ varasamt, ef mađur er ekki fornleifafrćđingur. Fornleifafrćđingurinn sem stjórnađi rannsókninni var greinilega ekki vel ađ sér í fornleifafrćđi Norđurlanda, enda ađfluttur frá Bretlandseyjum. Ef hann hefđi haft lágmarkskunnáttu á myntfrćđi Norđurlanda (sem fornleifafrćđingar á Norđurlöndum eru ekki einu sinni sjálfir), hefđi hann uppgötvađ ýmislegt, sem gert hefđi niđurstöđurnar fyllilegri og skilađ meiru frá Fornleifastofnun Íslands til ţjóđarinnar sem borgađi fyrir rannsóknina - svo atvinnuvegirnir og sala á rafmagni mćtti blómgast í gylltri framtíđ fyrirmyndaríkisins Íslands, ţar sem bankar möluđuđ gull úr lofti líkt og áburđarverksmiđjur.

Myntirnar tvćr sem fundust í rústum Pálstófta eru úr svo kallađri Haraldssláttu. Haraldsslátta var, eins og fyrr segir, slátta Haralds harđráđa Noregskonungs, og er sláttunnar og annmörkum hennar rćkilega getiđ í Sögu Haralds Harđráđa sem sumir telja ađ Snorri Sturluson hafi ritađ. Elsta varđveitta handritiđ er í Morkinskinnu frá 1275-1300 (GKS[Gammel Kongelig Samling]-1009 fol.; Handritiđ er enn í Kongunglega Bókasafninu í Kaupmannahöfn).

Mig grunar, ađ Haraldur kóngur (hinn ţriđji) hafi veriđ ćttingi og jafnvel forfađir sumra útrásarvíkinga Íslands á 21. öld. Hann var ađ minnsta kosti međ sömu brenglađa siđferđiđ og ţeir. Hvort veldur uppeldi eđa erfđir veit ég ekki. Hann ţynnti kaupsilfur sitt međ kopar. Ţađ hefur aldrei veriđ taliđ efnilegt. Hann var ţví  svikahrappur og ţessi málmblanda hans var ekkert annađ en verđbólguskapandi ađgerđ, sem ekki var algeng annars stađar í Vestur-Evrópu á hans tíma. Ţessi međferđ á silfrinu fór líka í skapiđ á íslenskum hirđmanni hans, sem var forfađir ritstjórans á Fornleifi. Silfriđ í sláttu Haralds harđráđa Sigurđssonar gat fariđ alveg niđur í 50% eđa minna. Á tímum, ţegar nóg var til ađ silfri og koparpeningar ekki talin gangmynt var ţessi ţynning konungs afar einkennileg ađgerđ til ađ pretta menn, enda var myntin ekki gjaldgeng annars stađar en í Noregi.

Í Sögu Haralds Harđráđa og Sona Hans (hér höfđ međ smávćgilegum leiđréttingum eftir útgefu Finns Jónssonar: Finnur Jónsson (1932) Morkinskinna; udgivet for Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur LIII. J. Jřrgensen, Kbh, greinir frá Íslendingi einum, Halldóri Snorrasyni í Hjarđarholti (f. ca 1014), sem var liđsmađur Haraldar Sigurđssonar, er ţeir voru vćringjar, leiguliđar í lífverđi keisarans í Miklagarđi. Sagan segir frá óánćgju Halldórs vegna lélegs silfurs sem Haraldur borgađi mönnum sínum međ:

Oc er cřmur enn atti dagr iola var monnum gefinn mali. Ţađ var callat Harallz slatta. var meiri lutr copars. Ţat bezta costi at veri helmings silfr, oc er Halldorr toc malann. hefi hann i mauttuls skavti sino silfrit ok litr á. oc syniz eigi scirt mala silfriđ. lystr vndir neţan annaRi heNndi. oc feR ţat allt i halm niđr. Barţr melti. q[aţ] hann illa meţ fara, mon konvngr ţicciaz svivirđr i. oc leitađ a viđ hann vm malagjofna. Ecki ma nv fara at slico s[egir] H [alldor]. litlo hettir nv til. Nv er fra ţvi sagt at ţeir bva scip sin eptir iolin. etlar konvngr svţr fyr land. oc er konvungr var mioc sva bvuinn. ţa biosc H. ecki. oc melti Barţr. hvi bystv eigi Halldorr. Eigi vil ec s[agđi] hann. oc ecki etla ec at fara, se ec nv at konvngr ţoccar ekki mitt mal. Barţr s[egir] Hann mon ţo at visu vilia at ţv farir. Fer Barđr siđan oc hittir konvung, segir honum at Halldorr bysc ecki. mattv sva etla at vandskipađr mon ţer vera stafniN i stađ hans. Konvngr melti. Seg honom at ec etla at ham scyli mer fylgia. oc ţetta er ecki alogat feţ sia er međ ocr er vm hriţ. Barđr hittr Halldor oc letr at konvngr vili enski costar lata hans ţionosto. oc ţađ rezc or at Halldorr feR. ...

En áfram hélst óánćgja Halldórs, ţví fyrir utan nánasahátt Noregskonungs voru einnig ţjóđernisfordómar í gangi á 11. öld. Ţegar konungur hafđi brotiđ frekar á Halldóri setti drengurinn Dóri önnur skilyrđi:

H[ann]. s[agţi]. Eigi scal ec ţo optaR vera a konvngs scipino. oc ef hann vill hafa mitt foroneyti lengr. Ţa vil ec hafa scip til stiornar oc eignz ţat. B[arţr]. s[agţi]. Ţat samir eigi at lendir menn lati scip sin fire ţer. oc ertv of framgiarnn. H.[alldorr] quaz eigi fara myndo elligar. Barđr s[agţi] konvngi hvers beitt er af Halldors hendi, oc ef hasetar ţess skips eo jafntravstir sem styrimaţr ţa mon vel hlvţa. Konvngr melti. Ţott ţetta ţicci framala melt vera. ţa scal ţo af nacqvat gera.

Sannarlega var Halldór ţessi forfarđi ritstjórans hér á Fornleifi, og er greint frá ţví í nútímauppflettinu Íslendingabók. Trúi hver sem trúa vill, en ég er samkvćmt hinni mjög nákvćmu ćttfrćđiskrá (sem einnig var afsprengi fyrirhrunsćđisins), afkvćmi Halldórs Snorrasonar í 26. liđ - enda jafn helvíti ţrjóskur og ţver og karlinn. 

En svikahrappar halda ávallt uppi uppteknum hćtti, ţannig ađ Halldór, sem var kannski ekki launţegi í nútímamynd orđsins, efldist allur í launabaráttunni gegn Noregskonungi. Í gildi miklu í Niđarósi var Halldór međal gesta konungs. Hann sletti ţessu í kóngsa viđ tćkifćri:

... oc se ec at drotning [innskot Fornleifs: Ellisif Elisheva/Elísabet Jaróslavsdóttir] hefir hring ahendi ţvi hofi mikinn. fa mer ţann. Konvngr s. Ţa verţvm vit fara eptir scalvm oc vega hringiN. Ecki ţarf ţess s. H. tec ec hann fyr lvt minn enda montv nv ecki prettonom viţ coma at sinni. oc sel fram titt. Trotning melti. Ser ţv eigi s. hon. at hann stendr ifr. ţer vppi meţ vighvg. tecr siţan hringinn og fer Halldori. Hann tecr viđ oc ţaccar ţeim baţom gialldit. oc bidr ţar vel lifa. oc mono ver nv scilia. gengr nv vt oc melti viđ foronavta sina. biţr ţa hlavpa sem tţast til scipsins. ţvi at ofuss em ec atcveliaz lengi ibřnum. Ţeir gera sva. coma a scipit. og ţegar inda svmir upp seg. svmir ero at bati. svmir heimta vpp aceri. oc bergsc hveR sem ma. oc er ţeir sigldo vt scorti eigi hornnblastr i břnum. oc ţađ sa ţeir siđarst at .iii. langscip voru a floti. oc logţo eptir ţeim. en ţo beR ţa vundan oc ihaf. scilr ţar meţ ţeim oc byrjaţi H. vel vt til Islanz. en konvungs menn hvorfo aptr. er ţeir sa er Halldor bar vndan oc i haf vt. Nocorom svmrom siţar sendi Haralldr konvngr orţ Halldori. Snorra s[agđi]. at haN scylldi raţas enn til hans. oc let at eigi scylldi verit hafa hans virţing meire en ţa ef hann villdi farit hafa. En HalldoR quaz ecki nv myndo fara akonvngs fvnd heţan i fra. oc mondi nv hafa hvaR sem fengit hefţi. oc se ek gorla s.[agđi] hann at ţar etlar hann mer galga. ef ec křm. oc kan ec scaplyndi hans. oc mvn ec ecki trva honum. Oc er aleiţ mioc efi Harallz konvngs. ţa er sagt at  [hann] seNdi Halldori orţ til ađ hann scylldi senda honum melracka belgi. villdi ger af ţeim ifir recio sina. ţvi at konvngr ţottiz ţa ţurfa hlys. oc er Halldori com sia orđsending konvngs. ţa er sat at hann scyti ţvi orţi viţ i fyrstto. elldisc argalin [árgalinn/haninn] nv saţi hann en sendi honum belgi.

 

Savnet fra Bergen

Armhringur ţessi (úr gulli) var međal fleiri hundruđa gripa sem rćnt var á forngripasafninu í Bergen fyrir nokkrum árum síđan. Mikill hluti gripanna er kominn í leitirnar, en enn hafa menn ekki haft upp á ţessum hring, sem gćti hafa veriđ eittvađ í stíl viđ ţađ sem Ellisif Jaróslavsdóttir úr Kćnugarđi bar og forfađir minn hrifsađi međ sér til Íslands og ţóttist ţá kvittur viđ kóng.

Svona lagađ er auđvitađ ekki hćgt ađ gera lengur, enda eru sumir launţegar á Íslandi farnir ađ leika hlutverk konungsins.

Hvort refabelgirnir hafi veriđ fyrir rekkju konungs eđa í kápu mikla á rússneska kerlingu hans, lćt ég ósagt, en gamli konungurinn hafđi greinilega tak á Halldóri sem líklegast hefur ekkert fengiđ fyrir sinn snúđ fyrir láfćtlur og skaufhalana, nema ađ Snorri Sturluson sé ađ ljúga ţessu öllu.  

 

Hvađ sýnir sagan og myntirnar í Pálstóftum okkur?

Myntslátta svikahrappsins Haralds Harđráđa, og sagan sem sögđ var um sláttuna snemma á 13. öld, sýnir okkur hve nauđsynlegt ţađ er ađ svara fullum hálsi illa siđuđu fyrirmönnum og yfirmönnum, sem hafa ofmetnast, ţannig ađ ţeir telja valdsviđ sitt og gerđir hafin yfir alla gagnrýni. Hrappsháttur er til í öllum ţjóđfélagsstigum, og manngerđin sem hana ber kemur alltaf fljótt upp um sjálfa sig.

Halldór Snorrason var hins vegar ekki hinn dćmigerđi launţegi. Hann var í austurvíkingi međ norskum fursta. Ţegar norrćnir menn rćndu og rupluđu međal framandi ţjóđar, voru ţeir ekki taldir til ţjófa, ef ţeir sem rćndir voru vissu ađ ţeir vćru rćndir. En fólks sem stal frá öđrum í leyni, líkt og Haraldur konungur gerđi, voru ótíndir hrappar og ţjófar. Víkingar og Vćringjar litu hins vegar ekki á sig sem ţjófa ţví ţeir létu ţá sem ţeir rćndu finna fyrir ţví ađ veriđ var ađ rćna ţá og jafnvel međ brandinum og atgeir, og síđar međ krossi.

Myntir Haralds konungs svikahrapps sem fundust á Íslandi, sýna okkur ađ viđ eigum heldur ekki ađ láta einkafyrirtćki međ ríkisnöfn, sem siđlausir ráđherrar hafa sett beint á ríkisspenann, komast upp međ ţađ ađ skila af sér skýrslu fyrir rannsóknir, sem kostađar voru međ fleiri milljónum króna af almannafé, ef fornleifafrćđingarnir/höfundar vita ekki ađ myntir ţćr sem ţeir fundu hafi komiđ úr Haraldssláttu.

Ţessar myntir voru ekki mikils virđi er ţćr voru komnar til Íslands, hugsanlega međ öđrum mönnum en Halldóri Snorrasyni, sem einnig höfđu veriđ sviknir af Noregskonungi. Myntirnar voru orđnar ađ skrauti og greinilega bornar hvunndagslega í seljum í lok 11. aldar.

Harla svívirđilegt vćri af fornleifafrćđingum á Íslandi, sem nokkrum er í nöp viđ heimildagildi fornritanna, ađ afgreiđa Haralds Sögu Harđráđa sem skáldsögu og uppspuna Snorra Sturlusonar; ef ţađ var ţá hann sem ritađi. Viđ höfum myntirnar tvćr undir höndum og ţćr stađfesta söguna og sagan ţćr. 

Til hamingju Fornleifastofnun Íslands

En ég óska ţó hér í lokin "stofnuninni" til hamingju međ fyrstu 25 árin og fyrir ađ henni hefur öll ţessi ár tekist ađ telja erlendum samstarfsađilum trú um ađ ţetta vćri stofnun, Institut.

Fornleifastofnun Íslands hefur ekki alltaf stađiđ sig í stykkinu ţau 25 ár sem hún hefur starfađ og barist međ ríkisfé í asa viđ ađra fornleifafrćđinga á "markađi" og ţjóđminjayfirvöld.

Ég hef ţví miđur sćrt fólk međ ţví ađ upplýsa ţađ um hiđ hálfhrappslega nafn fyrirtćkisins. Ţađ er örlítill Haraldssláttubragur yfir ţví, ef ég leyfir segja skođun mína. Einn erlendur mađur lét eftirfarandi orđ falla, er ég kom honum í skilning um ađ Fornleifastofnun Íslands vćri bara einkabissness: Well, some people just need to be institutionalized.

Ítarefni: Coins and Coinage in Viking-Age Norway: The establishment of a national coinage in Norway in the XI century, with a survey of the preceeding currency history. Universitetsforlatet, Oslo-Bergen-Tromsö. Bókin er til á norsku í Seđlabanka Íslands. Ég set pdf-skrá međ mikilvćgustu blađsíđunum í bókinni varđandi Haraldssláttu.

en-historisk-mynt-khm-970

Efst: Haraldsslátta áđur en hún ţynntist, og fyrir neđan mynt sem nýlega var seld á uppbođi í Danmörku. Hún mun vera af sjaldgćfustu gerđ peninga úr Haraldssláttu en međ sćmilegu silfurinnihaldi.

image00328


Fornleifafrćđi snýst ekki um uppgröft, heldur uppgötvun

Uppgötvun

Ţessi fleygu orđ, sem ég tek heils hugar undir, las ég á vegg í sýningarrými á Sjóminjasafni Reykjavíkur úti á Grandagarđi í Reykjavík fyrr í sumar (2019). Ég var ţar á ferđ međ syni mínum og góđvini nćrri ćttaróđali fjölskyldunnar, eyjunni sem Grandinn tengdi viđ borg syndanna. Ég gerđi mér far um ađ heimsćkja sýningu frá 2018 á Sjóminjasafni Reykjavíkur úti á Granda áđur en hún lokar.

Ţađ fyrsta sem mađur sér ţegar mađur kom inn í sýningarsalinn, ţar sem áđur var saltađur fiskur (eđa voru ţađ ţorskhausar) mátti lesa ţessi orđ á veggnum:

Fornleifafrćđi snýst ekki um uppgröft, heldur uppgötvun

Ţetta er frekar ýkt ţýđing yfir á íslensku á orđum bandaríska fornleifafrćđingsins David Hurst Thomas (f. 1945): "Archaeology is not what you find, it´s what you find out" , Einnig var  búiđ ađ klína upphaflegu heilrćđunum upp á vegg í annars smekklegri sýningu.

En efnistök sýningarinnar voru á engan hátt smekkleg miđađ viđ ţau heilrćđi sem ég las á veggnum. Sýningin fjallađi fyrst og fremst uppgröft, neđansjávaruppgröft, ţví flest af ţví sem telst til uppgötvana á sýningunni hefur áđur veriđ gert skil. En höfundur sýningarinnar virtist hafa gleymt ađ nefna ţá sem uppgötvađ hafa hlutina á undan honum og ritađ um uppgötvanir sínar og alţjóđleg tímarit.

Ţetta er sýning um nýlegar rannsóknir á flaki hollenska fluyt-skipsins de Melckmeyt, sem á sýningunni er ranglega kallađ Melckmeyt. Skipiđ hét de Melckmeyt, ţ.e. Mjaltastúlkan, en ekki Melckmeyt, eđa Mjaltastúlka. Ef greinir er til í tungumálum, er um ađ gera ađ lćra ađ nota hann. Hann skiptir töluverđu máli. Mig grunar hins vegar ađ hinn írskfćddi doktorsnemi í fornleifafrćđi viđ HÍ, Kevin Martin, sem fékk leyfi til ađ kafa niđur á flak de Melckmeyt skorti mjög eiginleikann til ađ uppgötva hlutina sjálfur, en sé ríkulega búinn ţví siđleysi ađ nota vinnu annarra líkt og hún vćri vinna hans sjálfs. Tökum nokkur dćmi.

Vinnu annarra og niđurstöđum stoliđ

Viđ inngang sýningarinnar er minnst á köfun og rannsókn Bjarna F. Einarssonar á flaki de Melckmeyt áriđ 1992. Bjarna tókst ekki ađ halda rannsóknum sínum áfram, og ekki veit ég til ţess ađ hann hafi reynt ţađ. Hins vegar er ekki minnst einu orđi á rannsóknir mínar og hollenska fornleifafrćđingsins Ninu Linde Jaspers á fajansa og leirkerum sem fundust í flakinu af de Melckmeyt áriđ 1992.

Til fjölda ára reyndi ég ađ ná mér í styrk til ađ vinna úr leirkerum úr flakinu. Ég skráđi brotin og fór međ sýnishorn til Hollands.

Hollenskur sérfrćđingur, sem var haldinn ţeim leiđa og stórkallalega eiginleika ađ slá hlutum út, án ţess ađ rannsaka ţá, hélt ţví fram viđ mig áriđ 1995, ađ ákveđin gerđ hvíts fajansa sem fannst í flaki de Melckmeyt vćri ítalskur. Ég stóđ ţví lengi í ţeirri trú ţví ég treysti manninum. Mig langađi einnig ađ halda áfram rannsóknum mínum. En rćkilega var komiđ í veg fyrir ţađ af Margréti Hallgrímsdóttur ţjóđminjaverđi.

Mörgum árum síđar uppgötvađi ég ađ ungur fornleifafrćđingur í Hollandi hafđi komist ađ ţví ađ ţessi ákveđna tegund af fajansa vćri frönsk enn ekki ítölsk. Ţessu hef ég gert grein fyrir í nokkrum greinum hér á blogginu Fornleifi en einnig í mest lesna fornleifatímariti Dana, Skalk (sjá hér); sem og í hollenska tímaritinu Vind (sjá hér og hér). Ţar ađ auki skrifađi ég um fajansann í de Melckmeyt ásamt Ninu Linde Jaspers í mikla sýningarskrá, sem jafnframt er mjög gott frćđirit, White Delft; Not just blue, (sjá mynd) sem kom út í tengslum viđ skemmtilega sýningu á hinu heimsfrćga Gemeentemuseum Den Haag í Hollandi áriđ 2014 (sjá hér).

Witte Delft

Ţessu greinir Kevin Martin, sem stendur á bak viđ sýninguna, hvergi frá á sýningunni, en hann hann notar samt óspart upplýsingar og UPPGÖTVANIR okkar Ninu Jaspers. Ţegar hann upplýsir sýningargesti m.a. um franska keramík á sýningunni. Honum ber, líkt og hann nefnir vinnu Bjarna F. Einarssonar 1992-93, ađ nefna ađ uppgötvanir varđandi leirtauiđ sem fannst í de Melckmeyt voru gerđar af Ninu Linde Jaspers og mér. Ađ láđst ađ greina frá ţví er einfaldlega frekar ósiđlegt.

deMelkmeyt shards

Keramík úr flaki de Melckmeyt. Ljósmynd Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Skipiđ de Melckmeyt tengist ađeins óbeint einokunarverslun á Ísland

Sýningin endurspeglar vinnubrögđ í doktorsverkefni hins írskćttađa Kevin Martins í fornleifafrćđi viđ Háskóla Ísland, sem ber ber titilinn The archaeologogy of the Monopoly in Iceland. Martin er enn ađ vinna ađ ţessu verkefni sínu, ţó hann hafi hafiđ doktorsverkefni sitt áriđ 2015. Tćknilega séđ ćtti ţví ađ vera lokiđ - en svo er víst ekki. En ţessi ađvörunarorđ mín vona ég verđi lesin af yfirbođurum Kevin Martins í Háskóla Íslands.

Eins og titill verkefnis Martins kemur fyrir sjónir, furđar ţađ mig ađ de Melckmeyt sé notuđ sem stefnismynd (gallíonsfígúra) verkefnis Martins viđ HÍ, ţví de Melckmeyt tengist ađeins óbeint einokunarverslun Danakonungs á Íslandi. Ferđir skipsins viđ Ísland en er fyrst og fremst gott dćmi um áhuga Hollendinga á norđurslóđum. Jonas Trellund, Daninn sem stjórnađi útgerđ skipsins til Íslands hafđi kvćnst inn í forríka fjölskyldu, fjölskylduna Pelt, í Amsterdam. Trellund stundađi siglingar og  verslun fyrir tengdaföđur sinn allt frá Miđjarđarhafi og Madeira til Norđur-Evrópu.  Fjölskyldan var međ skip í siglingum, til ađ flytja sykur til sykurhreinsunarverksmiđju sinnar í Amsterdam. Trellund kom ţví til leiđar ađ Pelt-fjölskyldan lánađi Danakonungi skip til hernađar gegn Svíum. Ţakklćtisvottur Danakonungs var ađ veita Trellund tímabundiđ leyfi til verslunar og hvalveiđa viđ Ísland. Sú ákvörđun konungs var hins vegar gerđ í óţökk Íslandskaupmanna í Danmörku, ţ.e. ţeirra sem höfđu konungsleyfin í Kaupmannahöfn, Helsingřr og Glückstadt.

Trellund, sem var í alţjóđlegum siglingum allt frá Madeira til Íslands, var alls ekki hinn dćmigerđi einokunarkaupmađur í Danmörku sem hafđi leyfi til Íslandsverslunar. Trellund var fyrst og fremst hlekkur í kapítalískri verslun hollenskrar ćttar, sem hann kvćntist inn í, en einnig ćvintýramađur. Endalok Trellunds voru einnig mjög ćvintýraleg eins og ég hef skrifađ um (sjá hér).

"Uppgötvun er fornleifafrćđi"

En ef sýning Kevin Martins í Sjóminjasafni Reykjavíkurborgar á ađ sýna ekta fornleifafrćđi á grundvelli uppgötvana, furđar ţađ mig hve mikiđ Kevin Martin hefur leitađ til smiđju annarra sem uppgötvađ hafa hlutina á undan honum. Ţađ gerir hann einnig, mér til mikillar furđu, án ţess ađ vitna í vinnu annarra sem bera heiđurinn og erfiđiđ af uppgötvununum sem hann gerir ađ sínum.

Á sýningunni er ţví haldiđ fram ađ á Ţjóđskjalasafni Hollands hafi áriđ 2017 fundist skjal, sem er gert mjög hátt undir höfđi á sýningunni. Í skjali ţessi, sem Kevin Martin segist hafa "uppgötvađ",  er skýrsla sem var ţinglýst í Amsterdam 20. júlí 1660 sem greinir frá framburđi nokkurra áhafnameđlima de Melckmeyt sem tókst ađ snúa aftur til Hollands.

Heim til Hollands b "Rannsókn áriđ 2017" "uppgötvađi" ţađ sem vitađ hefur veriđ síđan 1935 - á safni ţar sem skjaliđ sem uppgötvađ var 2017 hefur aldrei veriđ til. Ţvílík og önnur eins uppgötvun!

Vitleysa Martins

Á sýningunni í Sjóminjasafni Reykjavíkur er birt mynd af skjali frá 1655 sem kemur de Melckmeyt og vitnaleiđslum í Amsterdam sumariđ 1660 yfir skipverjum sem voru á Íslandi áriđ 1659 einfaldlega ekkert viđ. Hvers konar vinnubrögđ eru ţetta? Hver stendur fyrir ţessu rugli? Hérhér og hér má sjá skjaliđ frá 1660, sem Pieter Buytene útbjó 20.7.1660.

Nú er ţetta skjal frá 1660, sem vitnađ er í á sýningunni ekki nein ný uppgötvun gagnstćtt ţví sem haldiđ er fram í sýningartexta. Marie Simon Thomas vitnađi í ţetta skjal í frábćrri doktorsritgerđ um samskipti Hollendinga og Íslendinga, Onze IJslandsvaarders in de 17de en 18de Eeuw, sem gefin var út í Amsterdam áriđ 1935.

Í skjölum og vangaveltum sem Leó Ingason, fyrrverandi skjalvörđur í Kópavogskaupstađ (sem á ćttir ađ rekja til Hollands eins og sá sem ţetta ritar) sendi mér áriđ 1993, ţegar sem ég hafđi yfirumsjón međ rannsóknum á vegum Ţjóđminjasafns Íslands, er ljóst ađ ţá var íslenskur bćklunarlćknir, dr. Halldór Baldursson, sem var mikill áhugamađur um fallbyssur og flakiđ í Flatey, búinn ađ verđa sér út um ljósrit af skjalinu frá 20. júlí 1660. Ég fékk sömuleiđis ljósrit af skjalinu í Amsterdam áriđ 1995. Bjarni F. Einarsson hafđi einnig ađgang ađ ţessu skjali. Síđar, ţegar veraldarvefurinn kom til hefur skjaliđ, sem Kevin Martins segist hafa "uppgötvađ" áriđ 2017, veriđ ađgengilegt á vefsvćđi Borgarskjalasafns Amsterdam.

En getur Kevin Martin yfirleitt lesiđ skrift einokunartímans? Ţegar hann notar skjal frá 1655 til ađ skreyta texta um skjal frá 1660. Mig grunar ýmislegt um vangetu doktorsnemans.

Ţađ er svo sem ekki nein ný uppgötvun ađ notarus puplicus (lögbókari/vitnaleiđslumađur) í Amsterdam, Pieter van Buytene ađ nafni (en ekki van Buijtene líkt og stendur á sýningunni úti á Granda), tók skýrslu af nokkrum skipsverjum á de Melckmeyt ţann 20. júlí 1660 á Nieuwebrugsteeg í Amsterdam, ţar sem hinn afkastamikli notaríus Pieter Buytene bjó. 

Skjaliđ frá 20. júlí 1660 er heldur ekki varđveitt á Ţjóđskjalasafni Hollendinga líkt og Kevin Martin heldur fram. Ţjóđskjalasafn Hollands er í den Haag, og ţar er skjaliđ ekki varđveitt. Skjaliđ er ađ finna á borgarskjalasafninu í Amsterdam, Stadsarchief Amsterdam, ţar sem ţađ var er ég skođađi ţađ áriđ 1995, reyndar í annarri byggingu en ţađ er varđveitt í nú.

1660 July 20 De Melckmeyt

Úr upphaflega skjalinu frá 20.7. 1660. Ljósmynd Stadsarchief Amsterdam.

Hvernig eru svo léleg vinnubrögđ möguleg? 

Hvernig getur Kevin Martin haldiđ ţví fram, á sýningu sem tengist doktorsverkefni hans í fornleifafrćđi einokunarverslunarinnar, ađ skjal sem hann segist hafa uppgötvađ, ţó margir hafi áđur lýst innihaldi ţess, sé ađ finna á Ţjóđskjalasafni Hollands sem er í den Haag,  ţegar skjaliđ er í raun og veru varđveitt á borgaskjalasafni Amsterdam?

Ţetta ţýđir ađeins eitt: Kevin Martin hefur ekki sjálfur uppgötvađ skjaliđ sem hann nefnir á sýningunni og aldrei veriđ á Ţjóđskjalsafni Hollands í den Haag, ţví skjaliđ er varđveitt í Amsterdam. Upp komst um kauđa.

Til ađ bćta gráu ofan á svart, hvađ varđar "stórar" uppgötvanir sínar í fornleifafrćđi, lćtur Martin fylgja ljósmynd mynd af skjali frá 1655.  Myndin er alls ekki af skjalinu varđandi de Melckmeyt frá 20. júlí 1660, sem Kevin segist hafa uppgötvađ í Hollandi, heldur af alls endis óskyldu skjali varđandi kaupmenn í Amsterdam sem m.a. versluđu í Svíţjóđ. Ţvílík og önnur eins vinnubrögđ hef ég aldrei séđ. Ţau eru til háborinnar skammar.

Kevin Martin getur ađ mínu mati ţví miđur ekki talist fornleifafrćđingur. Nú, ég leyfi mér ađ segja ţetta međ ţví ađ taka mark bođorđum David Hurst Thomas, sjálfofmetins bandarísk fornleifafrćđings,  sem Martin gerir hátt undir höfđi á sýningu í Reykjavík - og ţađ af algjörlega óskiljanlegum ástćđum. David Hurst Thomas kemur fornleifafrćđi á Íslandi ekkert viđ. Bođorđ hans er ţó í sjálfu sér ágćtt, en mađurinn á bak viđ sýninguna í Sjóminjasafni Reykjavíkur hefur ekki fylgt bođorđunum sjálfur, ellegar ekki skiliđ ţau.

Ég á erfitt međ ađ skilja, ađ mađur sem stundar vinnubrögđ af ţessu tagi geti veriđ doktorsnemi viđ HÍ. En ţar á bć virđist ýmislegt hćgt, ađ ţví er mér skilst. En vinnubrögđ eins og ţau sem mađur sér á sýningunni, ađ köfunarvinnu Kevin Martins ólastađri sem ég hef engin tök á ţví ađ gagnrýna, eiga ekki neinn grundvöll í akademískri hefđ. 

Rembrandt-Belsazar b

Sonur Nebúkaddnessars, Belzhassar, gat ekki lesiđ og skiliđ orđin á veggnum. En hann hélt veislu međ ţýfi ţegar orđin birtust honum. Belzhassar vegnađi ekki vel. Málverkiđ er málađ af Rembrandt van Rijn um ţađ bil 25 árum áđur en de Melckmeyt sökk í Flatey. Belhazzar og Rembrandt koma de Melckmeyt svo sem lítiđ viđ, líkt og orđ bandarísk fornleifafrćđings, en orđin á veggnum úti á Granda voru illilega misskilin af Kevin Martin eđa heilrćđinu sem hann lét mála á veggin ekki fylgt af honum sjálfum.


Nú fjölgar Ţórshömrum ört : Kennslustund í fornleifafrćđi

Thors Hammer Bergsstadir 2018

Svo virđist sem ađ áđur óţekkt bćjarrúst hafi fundist í Ţjórsárdal. Hvort ţađ er rúst sem áđur hefur veriđ vitađ um, skal ósagt látiđ, en ekki hefur veriđ gefinn upp stađsetning á hana opinberlega. Best er ađ hún fái friđ.

Fréttir af fundi Ţórshamarsins berast eins og eldur í sinu um heiminn allan. Nú síđast til Japan. Ţađ er ţó fyrst og fremst vegna ţórshamarsins skornum úr sandsteini sem fannst er fornleifafrćđingar fóru ađ róta á yfirborđi rústarinnar sem hefur veriđ frekar stórt.

Flest rústanöfn í Ţjórsárdal voru búin til og útskýrđ/skírđ og stađsett međ mikilli óvissu á 19. og 20. öld, t.d. Brynjólfi Jónssyni og síđar af Jóhanni Briem og Gísla Gestssyni.  Ţegar bćjarrúst sem nú er nákvćmlega stađsett, gangstćtt ţví sem áđur var, fćr nafn núlifandi Ţjórsdćlinga og er kölluđ Bergstađir eftir Bergi Björnssyni á Skriđufelli, er ţađ góđ lausn í stađ vangavelta um stađarnöfn sem 19. aldar menn og voru ađ velta fyrir sér.  Ţess má geta ađ bróđir áhugafornleifafrćđingsins Bergs, Björn Hrannar, vann eitt sinn viđ viđgerđir á Stöng međ Víglundi Kristjánssyni hleđslumeistara og var hinn mesti dugnađarforkur. Ţeir brćđur eru sannir Ţjórsdćlingar.

Ljóst er ađ ţetta er rúst stađsett, svipađ og margar ađrar rústir í dalnum, fremst viđ lítiđ fell. Hvort varđveisla rústarinnar er góđ, er eftir ađ koma í ljós. Líklegt er a er mest allt upp blásiđ, rústađ og runniđ til. Kannski er einhver heillegur kjarni eftir undir uppblásturssprengdu yfirborđinu og ţví vert ađ rannsaka stađinn ađ hluta til til ađ sjá hvers kyns er.

Ţórshamratal: Öxi var upphaflega Ţórshamar

Ef fornleifafrćđingarnir, sem nú vinna viđ fornminjaskráningu í Ţjórsárdal fyrir sveitarfélagiđ ţar, hefđu haft góđa og almenna ţekkingu á íslenskri fornleifafrćđi úr námi sínu í HÍ, vissu ţeir, ađ Ţórshamarinn eđa Mjölnistákniđ sem ţeir fundu í  mannvistarleifum á bćjarhólnum sem Bergur Ţór Björnsson fann, er ekki annar Ţórshamarinn sem fundist hefur á Íslandi líkt og haldiđ var kinnrođalaust fram í frétt sjónvarpsins/RÚV.

Hann er sá fimmti og jafnvel sá sjötti. Međ ţessari grein er ekki ćtlunin ađ fjölga Ţórshömrum Íslands á innan viđ hálfum mánuđi. Ţeir eru einfaldlega fleiri en tveir! Greininni er ađeins ćtlađ ađ vera frćđsla fyrir fornleifafrćđinga sem greinilega fengu ekki nćgilega góđa menntun viđ Háskóla Íslands eđa úr öđrum menntastofnunum. Vonandi nýtist greinin einnig öđrum sem nenna ađ lesa hana.

1

Fyrsti Ţórshamarinn sem fannst á Íslandi er ugglaust sá hamar sem sést á líkneskinu frá Eyrarlandi í fyrrv. Öngulsstađarhreppi í Eyjafirđi. Ég tel persónulega ađ líkneskiđ eigi ađ sýna Ţór međ Mjölni og sömuleiđis fjarstćđu ađ velta ţví fyrir sér, ađ ţetta sé mynd af Kristi ađ kljúfa kross.

eyrarlands_or

Eyrarlands Ţór (Ţjms. 10880). Ljósm. Ţjóđminjasafn Íslands.

2

Annar Ţórshamarinn sem fannst á Íslandi er líklegast blanda af krossi og Ţórshamri. Ţađ er krossinn frá Fossi í Ytrihreppi í Hrunamannahreppi, sem ég tel persónulega ađ sé kross frekar en hamarstákn, ţó svo ađ hann sé seldur sem minjagripur í alls kyns forljótum afmyndunum um allan heim sem ţórshamar. Ţjóđminjasafniđ kallar hann hins vegar enn Ţórshamar og ţví ber ađ fylgja ţví safniđ er heimahöfn krossins. Í sýningarbćklingi frá 1992-93 fyrir stórar Víkingasýningar sem haldnar voru í stórborgum Evrópu, benti ég fyrstur manna á ađ krossinn ćtti sér hliđstćđu í Noregi (sjá hér).

kross_foss_1110065

Ljósm. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson


3

Ţriđji hamarinn, sem er úr silfri, fannst í bátskumli í Vatnsdal í Patreksfirđi, og hef ég m.a. gert honum skil í grein í hinni góđu bók Gersemar og Ţarfaţing sem Ţjóđminjasafniđ gaf út áriđ 1994 (sjá hér). Gripurinn er án nokkurs vafa Ţórshamar.

Vatnsdalur Ţórshamar 2 sideLjósmynd Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

4

Fjórđi ţórshamarinn sem fundist hefur, fannst á Stöng í Ţjórsárdal áriđ 1992. Hann var skorinn út á enda beinprjóns og fannst í fyllingu grafar frá 11. öld og gćti hćglega hafa komist í hana úr gólfi byggingar sem var á Stöng, sem byggđ var skömmu eftir landnám í lok 9. aldar.

Gröfin sem prjónninn fannst í var grafin í gegnum gólfiđ á ţeirri byggingu (sjá grunnteikningu hér fyrir neđan). Upphaflega túlkađi ég hamarinn sem öxi, ţótt samstarfsamađur minn einn hefđi haft ţađ á orđi ađ prjónninn hafi upphaflega rétt eins geta veriđ ţórshamarlíki. Hamarinn er skorinn út sem höfuđ á beinprjóni. Greinilegt var ađ prjónninn hefđi í öndverđu getađ hafa orđiđ fyrir hnjaski ţannig ađ af honum brotnađi og hann leit upp frá ţví út sem öxi.

ţórshamar Stöng d

Beinprjónn sem fannst á Stöng í Ţjórsárdal áriđ 1992 og sem upphaflega hefur haft form Ţórshamars. Prjónsbrotiđ var 6 sm langt er ţađ fannst, en hefur styst nokkuđ viđ forvörslu. Ljósmynd Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.

Thorshamar Stöng 2 hliđ
Eftir fund Mjölnis á Bergsstöđum, er ég nú orđinn fullviss í minni sök varđandi prjóninn sem fannst á Stöng 1992. Höfuđ prjónsins var ađ ţví er ég hélt međ axarlagi. En nú verđ ég ađ breyta um skođun. Ţađ var brotinn Ţórshamar sem fannst á Stöng. Form beinprjónsins frá Stöng, utan ţess sem á vantar, er ekki alveg eins og annarra Ţórshamra frá sama tíma á Norđurlöndum, en aftur á móti nákvćmlega ţađ sama og Ţórshamarsins frá Bergstöđum.

Best er heldur ekki ađ gleyma ţví ađ ég minntist á möguleikann á ţví ađ prjónninn sem fannst á Stöng hefđi upphaflega veriđ Ţórshamar í grein sem ég skrifađi fyrir hiđ víđlesna danska tímarit Skalk áriđ 1996 (sjá hér).

GrafarfyllingPrjónninn fannst í fyllingu grafarinnar sem gefinn hefur veriđ blár litur á ţessari teikningu. Hann er vafalaust ćttađur úr gólfi rústar sem merkt er međ C á teikningunni, sem var hús byggt um 900. Ofan á ţađ hús var reist smiđja (B) og ofan á smiđjunni var byggđ kirkja (A) sem hefur veriđ fjarlćgđ ađ hálfu til ađ rannsaka hluta smiđjunnar.Samsettur hamar bTil gamans gert.

5

Fimmti ţórshamarinn er nú nýlega kominn undir hendur fólks međ hvíta hanska. Einnig var ranglega hermt í frétt á RÚV, ađ ţetta vćri eini ţekkti ţórshamarinn sem skorinn hefur veriđ í stein.

Hann er skorinn úr steini. Ţórshamar hefur einnig fundist ristur í stein á Grćnlandi (sjá neđar) og Ţórshamrar hafa til forna einnig veriđ skornir úr rafi, sem er steingert efni. Einn slíkur hefur t.d. fundist í Hedeby (Haithabu) ásamt mynd af Ţórshamri sem hefur veriđ ristur í stein (kléberg). Kannski er ţessi fáfrćđi um Ţórshamra lélegri kennslu í HÍ ađ kenna?

Hvíthanskahamar

Bergsstađahamarinn. Ljósm. RÚV

Hedeby thorshamre

Ţórshamrar fundnir í Hedeby í Slésvík.

6

Ef til vill er sjötti íslenski ţórshamarinn kominn í leitirnar. Ég hafđi í vikunni samband viđ Berg Ţór Björnsson varđandi fund hans á rústinni í Ţjórsárdal, sem er ekki langt frá Reykholti í Ţjórsárdal, sem nú ber nafn hans. Hann sagđi mér frá fólki frá Selfossi sem hafđi fundiđ ţórshamar viđ rústina í Sandártungu, sem var rannsökuđ af vanefnum áriđ 1939.  Hún er austur af bćnum Ásólfsstöđum.(Reyndar hefur sorphaugur viđ rúsina veriđ rannsakađur nýlega og telur Gavin Lucas einn af kennurunum viđ HÍ í fornleifafrćđi ađ íbúar í Sandártungu hafi ekki veriđ eins miklir kotungar og Kristján Eldjárn hélt. Sandártunga fór fyrst í eyđi á 17. öld).

Hafđi ég samband viđ Ragnheiđi Gló Gylfadóttur fornleifafrćđing sem vinnur viđ fornleifaskráningu í Ţjórsárdal á vegum einkafyrirtćkisins Fornleifastofnunar Íslands. Ragnheiđur sendi mér ţessar upplýsingar um fundinn frá Sandártungu er ég hafđi samband viđ hana:

"Ég fékk ţennan grip í hendurnar fyrir viku. Og hann er ekki líkur öđrum ţórshömrum sem ég ţekki. Ég er enn ađ skođa hann, hann er mjög lítill og mögulega hćgt ađ tengja hann viđ börn á einhvern hátt. En ég er ađ skođa gripinn og túlkunin gćti breyst í ţví ferli."

Ţađ verđur spennandi og frćđandi ađ sjá hvađ kemur út úr rannsóknarferli Ragnheiđar Glóar Gylfadóttur viđ ađ greina meintan Ţórshamar úr Sandártungu. Ţann hamar hef ég ekki enn séđ.

Brattahlid vćvevćgt

Kljásteinn úr klébergi sem á hefur veriđ ristur Ţórshamar. Gripurinn fannst viđ fornleifarannsóknir í Brattahlíđ. Ljósm. NM, Křbenhavn.

Ţess ber ađ geta ađ aldursgreining međ Ţórshömrum er annmörkum háđ. Menn voru til ađ mynda ađ krota Ţórshamra á hluti eftir áriđ 1000 e. Kr. á Grćnlandi. Viđ rannsóknir í Bratthlíđ á 7. áratugnum fundu fornleifafrćđingarnir kljástein úr tálgusteini (klébergi) sem á hafđi veriđ krotađur Ţórshamar. Annađ hvort hefur listamađurinn í Brattahlíđ veriđ ađ krota hamar sem hann vildi smíđa sér, eđa ađ einhvern íbúa Brattahlíđar, sem flestir voru orđnir kristnir ađ ţví ađ taliđ er, hefur lengst eftir gömlu gođunum sínum, heima á gamla landinu (Íslandi). Tel ég síđari möguleikann líklegri en ţann fyrri.
 
Ţví miđur er prjónninn frá Stöng í dag ekki lengur eins og hann var áriđ 1993, er ég fann hann og ljósmyndađi hann áđur en hann var afhentur til forvörslu. Hann er t.d. orđinn styttri en hann var er hann fannst. Hann var enn í kćliskáp á ţáverandi forvörslustofu safnsins áriđ 1996 er mér var bolađ úr starfi á Ţjóđminjasafninu. Síđar, bćđi 2004 og 2011, bađ ég um ljósmyndir af prjóninum sem viđ fundum á Stöng, og fékk loks senda afar lélega mynd, sem ég get ekki notađ til neins, ţví hún er ekki í nćgilega góđum gćđum til ađ birta hana. Best er ekki ađ sakast viđ forverđina, ţeir gerđu bara ţađ besta sem ţeir gátu á illa reknu safni. Mynd af af prjóninum frá Stöng hefur enn ekki birst á Sarpi (sarpur.is).

Efniđ í Ţórshamrinum frá Bergsstöđum

Stöng brot bŢrjú sandsteinsbrot úr skálum eđa kerjum, sem fundust í yngsta skálanum á Stöng áriđ 1983 og 1992. Brotin á efrimyndinni heyra saman. Lengra brotiđ lengst er 9,4 sm. Brotiđ á neđri myndinni fannst áriđ 1992 vestan viđ kirkjuna á Stöng kantbrot af skal/keri og er um 4.4 sm ađ lengd. Ljósmyndir Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Stöng kantbrot sandsteinn

Efniđ, ţ.e.a.s. sandsteinninn í Ţórshamrinum frá Bergsstöđum, sýnist mér sömuleiđis vera ţađ sama og í skál einni mikilli sem fannst í búrinu á Stöng áriđ 1939.

Skál úr búri Stöng 1939

Skál eđa bolli úr fínkornóttu móbergi sem fannst í búrinu á Stöng áriđ 1939. Mesta ţvermál bollans er 38,5 sm og hćđin er 14 sm. Myndin er úr bókinni Forntida Gĺrdar i Island frá 1943.

Ţrjú brot úr grýtum úr svipuđu efni fundust viđ fornleifarannsóknir á Stöng áriđ 1983 og 1984. 

Reyndar hafa einnig fundist á Stöng og víđar brot af írskum eđa enskum sandsteini (Lithic Arenite) sem voru notađir sem hverfisteinar og brýni. Ţeir bera sama lit, en eru úr miklu harđari steini og innihalda kvarts-kristalla sem ţessi steinn gerir ekki. Sandsteinninn í brýnunum og hverfisteinunum er miklu harđari og hentar ekki til ţess ađ skoriđ sé í ţá.

Ég leyfi mér ţví ađ halda ađ steintegundin í hamrinum sé úr nágranni fundarstađarins og ađ efniđ í hamrinum sé sandsteinsset sem steypst hefur inn í móberg viđ gos undir vatni eđa ís. Líkt efni er t.d. í steinkistu Páls Biskups Jónssonar í Skálholti.


Ţjórsárdalur var yfirgefinn í áföngum og lagđist ekki í eyđi áriđ 1104

Ţjórsárdalur á sér fullt af leyndarómum, sem almenningur virđist ekki hafa haft miklar spurnir af, ţrátt fyrir mikiđ erfiđi viđ ađ halda ţví í frammi. Ógurlegur ferđamannaiđnađurinn sem nú tröllríđur íslensku efnahagslífi á vissan hátt í ađ breiđa gamlar dogmur úr. 

Í stuttu máli sagt ţá fór dalurinn  ekki endanlega í eyđi í miklu Heklugosi áriđ 1104.  Ţetta sýndi ég fram međ rannsóknum á aldri ýmissa forngripa sem fundist hafa á Stöng í Ţjórsárdal, fjölda kolefnisaldursgreininga kolefnisaldursgreiningum og afstöđu gjóskulaga á 9. áratug síđustu aldar. Síđan hafa ađrir fornleifafrćđingar og jarđfrćđingar komist ađ sömu niđurstöđu og ég en um leiđ reynt ađ rúa höfund ţessarar greinar heiđrinum fyrir ţessari tilgátu minni um áframhaldandi byggđ í Ţjórsárdal eftir eldgosiđ 1104, sem á sínum tíma var vćgast sagt ekki öllum um geđ (sjá hér, hér og hér).

Sumir bćir á Ţjórsárdalssvćđinu fóru í eyđi fyrir 1104, ađrir eftir gosiđ og enn ađrir, líkt og Stöng, rúmum 100 árum eftir ađ gosiđ átti sér stađ. Stađsetning bćjanna hafđi mikiđ ađ segja um hvort byggđ lagđist af í gosinu 1104 eđa ekki. Uppblástur í hluta dalsins var engu síđra vandamál fyrir frumbyggjana ţar en eldgosin.

Annar leyndadómur Ţjórsárdals er ađ íbúar í dalnum á mismunandi tímum voru harla náskyldir hvorum öđru, og voru ţađ greinilega ţegar í Noregi. Ţetta kom áriđ 1993 fram viđ mannfrćđirannsóknir dr. Hans Christians Petersen (sem nú er prófessor viđ Syddansk Universitet) í verkefni sem viđ unnum saman ađ. Miklar líkur er á ţví ađ íbúar dalsins hafi ađ verulegum hluta átt ćttir ađ rekja til nyrđri hluta Noregs. Um ţađ er hćgt ađ lesa í ýmsum greinum hér á Fornleifi.

Í Ţjórsárdal voru menn völundarsmiđir og ţađ vekur furđu hve oft sömu gerđir af fornminjum finnast í dalnum međ sama skreytinu (sjá hér). Margar rústanna í dalnum eru međ sama lagi, hinu svo kallađa Stangarlagi, sem er ţó hin yngsta gerđ af skálum sem reistir voru í dalnum og líklega ekki fyrr en um og eftir 1100.


Skáli á Auđkúlu í Arnarfirđi

Auđkúlurustin efstu lög

Eftir nasistagreinarnar hér á undan, sem greinilega koma sumum Íslendingum í sálrćnt uppnám, er viđ hćfi ađ snúa sér ađ "ekta víkingum". Aaargh.

Í ágúst hefur hinn dugmikli fornleifafrćđingur, Margrét Hallmundsdóttir, sem er af ţolmiklu víkingakyni úr Noregi, krydduđu međ óhemjumagni af freknum og eldrauđu hári frá Bretlandseyjum, eđa er ţađ öfugt (ţ.e. háriđ frá Noregi), veriđ ađ sinna einni af merkilegustu rannsóknum sumarsins ađ mati Fornleifs.

Margrét, sem er einn duglegasti fornleifafrćđingur okkar um ţessar mundir, er ekki međ neinar óţarfa vangaveltur og innihaldslausar yfirlýsingar um ţađ sem hún finnur - líkt og sumir ađrir íslenskir fornleifafrćđingar, sem í fáfrćđi sinni búa til sögur og ćvintýr í kringum ţađ sem ţeir grafa upp, og vitna jafnvel í franska heimsspekinginn Foucault til ađ skýra allt eđa ekkert.

Margrét Hrönn er ađ grafa upp skálarúst á Auđkúlu viđ Arnarfjörđ og segir skemmtilega frá ţví á FB rannsóknarinnar sem allir geta fariđ inn á.

Skálarústin á Auđkúlu sver sig í ćtt viđ flestar af ţeim rústum sem grafnar hafa veriđ upp á Vestfjörđum á síđari árum fyrir,  t.d. skálann í Vatnsfirđi, skálann í Ólafsdal, sem var rannsakađur í sumar og Grelutóttir sem rannsakađar voru í öndverđu (á 20. öld). Meira er víst á leiđinni, ţví grafandi fornleifafrćđingar virđast algjörleg vera búnir ađ gleyma ćđinu síđastliđna sumar, ţegar grátiđ var eftir milljörđum til fornleifarannsókna á öllu ţví sem er ađ fara í sjóinn. En látum ţađ og fjárhagsvandamál sjálfseignafyrirtćkisins Fornleifastofnunar Íslands liggja í ţetta sinn, ţví rústin á Auđkúlu er t.d. ekki á leiđ í sjóinn í nánustu framtíđ. En hver vill ekki finna eitthvađ heilt og fallegt? Viđ verđum ţó einnig ađ geyma sumt til komandi kynslóđa fornleifafrćđinga.

Hringur frá Auđkúlu

Mjög heillegur fingurhringur úr silfri sem fannst á Auđkúlu í síđustu viku. Mér sýnist ég sjá stimpla á hringnum, en Margrét segir hann alveg sléttan. Forvarslan er eftir ađ sýna eitthvađ tel ég víst.


Greinilegt er, ađ skálinn á Auđkúlu er frá fyrstu öldum byggđar á Íslandi (ţá er ég ađ tala um hefđbundiđ Landnám, sem er ţađ eina sem ég tek mark á ţví ég hef enn ekki séđ neinar sannanir fyrir landnáminu fyrir landnám (sem einstaka mađur er ađ láta sig dreyma um). Hugsanlega er rústin jafnvel frá síđari hluta 10. aldar, ţótt ţetta lag á húsum hafi nú áfram veriđ notađ fram á 11.  öld í öđrum löndum og einnig á Íslandi, t.d. í Hvítárholti í Árnessýslu og í elsta skálanum á Stöng í Ţjórsárdal.

Gripir ţeir sem Margrét hefur fundiđ i skálagólfinu benda eindregiđ til ađ skálinn hafi veriđ í notkun á tíundu öld og fram á ţá elleftu. Ţađ sýnir einnig ein af tveimur kolefnisaldursgreiningum sem gerđa hafa veriđ á sýnum úr rústinni; Báđar greiningarnar eru ţó smá vandamál, ţví menn vita ekki úr hvađa trjám viđurinn sem ţeir eru ađ aldursgreina er ćttađur. Viđarkol úr íslenskum trjám er betri til ađ gera sér von um rétta niđurstöđu en t.d bútar úr rekaviđ, sem gćti haft töluverđan aldur og eiginaldur ţegar hann var notađur. Ţannig sýnir tölfrćđilega rétt umreiknuđ og leiđrétt niđurstađa á aldursgreiningunni á einu viđarkolasýnanna frá Auđkúlu aldursgreininguna 718-866 e.Kr. Cal viđ tvö stađalfrávik.  Slík niđurstađa er vitaskuld hreint "landnám fyrir landnámiđ", sem stangast á viđ aldursgreiningar á forngripum sem Margrét og teymi hannar hafa fundiđ í sama skála og eldstćđiđ sem viđarkolin voru tekin úr.  Sýniđ ţetta ţví örugglega úr koluđum rekaviđ. Íslenskir fornleifafrćđingar ćttu ađ hćtta ţeim leiđa siđa ađ senda kol til rannsóknarstofa sem ekki geta greint tegund viđarins sem sem aldursgreindur er. En ţar sem ekki er kennt neitt ađ viti um eđli og notkun kolefnisaldursgreininga, eđa takmarkanir ţeirra fyrir ţann tíma sem Landnámiđ átti sér stađ.

Bćnhus Audkulu Arnarfjordur

Bćnhús á Auđkúlu.

Sömuleiđis er taliđ ađ á Auđkúlu sé rúst kirkju, sem líklega er ein minnsta kirkja sem fundist hefur á Íslandi. Ef kirkjan er frá upphafi kristni á Íslandi og viđ gefum okkur ađ hún sé ţví frá ţví um 1000 e. Kr. (ţangađ til ađ annađ kemur fram t.d. viđ kolefnisaldursgreiningu á einhverju lífrćnu úr kirkjunni), ţá er fyrrgreind aldursgreining sem gerđ var í Glasgow ónothćf. Kirkjan hefur líklega veriđ í notkun í skamman tíma í byrjun 11. aldar, en ţví miđur hafa ekki varđveist bein í gröfum. Jarđvegurinn hentar ekki fyrir varđveislu beina.

Perla frá Miđausturlöndum (upphaflega)

Samsett foliperla frá Auđkúlu

Samsett perla sem fannst í rústinni á Auđkúlu í Arnarfirđi. Einn helsti sérfrćđingur Norđurlanda í ţessum perlum er Dani, Claus Feveile. Hann skrifađi mér áriđ 2015 á ţennan hátt um perlur ţessar, sem er afar erfitt ađ aldursgreina: "Den blĺ segmenterede perle, de metalfolierede perler, samt antagelig ogsĺ de to grřnne perler er typer der importeres til bl.a. Skandinavien fra starten af 800-ĺrene og frem i et svimlende antal, tusindvis og atter tusindvis. Der er med meget stor sandsynlighed fremstillet i Mellemřsten (Jordan, Syrien, Ćgypten), hvorfra der spreder sig i hele den arabiske, kendte verden: langt over i Asien (Thailand, Indonesien) ned langs Afrikas řstkyst, i det mindste til Madagaskar og altsĺ via de russiske floder til Skandinavien og videre til Island. Der er tale om helt almindelige perletyper." Ljósmyndir Margrét Hallmundsdóttir. Ţessar perlur finnast einnig í lögum frá 11 og jafnvel 12. öld á Norđurlöndum.


Óska ég Margréti og gröfurum hennar til hamingju međ einkar áhugaverđa rannsókn. Nú verđur ađ vinna úr ţessu og ţađ gerir Margrét allataf af myndabrag, eins og sjá má á skýrslum hennar frá fyrri árum.


Einn á kjammann II

Jaaaaw

Kjálkar eru ein af sérgreinum Fornleifs, enda eru kjálkaliđir Íslendinga ţeir einu sem ekki eru hrjáđir af gigt og eymslum og oftast léttir og liđugir fram í rauđan dauđann og jafnvel lengur hjá sumum.

Brot úr kjamma forföđur míns, sem talađi yfir sig, fannst nýlega viđ hellismunna í Misliya (Müsli?) í Ísrael. Greint var frá ţessu í grein í Times of Israel í gćr. Telja sérfrćđingar ađ ţar sé komiđ elsta dćmi um ađ menn hafi veriđ ađ rífa kjaft eftir ađ vitsmunaveran Homo Sapiens fór í ferđalag sitt frá Afríku. Brotiđ sem er úr efri kjálka er taliđ vera vera um 177.000 til 194.000 ára gamalt.

Ef ţađ er rétt (og leyfist manni ađ efast ađ vanda) er ljóst ađ Ingólfur Sapiens hjá Útsýn í Eţíópíu fór međ hópa fólks til Landsins Helga. Sapiens ćttbálkur hómóanna í Afríku varđ víst fyrst til í Eţíópíu fyrir um 160.000 til 200.000 árum síđan. Sapiens ćttin hafđi ţví vart veriđ til í meira en 17.000 ár, ţegar en hún fór ađ álpast í utanlandsferđir. Eru sumir afkomendanna á leiđarlokum ferđarinnar (Íslandi) enn međ ferđafiđringinn í genamenginu - og nú eru ţeir sem urđu of seinir til fyrir um ţađ bil 170.000 árum ađ leggja líf og limi sína í hćttu til ađ komast norđur á bóginn í kuldann og sćluna.

Engar holur, eđa eins og sagt var í Golgata-auglýsingunni hér um áriđ "tannlćknirinn ţurfti bara ekkert ađ bora".

Elsti Homo Sapiens utan Afriku

Fyrri grein Fornleifs um kjálka.


"Upplifunin var hrćđileg"

bjarni_79_a_sto_inni_1292440.jpg

Ţađ er ekki ađ hverjum degi ađ fjölmiđlarnir fćra manni brandarana á silfurfćribandi. Annan hvern dag, er víst nćrri lagi.

Viđ frétt á visir.is er mynd ţar sem má lesa ađ:

"farţegi í vélinni sem nauđlenti á Keflavíkurflugvelli hafi sagt upplifunina hrćđilega"

og ţetta stendur vel ađ merkja undir mynd af vígalegum manni sem heldur ţví fram ađ landnámiđ hafi hafist fyrr en fréttir herma. Ég klikkađi á vígalega manninn, ţví ég var eitt augnablik farinn ađ halda ađ dr. Bjarni F. Einarsson vćri flugdólgur sem hefđi valdiđ nauđlendingu á heilli vél af Landnámsheittrúarfólki á heimleiđ úr Víking í Glasgow.

Fyrir einhverja getur ţađ vitaskuld veriđ hrćđilegt upplifelsi ađ landnámiđ sé flutt til í tíma og ótíma, en ég tek ţađ nú rólegar en nauđlendingu, ţó dr. Bjarni segist búinn ađ finna rústir frá ţví fyrir "hefđbundiđ" landnám. Ég hjó eftir ţví ađ hann nefndi ekki rústir í Vestmanneyjum, landnám sem kollega okkar dr. Margrét Hermanns Auđardóttir hélt til streitu ađ vćru frá ţví fyrir landnám. Ćttu ţćr rústir ekki ađ flokkast undir ţćr "stöđvar" sem Bjarni finnur svo margar af? Fyrir 25 árum síđan var Bjarni nú ekki alveg á ţví. Landnámiđ í Vestmannaeyjum er einnig byggt á vafasamri túlkun á kolefnisaldursgreiningum.

Hrćđileg upplifun er ţađ samt, ađ sjá merkan fornleifafrćđing tína til ađeins eina (1) kolefnisaldursgreiningu máli sínu til stuđnings. Ţađ er einfaldlega ekki nóg, ţegar menn eru ađ granda heilagri kú eins og Landnámskvígunni frá 872 . frá ţví um voriđ -/+ 2 ár.

Gripir ţeir sem Bjarni hefur fundiđ á Stöđvarfirđi sýna heldur ekkert ákveđiđ um aldur skálans "hánorrćna" sem hann nefnir Sama í tengslum viđ. Ekki vill ég ţó útiloka ađ fólk úr Norđur-Noregi hafi sest ađ snemma á Íslandi og hef álíka lengi og jafnvel fyrr en Bjarni stađiđ fast á ţví (sjá hér, hérhér og hér, hér). Ţađ stađfestist m.a. rannsóknum á mannabeinum frá Landnámsöld. Líklegt tel ég einnig vegna stjórnmálaástands í Noregi, ađ fólk úr norđurhéröđum landsins hafi frekar leitađ á ný miđ en ţeir sem sunnar bjuggu. Ţar var mikill fólksfjöldi og lítiđ landnćđi.

En til ađ ţetta sé heilsteypt, og ekki hriplekt hjá Bjarna, vćri óskandi ađ hann fengi gerđar fleiri kolefnisaldursgreiningar og fyndi gripi sem óefađ eru frá síđari hluta 8. aldar eđa byrjun ţeirrar 9. Mér er ţó sama ţótt hann finni ekki Sama.

Viđ (dr. Vilhjálmur) leyfum viđ okkur ađ vona, en ţangađ til eru alhćfingar um landnám á fyrri hluta 9. aldar hrćđileg upplifun og hálfgerđ nauđlending í versta Erich von Däniken stíl.


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband