FŠrsluflokkur: FornleifafrŠ­i

Fundur ßrsins 2020 Ý SvÝ■jˇ­

hunnestad_sten-upp-2048x1536

gŠr, erá veri­ var a­ grafa fyrir klˇaklei­slum Ý Ystad Ý SvÝ■jˇ­, fundu fornleifafrŠ­ingar sem ■ar fylgdust me­ framkvŠmdum af gefnu tilefni, fornan stein me­ ristu af dřri. Fljˇtlega var­ m÷nnum ljˇst a­ ■arna var kominn einn svo kalla­ra Hunnestadssteina sem eru frß byrjun 11. aldar. Vi­ ■ekkjum ■ß, ■ar sem ■eir voru teikna­ir harla nßkvŠmlega fyrir verk Ole Worms, Monumenta Danica, sem prenta­ var ßri­ 1643.

Hunnestadsmonumentet_skňne_ole_worm

FornleifafrŠ­ingarnir sem Ý gŠr voru ß vaktinni Ý Ystad voru n˙ ekki betur a­ sÚr en svo a­ ■eir telja sig hafa fundi­ mynd af ˙lfi, og er Fenris˙lfur nefndur Ý frÚttaflutningi hÚr Ý morgunsßri­. Myndin sřnir greinilega hj÷rt sem fŠr­ur hefur veri­ Ý stÝlinn. Ůetta er greinilega kristi­ tßkn, enda a­rir steinar Ý Hunnestad me­ kristnum tßknum.

Hvernig mß vera a­ steinar sem stˇ­u enn um mi­ja 17. ÷ld třndust og eru a­ finnast aftur n˙ nŠrri fjˇrum ÷ldum sÝ­ar. ┴ 18. ÷ld ■ˇtti m÷nnum ■etta forna og hei­na ekki eins merkilegt og Ëla Worm Ý Kaupmannah÷fn, sem taldi nokkra ═slendinga til gˇ­ra vina. Steinarnir voru nota­ir Ý br˙arsmÝ­i og sem betur fer hafa ■eir veri­ settir svo til heilir Ý br˙na. ŮrÝr steinanna fundust aftur ß 19. ÷ld og eru ■eir til sřnis Ý forngripasafninu gamla, Kulturen, i Lundi.

Ůessi forna danska arfleif­ Ý n˙verandi SvÝ■jˇ­ er einstakur fundur og eru steinarnir frß Hunnestad sy­st Ý SvÝ■jˇ­ sambŠrilegir vi­ Jalangurssteinana (svo notu­u sÚ Eldjßrnska), ■ˇ ■eir segi kannski ekki eins mikla s÷gu og stŠrsti steinninn Ý Jelling.

Better detail

BW filtered

koparristu Ý einu af meginverkum prˇfessors Ole Wors vi­ Hafnarhßskˇla, Monumenta Danica Ý sex bindum, sÚr ma­ur a­ ■a­ er vafalÝti­ steinn sem hann t÷lusetti me­ 6, sem n˙, 16.12.2020 er fundinn Ý klˇakskur­i Ý Ystad.

Ef ekki herja­i COVID-19 faraldurinn, vŠri ■essi fornleifafrŠ­ingur lÝklega a­ hella upp ß br˙sann og smyrja sÚr samloku tilb˙inn a­ leggja Ý hann til SvÝ■jˇ­ar a­ sko­a steininn Ý klˇakrennunni Ý ferjubŠnum Ystad.

Steinninn gˇ­i sameinast vafalaust frŠndum sÝnum ß Kulturen i Lundi og ■anga­ mun Úg fara ■egar SvÝar eru b˙nir a­ nß einhverjum t÷kum ß austrŠnu grŠ­gispestinni.

Svo er aldrei a­ vita; Kannski eru r˙nir ß steininum sem ekki voru skjalfestar ßri­ 1643 af Worm og a­sto­armanni hans.

Eins og lesendur Fornleifs vita, ßtti lŠknirinn og prˇfessorinn Worm marga Ýslenska vini og nemendur, sem hann hÚlt alla tÝ­ gˇ­u sambandi vi­, sjßáhÚr og hÚr og Ý fleiri greinum sem ■i­ finni­ vi­ leit.

Untitled-Grayscale-01

Steinninn grafinn betur fram en ß efstu myndinni. Mynd Axel Krogh Hansen fornleifafrŠ­ingur, Arkeologerna.

á


Haraldsslßtta - og fyrsta Ýslenska verkfalli­

VŠringjalenÝn

Efni ■essarar greinar er fyrsta verkfall ═slendings sem skrß­ er ß bˇkfell. Greinin er Ý pˇlitÝskari endanum.

Verkfall var eitt sinn vopn ■eirra sem voru lßglauna­ir til a­ verja kj÷r sÝn og bŠta og verjast ■vÝ a­ ß rÚtti ■eirra vŠri tro­i­. En Ý dag er svo komi­ a­ hßlaunamenn misnota almennan verkfallsrÚtt til a­ hŠkka laun sÝn ˙r ÷llu valdi. Ůa­ er nßtt˙rulega ekki verkalř­sbarßtta, heldur hin gamla Ýslenska grŠ­gi ■eirra sem ■egar hafa nˇg.

Ef einhver nennir a­ lesa verkalř­ss÷guna hÚr fyrir ne­an, komist ■i­ a­ ■vÝ hvernig tvŠr fornar myntir og fornleifarannsˇkn tengjast fyrsta verfalli ═slendings ˇbeint - en ß ßhugaver­an hßtt.á

hinum fyrsta, gla­a og jafnvel fßrßnlega ßratug ■essarar aldar voru umsvifin mikil ß ═slandi. Sumir Ýslendingar Ýmyndu­u sÚr a­ ■eir Šttu or­i­ afar mikilvŠgu hlutverki a­ gegna ß me­al ■jˇ­anna. ═sland fˇr Ý gegnum hybris-tÝmabil, sem ein af aflei­ingum eyja■jˇ­a-hßttarlags og oft ß tÝ­um hßlfhjßkßtlegrar ■jˇ­hverfu, sem einnig ß um margtáskylt vi­ minnimßttarkennd.

H÷f­i House, norsk bygging Ý i­u dekkjaverkstŠ­a og raftŠkjaverslana Ý Borgart˙ni Ý ReykjavÝk, haf­i nokkrum ßrum fyrr veri­ lßna­ ˙t undir mikilvŠgan lykilfund heimsstjˇrnmßlanna. Ůar me­ virtist tÝmi skuttogara, dorgs og hra­frystih˙s vera li­inn Ý takt vi­ a­ veggur Ý BerlÝn var rifinn. ┴ ═slandi voru svÝn tekin Ý heilagra dřra t÷lu Ý sta­ sau­kindarinnar.

═slenska ■jˇ­fÚlagi­ haf­i einnig veri­ t÷lvuvŠtt. Allt ■etta venjulega var­ vitaˇar­bŠr, t.d. gamalt fˇlk, sÚr Ý laga ■a­ gagnrřna. Ůa­ var bara fyrir. Nřr a­all ß ═slandi haga­i sÚr eins og kˇngar og prinsessur - en ■etta voru hrappar eins og vi­ vitum n˙ ÷ll, og ■essiáfrßs÷gn fjallar einmitt lÝka um konunglega hrappa og hvernig ═slendingar tˇku ■ß Ý karph˙si­.

Fornleifarannsˇknir ß fyrirhrunsßrum

ŮvÝ sem Úg segi n˙ frß, ger­ist ß ■eim tÝmum er sumir t÷ldu peninga vaxa ß trjßm ß ═slandi og bankarŠningjar ri­u sem hetjur um hÚru­ og fˇru Ý VÝking Ý l÷ndum ■ar sem fˇlk ■yrsti eftir a­ lßta pretta sig. ═ ■ß daga var einnig ■j÷snast upp ß hßlendi­ til a­ grafa upp einhverjar fornleifar sem voru fyrir mikilvŠgum virkjunarframkvŠmdum. Nˇgir peningar voru til alls. N˙ ßtti a­ selja rafmagn til Evrˇpu gegnum ˇskhyggjulei­slur e­a hreinan ■ankaflutning. FornleifafrŠ­ingar flˇgu feitan g÷lt ß ■essum uppgangstÝmum Ýmyndunarveikinnar ß ═slandi. En ■eir eru eins og kunnugt er afar lßtlaust og lÝtillßtt fˇlk.

á

124699054_10158550191490967_6910451342396712910_o

Frß rannsˇkn F═ ß seljar˙stinni "Pßlstˇftum". Ljˇsm. Fornleifastofnun ═slands ß FB. Ůr÷ngt hefa menn seti­ Ý seli.

Forn seljar˙st uppi ß hei­i, sem annars hef­i fari­ ß bˇlakaf Ý uppist÷­ulˇni Kßrahnj˙kavirkjunnar, var me­al ■ess sem tˇkst a­ rannsaka s÷kum beljandi uppgangs og blindrar bjartsřni Ý ■jˇ­fÚlaginu. Seljar˙stin sřndi okkur vita ˇar­bŠran rekstur fyrri alda Ý mŠ­u, mˇ­uhar­indum, ri­u og rß­aleysi. En n˙ voru nřir tÝmar. Mist÷k fyrri alda ßtti a­ grafa ˙r moldu, svo ■au yr­u ekki endurtekin.

Gildismati­ var hins vegar ekki eins gott og vÝsustu menn t÷ldu sig hafa fyrir sÚ­. Allt fˇr loks Ý har­lÝfi og k˙t ßri­ 2008. Sumir hafa ■egar gleymt ■vÝ e­a tro­i­ ■vÝ ne­st ni­ur Ý undirme­vitundina.

┴ hinum hryllilegu ßrum, eftir allan uppganginn og svo hruni­, fˇru sumir menn a­ berja ß eldh˙sßh÷ld Ý ÷rvilnan sinni - en ■eir sem valdi­ h÷f­u fßrinu l÷g­u bara nř pl÷n fyrir ßframhaldandi prettum og f˙ski eins og erf­amengi ■eirra haf­i vali­ ■eim a­ gera. ═á ˇnßtt˙rulegu vali mannger­arinnar homo fraudationis, sem hefur komist til mikilla metor­a ß ═slandi, gerjast alltaf eitthva­ Ý pottinum.

Fornleifastofnun ═slands (F═) heitir fyrirtŠki eitt ˙ti Ý bŠ. Ůrßtt fyrir hi­ mikilfenglega nafn, sem lei­ir hugann um veglega og gljßp˙ssa­a ganga Ý hßskˇlabyggingu sem ber nafn Kristjßns Eldjßrns, er F═ hvorki hßskˇla- nÚ rÝkisstofnun. F═ dafna­i vel ß velmektarßrunum fyrir hi­ andlega hrun ■jˇ­arinnar ßri­ 2008.

FyrirtŠki­ vann me­al annars ˙tbo­i­ ß rannsˇkn ß seljar˙stunum sem kalla­ar er Pßlstˇftir Ý hausinn ß Pßli Pßlssyni Ý A­aldal, sem upphaflega haf­i fundi­ r˙stina. Rannsˇknir fˇru fram ßri­ 2004 og 2005 og r˙stin fÚkk nřtt vinnuheiti Štta­ ˙r t÷lvufrŠ­i sem hefur hasla­ sÚr v÷ll Ý fornleifafrŠ­inni ß heldur fur­ulegan hßtt. Grafin var upp "˙tst÷­in" Pßlstˇftir. N˙, ß hinum miklu framgangstÝmum var ekki lengur hŠgt a­ tala um eins skammarlegt fyrirbŠri og ˙tnorskt eins og sel. M÷rgum var­ reyndar ekki um sel er ■a­ ger­ist.

F═ heldur um ■essa mundir upp ß 25 ßra starfsafmŠli sitt, me­ rekstri sem ■a­ getur mest megnis ■akka­ opinberu fjßrmagni. "EinkavŠ­ing" fornleifafrŠ­innar var hugsanlega nau­synleg, til a­ koma henni ˙r lßdey­u ■eirri sem rÝkti me­an ÷ll fornleifasřsla Ý landinu fˇr Ý gegnum Ý hŠsta lagi tvo starfsmenn fornleifadeildar Ůjˇ­minjasafns -á og sÝ­ar lÝka gegnum vitstola kerfi Ůjˇ­minjarß­s og Fornleifanefndar, sem mest stˇ­u Ý ■vÝ a­ reyna a­ ry­ja lßdey­unum burt af Ůjˇ­minjasafninu. Ůetta var au­vita­ allt ß­ur en eldhuginn sem n˙ stjˇrnar Ůjˇ­minjasafninu til s÷gunnar og framkvŠmdastjˇri Minjastofnunar elda­i grßtt silfur vi­ Fornleifastofnun ═slands. Var­ oft af ■essu mikil skemmtun, en Ý raun er ÷ll ■essi saga meinasorgleg.

En ekki vil Úg ˙tiloka a­ ■a­ vŠri betra a­ lßta lÝtil fyrirtŠki berjast fyrir ■vÝ sem gera ■urfti, en aldrei ger­ist, vegna ■ess a­ Ůjˇ­minjav÷r­ur var ˇdugandi, rß­uneyti­ skilningssljˇtt og stjˇrnmßlamenn eins og ßlfar ˙t ˙r hˇl e­a ß Klausturbar.

Versta hli­ einkavŠ­ingarinnar ß uppgangstÝmunum var nßi­ samstarf F═ og annarra a­ila vi­ rß­rÝkan prˇfessor Ý New York, sem vildi hafa ═sland sem sitt eigi­ konungdŠmi til a­ grafa upp dřrabein Ý ÷skuhaugum, og oftast Ý leyfisleysi. Stˇrkaninn (sem var eins konar homo trumpensis) reyndi leynt og ljˇst a­ bola ÷­rum soltnum l÷ndum sÝnum frß fjßrmagni til ═slandsrannsˇkna, sem hann mjˇlka­i einn Ý BNA, me­an a­ leppmenn hans ß ═slandi hjß einkafyrirtŠki me­ rÝkisnafn mjˇlku­u Ýslenska rÝkiskassann Ý bo­i vinalegra rß­herra.

Til a­ halda upp ß afmŠli­ sitt, hefur F═ birt nokkra pistla ß Fjasbˇk sinni, ■ar sem greint er frß sumum merkum rannsˇknum fyrirtŠkisins. N˙ um daginn var r÷­in komin af ˙tst÷­inni Pßlstˇftum og var frˇ­leiksf˙sum lesendum sagt, hvar ■eir gŠtu fengi­ betri upplřsingar um rannsˇknina.

Haraldsslßtta og ═slendingurinn Halldˇr Snorrason

Ůa­ kom mÚr mj÷g ß ˇvart, a­ sÝ­an Úg las grein um rannsˇknirnar ß Pßlstˇftum Ý ┴rbˇk hins Ýslenska FornleifafÚlags (sjßáhÚr), haf­i vitneskjan og andlegi au­urinn ˙r j÷r­inni ekkert ßvaxtast. Ekki vir­ist hafa veri­ leitast eftir ■vÝ a­ ver­a vÝsari um ■a­ sem fundist haf­i.

Ůrßtt fyrir heldur ˇfj÷lbreytta forngripaflˇru, sem er vÝst tilfelli­ Ý m÷rgum seljar˙stum ■ar sem b˙seta var tÝmabundin Ý skamman tÝma Ý senn, ■ß hefur ekkert meira veri­ rita­ um tvŠr myntir sem Ý norskri og Ýslenskri tÝmaritsgrein var nefnd til s÷gunnar sem koparmynt frß tÝmum Haraldar Har­rß­a Noregskonungs sem rÝkti frß 1047 til 1066.

Haraldur Štla­i Ý strÝ­ vi­ Vilhjßlm Hrˇbjartsson fursta frß NormandÝ, en mßtti Ý ˇ­agoti sÝnu lßta lÝfi­ Ýáorrustunni vi­ Stamford Bridge. Normannarnir voru einfaldlega sterkari en frŠndur ■eirra Nor­menn. ═ grein Ý Norwegian Archaeological Review, sem ■řdd var yfir ß Ýslensku Ý ┴rbˇkinni, sßst engin vi­leitni til ■ess a­ skilja e­a hva­ ■ß velta ■vÝ fyrir sÚr hverju ■a­ sŠtti, a­ tvŠr myntir ˙r myntslßttu sama Noregskonungs fundust Ý seljar˙st ß afd÷lum ═slands. Reyndar er minnst ÷rlÝti­ ß myntirnar tvŠr frß Pßlstˇftum Ý ■essari B.A. ritger­ vi­ H═. Ritger­in gefur ßgŠtt yfirlit.

╔g er ekki a­ bi­ja um a­ menn skßldi eitthva­ ■egar ■eir sigla lens Ý frŠ­unum, eins og ■egar menn fˇru a­ tr˙a ■vÝ a­ ■eir hef­u fundi­ eskimˇakonur austur ß landi og austurlenska Allah-perla ß St÷­varfir­i eins og margfrŠgt er or­i­. Ůa­ er skßldskapur og allt ÷nnur grein en fornleifafrŠ­i.

En ■ar sem myntirnar fundust austur ß landi, hlaut a­ vera einhver merkileg saga ß bak vi­ ■ß, e­a Ý ■a­ minnsta tengd ■eim. Og fornleifafrŠ­in er oftast lyginni sterkari. Ůa­ er frŠ­igrein ■ar sem menn ■urfa eigi a­ stunda lygafrÚttir til a­ komast af. En fornleifafrŠ­in ß ═slandi hefur n˙ lÝka frekar veri­ framkvŠmdarsřsla en frŠ­imennska Ý nokkra ßratugi. ╔g sendi Fornleifastofnun reikninginn fyrir frŠ­ilega greiningu.

124766237_10158550191300967_100622818716712415_n

Myntirnar tvŠr Ý "Pßlstˇftum" hafa veri­ bora­ar tveimur g÷tum og ■rŠddar upp ß s÷rvisband (perlufesti), sem sumir seljadrengirnir sk÷rtu­u lÝklega vi­ mjaltir Ý kvÝum. ŮŠr teljast til mynta me­ skreyti sem ber grÝska heiti flÚttunnar/hn˙tsins sem skreytir ■ß, ■.e. Triquetra (Triquetra-ger­). Triquetra tßkna­i um mi­ja 11. ÷ld heilaga ■renningu enda konungar ■eir sem notu­u ■a­ kristnir. Skreyti­ kemur fyrr fyrir ß d÷nskum og Engilsaxneskum myntum. Ůessar myntir eru afar sjaldgŠf ger­ (skreyti) og ßri­ 1975 h÷f­u a­eins fundist 257. En myntina er ■ˇ hŠgt a­ kalla grunninn a­ fyrsta myntkerfi Noregs. SÚrlega sjalfundnar eru ■eirápeningar me­ ■rÝflÚttunni sem Haraldur Har­rß­i lÚt slß og sem hafa hring sleginn Ý fyrsta fjˇr­unginn (efst til vinstri) ß bakhli­inni.á Norski myntsÚrfrŠ­ingur Kolbj°rn Skaareá kallar ■ß ger­ 75/R89. Vegna ■ess a­ ■essi slßtta Haralds innihÚlt stundum meiri kopar en silfur var ekki miki­ lagt Ýáslßttuna og stundum var textinn sem upphaflega var ß latÝnu og jafnvel ß norsku me­ r˙num or­i­ ˇlŠsilegt hrafl eins og tilfelli­ er me­ myntirnar sem fundust Ý Pßlstˇftum. Ůetta var svo sannarlega ßlkrˇna sÝns tÝma. Ljˇsm. Fornleifastofnun ═slands.

Myntir geta sagt mikla s÷gu, fyrir utan a­ gefa gˇ­a hugmynd um a­ b˙setal÷g, sem ■Šr finnast Ý og vi­, sÚu ekki miki­ eldri en myntin (ef h˙n hefur ekki falli­ ni­ur um rifu Ý gˇlfi). Ůessi regla ß kannski ekki vi­ um myntir sem finnast Ý seljar˙stum. Ekki held Úg a­ myntir hafi oft fundist vi­ seljarannsˇknir e­a Ý "sŠtrunum" Ý Noregi. Hva­ ßttu menn svo sem a­ gera vi­ peninga Ý seljum. Ůeir sem ■ar unnu voru hßlfger­ir ■rŠlar e­a ß ne­sta ■repi Ý launastiganum.

Starfsmenn F═ nřttu sÚr ekki myntirnar og leita­i yfirma­ur rannsˇknarinnar, sem n˙ er prˇfessor vi­ H═, ekki til ■ess mynt"sÚrfrŠ­ings" sem oftast hefur veri­ leita­ til, Antons Holt fyrrv. safnstjˇra Se­labankans. Nei, Ý rauninni var lesandanum Ý sjßlfvald sett a­ velta fyrir sÚr myntunum alveg einir og ˇstuddir. Ůa­ getur vitaskuld veri­ varasamt, ef ma­ur er ekki fornleifafrŠ­ingur. FornleifafrŠ­ingurinn sem stjˇrna­i rannsˇkninni var greinilega ekki vel a­ sÚr Ý fornleifafrŠ­i Nor­urlanda, enda a­fluttur frß Bretlandseyjum. Ef hann hef­i haft lßgmarkskunnßttu ß myntfrŠ­i Nor­urlanda (sem fornleifafrŠ­ingar ß Nor­url÷ndum eru ekki einu sinni sjßlfir), hef­i hann uppg÷tva­ řmislegt, sem gert hef­i ni­urst÷­urnar fyllilegri og skila­ meiru frß Fornleifastofnun ═slands til ■jˇ­arinnar sem borga­i fyrir rannsˇknina - svo atvinnuvegirnir og sala ß rafmagni mŠtti blˇmgast Ý gylltri framtÝ­ fyrirmyndarÝkisins ═slands, ■ar sem bankar m÷lu­u­ gull ˙r lofti lÝkt og ßbur­arverksmi­jur.

Myntirnar tvŠr sem fundust Ý r˙stum Pßlstˇfta eru ˙r svo kalla­ri Haraldsslßttu. Haraldsslßtta var, eins og fyrr segir, slßtta Haralds har­rß­a Noregskonungs, og er slßttunnar og annm÷rkum hennar rŠkilega geti­ Ý S÷gu Haralds Har­rß­a sem sumir telja a­ Snorri Sturluson hafi rita­. Elsta var­veitta handriti­ er Ý Morkinskinnu frß 1275-1300 (GKS[Gammel Kongelig Samling]-1009 fol.; Handriti­ er enn Ý Kongunglega Bˇkasafninu Ý Kaupmannah÷fn).

Mig grunar, a­ Haraldur kˇngur (hinn ■ri­ji) hafi veri­ Šttingi og jafnvel forfa­ir sumra ˙trßsarvÝkinga ═slands ß 21. ÷ld. Hann var a­ minnsta kosti me­ s÷mu brengla­a si­fer­i­ og ■eir. Hvort veldur uppeldi e­a erf­ir veit Úg ekki. Hann ■ynnti kaupsilfur sitt me­ kopar. Ůa­ hefur aldrei veri­ tali­ efnilegt. Hann var ■vÝá svikahrappur og ■essi mßlmblanda hans var ekkert anna­ en ver­bˇlguskapandi a­ger­, sem ekki var algeng annars sta­ar Ý Vestur-Evrˇpu ß hans tÝma. Ůessi me­fer­ ß silfrinu fˇr lÝka Ý skapi­ ß Ýslenskum hir­manni hans, sem var forfa­ir ritstjˇrans ß Fornleifi. Silfri­ Ý slßttu Haralds har­rß­a Sigur­ssonar gat fari­ alveg ni­ur Ý 50% e­a minna. ┴ tÝmum, ■egar nˇg var til a­ silfri og koparpeningar ekki talin gangmynt var ■essi ■ynning konungs afar einkennileg a­ger­ til a­ pretta menn, enda var myntin ekki gjaldgeng annars sta­ar en Ý Noregi.

S÷gu Haralds Har­rß­a og Sona Hans (hÚr h÷f­ me­ smßvŠgilegum lei­rÚttingum eftir ˙tgefu Finns Jˇnssonar: Finnur Jˇnsson (1932) Morkinskinna; udgivet for Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur LIII. J. J°rgensen, Kbh, greinir frß ═slendingi einum, Halldˇri Snorrasyni Ý Hjar­arholti (f. ca 1014), sem var li­sma­ur Haraldar Sigur­ssonar, er ■eir voru vŠringjar, leiguli­ar Ý lÝfver­i keisarans Ý Miklagar­i. Sagan segir frß ˇßnŠgju Halldˇrs vegna lÚlegs silfurs sem Haraldur borga­i m÷nnum sÝnum me­:

Oc er c°mur enn atti dagr iola var monnum gefinn mali. Ůa­ var callat Harallz slatta. var meiri lutr copars. Ůat bezta costi at veri helmings silfr, oc er Halldorr toc malann. hefi hann i mauttuls skavti sino silfrit ok litr ß. oc syniz eigi scirt mala silfri­. lystr vndir ne■an annaRi heNndi. oc feR ■at allt i halm ni­r. Bar■r melti. q[a■] hann illa me■ fara, mon konvngr ■icciaz svivir­r i. oc leita­ a vi­ hann vm malagjofna. Ecki ma nv fara at slico s[egir] H [alldor]. litlo hettir nv til. Nv er fra ■vi sagt at ■eir bva scip sin eptir iolin. etlar konvngr sv■r fyr land. oc er konvungr var mioc sva bvuinn. ■a biosc H. ecki. oc melti Bar■r. hvi bystv eigi Halldorr. Eigi vil ec s[ag­i] hann. oc ecki etla ec at fara, se ec nv at konvngr ■occar ekki mitt mal. Bar■r s[egir] Hann mon ■o at visu vilia at ■v farir. Fer Bar­r si­an oc hittir konvung, segir honum at Halldorr bysc ecki. mattv sva etla at vandskipa­r mon ■er vera stafniN i sta­ hans. Konvngr melti. Seg honom at ec etla at ham scyli mer fylgia. oc ■etta er ecki alogat fe■ sia er me­ ocr er vm hri■. Bar­r hittr Halldor oc letr at konvngr vili enski costar lata hans ■ionosto. oc ■a­ rezc or at Halldorr feR. ...

En ßfram hÚlst ˇßnŠgja Halldˇrs, ■vÝ fyrir utan nßnasahßtt Noregskonungs voru einnig ■jˇ­ernisfordˇmar Ý gangi ß 11. ÷ld. Ůegar konungur haf­i broti­ frekar ß Halldˇri setti drengurinn Dˇri ÷nnur skilyr­i:

H[ann]. s[ag■i]. Eigi scal ec ■o optaR vera a konvngs scipino. oc ef hann vill hafa mitt foroneyti lengr. Ůa vil ec hafa scip til stiornar oc eignz ■at. B[ar■r]. s[ag■i]. Ůat samir eigi at lendir menn lati scip sin fire ■er. oc ertv of framgiarnn. H.[alldorr] quaz eigi fara myndo elligar. Bar­r s[ag■i] konvngi hvers beitt er af Halldors hendi, oc ef hasetar ■ess skips eo jafntravstir sem styrima■r ■a mon vel hlv■a. Konvngr melti. Ůott ■etta ■icci framala melt vera. ■a scal ■o af nacqvat gera.

Sannarlega var Halldˇr ■essi forfar­i ritstjˇrans hÚr ß Fornleifi, og er greint frß ■vÝ Ý n˙tÝmauppflettinu ═slendingabˇk. Tr˙i hver sem tr˙a vill, en Úg er samkvŠmt hinni mj÷g nßkvŠmu ŠttfrŠ­iskrß (sem einnig var afsprengi fyrirhrunsŠ­isins), afkvŠmi Halldˇrs Snorrasonar Ý 26. li­ - enda jafn helvÝti ■rjˇskur og ■ver og karlinn.á

En svikahrappar halda ßvallt uppi uppteknum hŠtti, ■annig a­ Halldˇr, sem var kannski ekki laun■egi Ý n˙tÝmamynd or­sins, efldist allur Ý launabarßttunni gegn Noregskonungi. ═ gildi miklu Ý Ni­arˇsi var Halldˇr me­al gesta konungs. Hann sletti ■essu Ý kˇngsa vi­ tŠkifŠri:

... oc se ec at drotning [innskot Fornleifs: Ellisif Elisheva/ElÝsabet Jarˇslavsdˇttir] hefir hring ahendi ■vi hofi mikinn. fa mer ■ann. Konvngr s. Ůa ver■vm vit fara eptir scalvm oc vega hringiN. Ecki ■arf ■ess s. H. tec ec hann fyr lvt minn enda montv nv ecki prettonom vi■ coma at sinni. oc sel fram titt. Trotning melti. Ser ■v eigi s. hon. at hann stendr ifr. ■er vppi me■ vighvg. tecr si■an hringinn og fer Halldori. Hann tecr vi­ oc ■accar ■eim ba■om gialldit. oc bidr ■ar vel lifa. oc mono ver nv scilia. gengr nv vt oc melti vi­ foronavta sina. bi■r ■a hlavpa sem t■ast til scipsins. ■vi at ofuss em ec atcveliaz lengi ib°num. Ůeir gera sva. coma a scipit. og ■egar inda svmir upp seg. svmir ero at bati. svmir heimta vpp aceri. oc bergsc hveR sem ma. oc er ■eir sigldo vt scorti eigi hornnblastr i b°num. oc ■a­ sa ■eir si­arst at .iii. langscip voru a floti. oc log■o eptir ■eim. en ■o beR ■a vundan oc ihaf. scilr ■ar me■ ■eim oc byrja■i H. vel vt til Islanz. en konvungs menn hvorfo aptr. er ■eir sa er Halldor bar vndan oc i haf vt. Nocorom svmrom si■ar sendi Haralldr konvngr or■ Halldori. Snorra s[ag­i]. at haN scylldi ra■as enn til hans. oc let at eigi scylldi verit hafa hans vir■ing meire en ■a ef hann villdi farit hafa. En HalldoR quaz ecki nv myndo fara akonvngs fvnd he■an i fra. oc mondi nv hafa hvaR sem fengit hef■i. oc se ek gorla s.[ag­i] hann at ■ar etlar hann mer galga. ef ec k°m. oc kan ec scaplyndi hans. oc mvn ec ecki trva honum. Oc er alei■ mioc efi Harallz konvngs. ■a er sagt atá [hann] seNdi Halldori or■ til a­ hann scylldi senda honum melracka belgi. villdi ger af ■eim ifir recio sina. ■vi at konvngr ■ottiz ■a ■urfa hlys. oc er Halldori com sia or­sending konvngs. ■a er sat at hann scyti ■vi or■i vi■ i fyrstto. elldisc argalin [ßrgalinn/haninn] nv sa■i hann en sendi honum belgi.

á

Savnet fra Bergen

Armhringur ■essi (˙r gulli) var me­al fleiri hundru­a gripa sem rŠnt var ß forngripasafninu Ý Bergen fyrir nokkrum ßrum sÝ­an. Mikill hluti gripanna er kominn Ý leitirnar, en enn hafa menn ekki haft upp ß ■essum hring, sem gŠti hafa veri­ eittva­ Ý stÝl vi­ ■a­ sem Ellisif Jarˇslavsdˇttir ˙r KŠnugar­i bar og forfa­ir minn hrifsa­i me­ sÚr til ═slands ogá■ˇttist ■ß kvittur vi­ kˇng.

Svona laga­ er au­vita­ ekki hŠgt a­ gera lengur, enda eru sumir laun■egar ß ═slandi farnir a­ leika hlutverk konungsins.

Hvort refabelgirnir hafi veri­ fyrir rekkju konungs e­a Ý kßpu mikla ß r˙ssneska kerlingu hans, lŠt Úg ˇsagt, en gamli konungurinn haf­i greinilega tak ß Halldˇri sem lÝklegast hefur ekkert fengi­ fyrir sinn sn˙­ fyrir lßfŠtlur og skaufhalana, nema a­ Snorri Sturluson sÚ a­ lj˙ga ■essu ÷llu. á

á

Hva­ sřnir sagan og myntirnar Ý Pßlstˇftum okkur?

Myntslßtta svikahrappsins Haralds Har­rß­a, og sagan sem s÷g­ var um slßttuna snemma ß 13. ÷ld, sřnir okkur hve nau­synlegt ■a­ er a­ svara fullum hßlsi illa si­u­u fyrirm÷nnum og yfirm÷nnum, sem hafa ofmetnast, ■annig a­ ■eir telja valdsvi­ sitt og ger­ir hafin yfir alla gagnrřni. Hrappshßttur er til Ý ÷llum ■jˇ­fÚlagsstigum, og mannger­in sem hana ber kemur alltaf fljˇtt upp um sjßlfa sig.

Halldˇr Snorrason var hins vegar ekki hinn dŠmiger­i laun■egi. Hann var Ý austurvÝkingi me­ norskum fursta. Ůegar norrŠnir menn rŠndu og ruplu­u me­al framandi ■jˇ­ar, voru ■eir ekki taldir til ■jˇfa, ef ■eir sem rŠndir voru vissu a­ ■eir vŠru rŠndir. En fˇlks sem stal frß ÷­rum Ý leyni, lÝkt og Haraldurákonungur ger­i, voru ˇtÝndir hrappar og ■jˇfar. VÝkingar og VŠringjar litu hins vegar ekki ß sig sem ■jˇfa ■vÝ ■eir lÚtu ■ß sem ■eir rŠndu finna fyrir ■vÝ a­ veri­ var a­ rŠna ■ß og jafnvel me­ brandinum og atgeir, og sÝ­ar me­ krossi.

Myntir Haralds konungs svikahrapps sem fundust ß ═slandi, sřna okkur a­ vi­ eigum heldur ekki a­ lßta einkafyrirtŠki me­ rÝkisn÷fn, sem si­lausir rß­herrar hafa sett beint ß rÝkisspenann, komast upp me­ ■a­ a­ skila af sÚr skřrslu fyrir rannsˇknir, sem kosta­ar voru me­ fleiri milljˇnum krˇna af almannafÚ, ef fornleifafrŠ­ingarnir/h÷fundar vita ekki a­ myntir ■Šr sem ■eir fundu hafi komi­ ˙r Haraldsslßttu.

Ůessar myntir voru ekki mikils vir­i er ■Šr voru komnar til ═slands, hugsanlega me­ ÷­rum m÷nnum en Halldˇri Snorrasyni, sem einnig h÷f­u veri­ sviknir af Noregskonungi. Myntirnar voru or­nar a­ skrauti og greinilega bornaráhvunndagslega Ý seljum Ý lok 11. aldar.

Harla svÝvir­ilegt vŠri af fornleifafrŠ­ingum ß ═slandi, sem nokkrum er Ý n÷p vi­ heimildagildi fornritanna, a­ afgrei­a Haralds S÷gu Har­rß­a sem skßlds÷gu og uppspuna Snorra Sturlusonar; ef ■a­ var ■ß hann sem rita­i. Vi­ h÷fum myntirnar tvŠr undir h÷ndum og ■Šr sta­festa s÷guna og sagan ■Šr.á

Til hamingju Fornleifastofnun ═slands

En Úg ˇska ■ˇ hÚr Ý lokin "stofnuninni" til hamingju me­ fyrstu 25 ßrin og fyrir a­ henni hefur ÷ll ■essi ßr tekist a­ telja erlendum samstarfsa­ilum tr˙ um a­ ■etta vŠri stofnun, Institut.

Fornleifastofnun ═slands hefur ekki alltaf sta­i­ sig Ý stykkinu ■au 25 ßr sem h˙n hefur starfa­ og barist me­ rÝkisfÚ Ý asa vi­ a­ra fornleifafrŠ­inga ß "marka­i" og ■jˇ­minjayfirv÷ld.

╔g hef ■vÝ mi­ur sŠrt fˇlk me­ ■vÝ a­ upplřsa ■a­ um hi­ hßlfhrappslega nafn fyrirtŠkisins. Ůa­ er ÷rlÝtill Haraldsslßttubragur yfir ■vÝ, ef Úg leyfir segja sko­un mÝna. Einn erlendur ma­ur lÚt eftirfarandi or­ falla, er Úg kom honum Ý skilning um a­ Fornleifastofnun ═slands vŠri bara einkabissness: Well, some people just need to be institutionalized.

═tarefni: Coins and Coinage in Viking-Age Norway: The establishment of a national coinage in Norway in the XI century, with a survey of the preceeding currency history. Universitetsforlatet, Oslo-Bergen-Troms÷. Bˇkin er til ß norsku Ý Se­labanka ═slands. ╔g set pdf-skrß me­ mikilvŠgustu bla­sÝ­unum Ý bˇkinni var­andi Haraldsslßttu.

en-historisk-mynt-khm-970

Efst: Haraldsslßtta ß­ur en h˙n ■ynntist, og fyrir ne­an mynt sem nřlega var seld ß uppbo­i Ý Danm÷rku. H˙n mun vera afásjaldgŠfustu ger­ peninga ˙r Haraldsslßttu en me­ sŠmilegu silfurinnihaldi.

image00328


FornleifafrŠ­i snřst ekki um uppgr÷ft, heldur uppg÷tvun

Uppg÷tvun

Ůessi fleygu or­, sem Úg tek heils hugar undir, las Úg ß vegg Ý sřningarrřmi ß Sjˇminjasafni ReykjavÝkur ˙ti ß Grandagar­i Ý ReykjavÝk fyrr Ý sumar (2019). ╔g var ■ar ß fer­ me­ syni mÝnum og gˇ­vini nŠrri Šttarˇ­ali fj÷lskyldunnar, eyjunni sem Grandinn tengdi vi­ borg syndanna. ╔g ger­i mÚr far um a­ heimsŠkja sřningu frß 2018 ß Sjˇminjasafni ReykjavÝkur ˙ti ß Granda ß­ur en h˙n lokar.

Ůa­ fyrsta sem ma­ur sÚr ■egar ma­ur kom inn Ý sřningarsalinn, ■ar sem ß­ur var salta­ur fiskur (e­a voru ■a­ ■orskhausar) mßtti lesa ■essi or­ ß veggnum:

FornleifafrŠ­i snřst ekki um uppgr÷ft, heldur uppg÷tvun

Ůetta er frekar řkt ■ř­ing yfir ß Ýslensku ß or­um bandarÝska fornleifafrŠ­ingsins David Hurst Thomas (f. 1945): "Archaeology is not what you find, it┤s what you find out" , Einnig vará b˙i­ a­ klÝna upphaflegu heilrŠ­unum upp ß vegg Ý annars smekklegri sřningu.

En efnist÷k sřningarinnar voru ß engan hßtt smekkleg mi­a­ vi­ ■au heilrŠ­i sem Úg las ß veggnum. Sřningin fjalla­i fyrst ogáfremst uppgr÷ft, ne­ansjßvaruppgr÷ft, ■vÝ flest af ■vÝ sem telst til uppg÷tvana ß sřningunni hefur ß­ur veri­ gert skil. En h÷fundur sřningarinnar virtist hafa gleymt a­ nefna ■ß sem uppg÷tva­ hafa hlutina ß undan honum og rita­ um uppg÷tvanirásÝnar og al■jˇ­leg tÝmarit.

Ůetta er sřning um nřlegar rannsˇknir ß flaki hollenska fluyt-skipsins de Melckmeyt, sem ß sřningunni er ranglega kalla­ Melckmeyt. Skipi­ hÚt de Melckmeyt, ■.e. Mjaltast˙lkan, en ekki Melckmeyt, e­a Mjaltast˙lka. Ef greinir er til Ý tungumßlum, er um a­ gera a­ lŠra a­ nota hann. Hann skiptir t÷luver­u mßli. Mig grunar hins vegar a­ hinn ÝrskfŠddi doktorsnemi Ý fornleifafrŠ­i vi­ H═, Kevin Martin, sem fÚkk leyfi til a­ kafa ni­ur ß flak de Melckmeyt skorti mj÷g eiginleikann til a­ uppg÷tva hlutina sjßlfur, en sÚ rÝkulega b˙inn ■vÝ si­leysi a­ nota vinnu annarra lÝkt og h˙n vŠri vinna hans sjßlfs. T÷kum nokkur dŠmi.

Vinnuáannarra og ni­urst÷­um stoli­

Vi­ inngang sřningarinnar er minnst ß k÷fun og rannsˇkn Bjarna F. Einarssonar ß flaki de Melckmeyt ßri­ 1992. Bjarna tˇkst ekki a­ halda rannsˇknum sÝnum ßfram, og ekki veit Úg til ■ess a­ hann hafi reynt ■a­. Hins vegar er ekki minnst einu or­i ß rannsˇknir mÝnar og hollenska fornleifafrŠ­ingsins Ninu Linde Jaspers ß fajansa ogáleirkerum sem fundust Ý flakinu af de Melckmeyt ßri­ 1992.

Til fj÷lda ßra reyndi Úg a­ nß mÚr Ý styrk til a­ vinna ˙ráleirkerum ˙r flakinu. ╔g skrß­i brotin og fˇr me­ sřnishorn til Hollands.

Hollenskur sÚrfrŠ­ingur, sem var haldinn ■eim lei­a og stˇrkallalega eiginleika a­ slß hlutum ˙t, ßn ■ess a­ rannsaka ■ß, hÚlt ■vÝ fram vi­ mig ßri­ 1995, a­ ßkve­in ger­ hvÝts fajansa sem fannst Ý flaki de Melckmeyt vŠri Ýtalskur.á╔g stˇ­ ■vÝ lengi Ý ■eirri tr˙ ■vÝ Úg treysti manninum. Mig langa­i einnig a­ halda ßfram rannsˇknum mÝnum. En rŠkilega var komi­ Ý veg fyrir ■a­ af MargrÚti HallgrÝmsdˇttur ■jˇ­minjaver­i.

M÷rgum ßrum sÝ­ar uppg÷tva­i Úg a­ ungur fornleifafrŠ­ingur Ý Hollandi haf­i komist a­ ■vÝ a­ ■essi ßkve­na tegund af fajansa vŠri fr÷nsk enn ekki Ýt÷lsk. Ůessu hef Úg gert grein fyrir Ý nokkrum greinum hÚr ß blogginu Fornleifi en einnig Ý mest lesna fornleifatÝmariti Dana, Skalk (sjß hÚr); sem og Ý hollenska tÝmaritinu Vind (sjßáhÚr og hÚr). Ůar a­ auki skrifa­i Úg um fajansann Ý de Melckmeyt ßsamt Ninu Linde Jaspers Ý mikla sřningarskrß, sem jafnframt er mj÷g gott frŠ­irit, White Delft; Not just blue, (sjß mynd) sem kom ˙t Ý tengslum vi­ skemmtilega sřningu ß hinu heimsfrŠga Gemeentemuseum Den Haag Ý Hollandi ßri­ 2014 (sjß hÚr).

Witte Delft

Ůessu greinir Kevin Martin, sem stendur ß bak vi­ sřninguna, hvergi frß ß sřningunni, en hann hann notar samt ˇspart upplřsingar og UPPGÍTVANIR okkar Ninu Jaspers. Ůegar hann upplřsir sřningargesti m.a. um franska keramÝk ß sřningunni. Honum ber, lÝkt og hann nefnir vinnu Bjarna F. Einarssonar 1992-93, a­ nefna a­ uppg÷tvanir var­andi leirtaui­ sem fannst Ý de Melckmeyt voru ger­ar af Ninu Linde Jaspers og mÚr. A­ lß­st a­ greina frß ■vÝ er einfaldlega frekar ˇsi­legt.

deMelkmeyt shards

KeramÝk ˙r flaki de Melckmeyt. Ljˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson.

Skipi­ de Melckmeyt tengist a­eins ˇbeint einokunarverslun ß ═sland

Sřningin endurspeglar vinnubr÷g­ Ý doktorsverkefni hins ÝrskŠtta­a Kevin Martins Ý fornleifafrŠ­i vi­ Hßskˇla ═sland, sem ber ber titilinn The archaeologogy of the Monopoly in Iceland. Martin er enn a­ vinna a­ ■essu verkefni sÝnu, ■ˇ hann hafi hafi­ doktorsverkefni sitt ßri­ 2015. TŠknilega sÚ­ Štti ■vÝ a­ vera loki­ - en svo er vÝst ekki. En ■essi a­v÷runaror­ mÝn vona Úg ver­i lesin af yfirbo­urum Kevin Martins Ý Hßskˇla ═slands.

Eins og titill verkefnis Martins kemur fyrir sjˇnir, fur­ar ■a­ mig a­ de Melckmeyt sÚ notu­ sem stefnismynd (gallÝonsfÝg˙ra) verkefnis Martins vi­ H═, ■vÝ de Melckmeyt tengist a­eins ˇbeint einokunarverslun Danakonungs ß ═slandi. Fer­ir skipsins vi­ ═sland en er fyrst og fremst gott dŠmi um ßhuga Hollendinga ß nor­urslˇ­um. Jonas Trellund, Daninn sem stjˇrna­i ˙tger­ skipsins til ═slands haf­i kvŠnst inn Ý forrÝka fj÷lskyldu, fj÷lskylduna Pelt, Ý Amsterdam. Trellund stunda­i siglingar ogá verslun fyrir tengdaf÷­ur sinn allt frß Mi­jar­arhafi og Madeira til Nor­ur-Evrˇpu.á Fj÷lskyldan var me­ skip Ý siglingum, til a­ flytja sykur til sykurhreinsunarverksmi­ju sinnar Ý Amsterdam. Trellund kom ■vÝ til lei­ar a­ Pelt-fj÷lskyldan lßna­i Danakonungi skip til herna­ar gegn SvÝum. ŮakklŠtisvottur Danakonungs var a­ veita Trellund tÝmabundi­ leyfi til verslunar og hvalvei­a vi­ ═sland. S˙ ßkv÷r­un konungs var hins vegar ger­ Ý ˇ■÷kk ═slandskaupmanna Ý Danm÷rku, ■.e. ■eirra sem h÷f­u konungsleyfin Ý Kaupmannah÷fn, Helsing°r og GlŘckstadt.

Trellund, sem var Ý al■jˇ­legum siglingum allt frß Madeira til ═slands, var alls ekki hinn dŠmiger­i einokunarkaupma­ur Ý Danm÷rku sem haf­i leyfi til ═slandsverslunar. Trellund var fyrst og fremst hlekkur Ý kapÝtalÝskri verslun hollenskrar Šttar, sem hann kvŠntist inn Ý, en einnig Švintřrama­ur. Endalok Trellunds voru einnig mj÷g Švintřraleg eins og Úg hef skrifa­ um (sjß hÚr).

"Uppg÷tvun er fornleifafrŠ­i"

En ef sřning Kevin Martins ÝáSjˇminjasafni ReykjavÝkurborgar ß a­ sřna ekta fornleifafrŠ­i ß grundvelli uppg÷tvana, fur­ar ■a­ mig hve miki­ Kevin Martin hefur leita­ til smi­ju annarra sem uppg÷tva­ hafa hlutina ß undan honum. Ůa­ gerir hann einnig, mÚr til mikillar fur­u, ßn ■ess a­ vitna Ý vinnu annarra sem bera hei­urinn og erfi­i­ af uppg÷tvununum sem hann gerir a­ sÝnum.

┴ sřningunni er ■vÝ haldi­ fram a­ ß Ůjˇ­skjalasafni Hollands hafi ßri­ 2017 fundist skjal, sem er gert mj÷g hßtt undir h÷f­i ß sřningunni. ═ skjali ■essi, sem Kevin Martin segist hafa "uppg÷tva­",á er skřrsla sem var ■inglřst Ý Amsterdam 20. j˙lÝ 1660 sem greinir frß frambur­i nokkurra ßhafname­lima de Melckmeyt sem tˇkst a­ sn˙a aftur til Hollands.

Heim til Hollands b "Rannsˇkn ßri­ 2017" "uppg÷tva­i" ■a­ sem vita­ hefur veri­ sÝ­an 1935 - ß safni ■ar sem skjali­ sem uppg÷tva­ var 2017 hefur aldrei veri­ til. ŮvÝlÝkáog ÷nnur eins uppg÷tvun!

Vitleysa Martins

┴ sřningunni Ý SjˇminjasafniáReykjavÝkur er birt mynd af skjali frß 1655 sem kemur de Melckmeyt og vitnalei­slum Ý Amsterdam sumari­ 1660 yfir skipverjum sem voru ß ═slandi ßri­ 1659 einfaldlega ekkert vi­. Hvers konar vinnubr÷g­ eru ■etta? Hver stendur fyrir ■essu rugli? HÚrhÚr ogáhÚr mß sjß skjali­ frß 1660, sem Pieter Buytene ˙tbjˇ 20.7.1660.

N˙ er ■etta skjaláfrß 1660, sem vitna­ er Ý ß sřningunni ekki nein nř uppg÷tvun gagnstŠtt ■vÝ sem haldi­ er fram Ý sřningartexta. Marie Simon Thomas vitna­i Ý ■etta skjal Ý frßbŠrri doktorsritger­ um samskipti Hollendinga og ═slendinga, Onze IJslandsvaarders in de 17de en 18de Eeuw, sem gefin var ˙t Ý Amsterdam ßri­ 1935.

═ skj÷lum og vangaveltum sem Leˇ Ingason, fyrrverandi skjalv÷r­ur Ý Kˇpavogskaupsta­ (sem ß Šttir a­ rekja til Hollands eins og sß sem ■etta ritar) sendi mÚr ßri­ 1993, ■egar sem Úg haf­i yfirumsjˇn me­ rannsˇknum ß vegum Ůjˇ­minjasafns ═slands, er ljˇst a­ ■ß var Ýslenskur bŠklunarlŠknir, dr. Halldˇr Baldursson, sem var mikill ßhugama­ur um fallbyssur og flaki­ Ý Flatey, b˙inn a­ ver­a sÚr ˙t um ljˇsrit af skjalinu frß 20. j˙lÝ 1660. ╔g fÚkk s÷mulei­is ljˇsrit af skjalinu Ý Amsterdam ßri­ 1995. Bjarni F. Einarsson haf­i einnig a­gang a­ ■essu skjali. SÝ­ar, ■egar veraldarvefurinn kom til hefur skjali­, sem Kevin Martins segist hafa "uppg÷tva­" ßri­ 2017, veri­ a­gengilegt ß vefsvŠ­i Borgarskjalasafns Amsterdam.

En getur Kevin Martin yfirleitt lesi­ skrift einokunartÝmans? Ůegar hann notar skjal frß 1655 til a­ skreyta texta um skjal frß 1660. Mig grunar řmislegt um vangetu doktorsnemans.

Ůa­ er svo sem ekki nein nř uppg÷tvun a­ notarus puplicus (l÷gbˇkari/vitnalei­sluma­ur) Ý Amsterdam, Pieter van Buytene a­ nafni (en ekki van Buijtene lÝkt og stendur ß sřningunni ˙ti ß Granda), tˇk skřrslu af nokkrum skipsverjum ß de Melckmeyt ■ann 20. j˙lÝ 1660 ß Nieuwebrugsteeg Ý Amsterdam, ■ar sem hinn afkastamikli notarÝus Pieter Buytene bjˇ.á

Skjali­ frß 20. j˙lÝ 1660 er heldur ekki var­veitt ß Ůjˇ­skjalasafni Hollendinga lÝkt og Kevin Martin heldur fram. Ůjˇ­skjalasafn Hollands er Ý den Haag, og ■ar er skjali­ ekki var­veitt. Skjali­ er a­ finna ß borgarskjalasafninu Ý Amsterdam, Stadsarchief Amsterdam, ■ar sem ■a­ var er Úg sko­a­i ■a­ ßri­ 1995, reyndar Ý annarri byggingu en ■a­ er var­veitt Ý n˙.

1660 July 20 De Melckmeyt

┌r upphaflega skjalinu frß 20.7. 1660. Ljˇsmynd Stadsarchief Amsterdam.

Hvernig eru svo lÚleg vinnubr÷g­ m÷guleg?á

Hvernig getur Kevin Martin haldi­ ■vÝ fram, ß sřningu sem tengist doktorsverkefni hans Ý fornleifafrŠ­i einokunarverslunarinnar, a­ skjal sem hann segist hafa uppg÷tva­, ■ˇ margir hafi ß­ur lřst innihaldi ■ess, sÚ a­ finna ß Ůjˇ­skjalasafni Hollands sem er Ý den Haag,á ■egar skjali­ er Ý raun og veru var­veitt ß borgaskjalasafni Amsterdam?

Ůetta ■ř­ir a­eins eitt: Kevin Martin hefur ekki sjßlfur uppg÷tva­ skjali­ sem hann nefnir ß sřningunni og aldrei veri­ ßáŮjˇ­skjalsafni Hollands Ý den Haag, ■vÝ skjali­ er var­veitt Ý Amsterdam. Upp komst um kau­a.

Til a­ bŠta grßu ofan ß svart, hva­ var­ar "stˇrar" uppg÷tvanir sÝnar Ý fornleifafrŠ­i, lŠtur Martin fylgja ljˇsmynd mynd af skjali frß 1655.á Myndin er alls ekki af skjalinu var­andi de Melckmeyt frß 20. j˙lÝ 1660, sem Kevin segist hafa uppg÷tva­ Ý Hollandi, heldur af alls endis ˇskyldu skjali var­andi kaupmenn Ý Amsterdam sem m.a. verslu­u Ý SvÝ■jˇ­. ŮvÝlÝk og ÷nnur eins vinnubr÷g­ hef Úg aldrei sÚ­. Ůau eru til hßborinnar skammar.

Kevin Martin getur a­ mÝnu mati ■vÝ mi­ur ekki talist fornleifafrŠ­ingur. N˙, Úg leyfi mÚr a­ segja ■etta me­ ■vÝ a­ taka mark bo­or­um David Hurst Thomas, sjßlfofmetins bandarÝsk fornleifafrŠ­ings,á sem Martin gerir hßtt undir h÷f­i ß sřningu Ý ReykjavÝk - og ■a­ af algj÷rlega ˇskiljanlegum ßstŠ­um. David Hurst Thomas kemur fornleifafrŠ­i ß ═slandi ekkert vi­. Bo­or­ hans er ■ˇ Ý sjßlfu sÚr ßgŠtt, en ma­urinn ß bak vi­ sřninguna Ý Sjˇminjasafni ReykjavÝkur hefur ekki fylgt bo­or­unum sjßlfur, ellegar ekki skili­ ■au.

╔g ß erfitt me­ a­ skilja, a­ ma­ur sem stundar vinnubr÷g­ af ■essu tagi geti veri­ doktorsnemi vi­ H═. En ■ar ß bŠ vir­ist řmislegt hŠgt, a­ ■vÝ er mÚr skilst. En vinnubr÷g­ eins og ■au sem ma­ur sÚr ß sřningunni, a­ k÷funarvinnu Kevin Martins ˇlasta­ri sem Úg hef engin t÷k ß ■vÝ a­ gagnrřna, eiga ekki neinn grundv÷ll Ý akademÝskri hef­.á

Rembrandt-Belsazar b

Sonur Neb˙kaddnessars, Belzhassar, gat ekki lesi­ og skili­ or­in ß veggnum. En hann hÚlt veislu me­ ■řfi ■egar or­in birtust honum. Belzhassar vegna­i ekki vel. Mßlverki­ er mßla­ af Rembrandt van Rijn um ■a­ bil 25 ßrum ß­ur en de Melckmeyt s÷kk Ý Flatey. Belhazzar og Rembrandt koma de Melckmeyt svo sem lÝti­ vi­, lÝkt og or­ bandarÝsk fornleifafrŠ­ings, en or­in ß veggnum ˙ti ß Granda voru illilega misskilin af Kevin Martin e­a heilrŠ­inu sem hann lÚt mßla ß veggin ekki fylgt af honum sjßlfum.


N˙ fj÷lgar ١rsh÷mrum ÷rt : Kennslustund Ý fornleifafrŠ­i

Thors Hammer Bergsstadir 2018

Svo vir­ist sem a­ ß­ur ˇ■ekkt bŠjarr˙st hafi fundist Ý Ůjˇrsßrdal. Hvort ■a­ er r˙st sem ß­ur hefur veri­ vita­ um, skal ˇsagt lßti­, en ekki hefur veri­ gefinn upp sta­setning ß hana opinberlega. Best er a­ h˙n fßi fri­.

FrÚttir af fundi ١rshamarsins berast eins og eldur Ý sinu um heiminn allan. N˙ sÝ­ast til Japan. Ůa­ er ■ˇ fyrst og fremst vegna ■ˇrshamarsins skornum ˙r sandsteini sem fannst er fornleifafrŠ­ingar fˇru a­ rˇta ß yfirbor­i r˙starinnar sem hefur veri­ frekar stˇrt.

Flest r˙stan÷fn Ý Ůjˇrsßrdal voru b˙in til og ˙tskřr­/skÝr­ og sta­sett me­ mikilli ˇvissu ß 19. og 20. ÷ld, t.d. Brynjˇlfi Jˇnssyni og sÝ­ar af Jˇhanni Briem og GÝsla Gestssyni.á Ůegar bŠjarr˙st sem n˙ er nßkvŠmlega sta­sett, gangstŠtt ■vÝ sem ß­ur var, fŠr nafn n˙lifandi ŮjˇrsdŠlinga og er k÷llu­ Bergsta­ir eftir Bergi Bj÷rnssyni ß Skri­ufelli, er ■a­ gˇ­ lausn Ý sta­ vangavelta um sta­arn÷fn sem 19. aldar menn og voru a­ velta fyrir sÚr.á Ůess mß geta a­ brˇ­ir ßhugafornleifafrŠ­ingsins Bergs, Bj÷rn Hrannar, vann eitt sinn vi­ vi­ger­ir ß St÷ng me­ VÝglundi Kristjßnssyni hle­slumeistara og var hinn mesti dugna­arforkur. Ůeir brŠ­ur eru sannir ŮjˇrsdŠlingar.

Ljˇst er a­ ■etta er r˙st sta­sett, svipa­ og margar a­rar r˙stir Ý dalnum, fremst vi­ lÝti­ fell. Hvort var­veisla r˙starinnar er gˇ­, er eftir a­ koma Ý ljˇs. LÝklegt er a er mest allt upp blßsi­, r˙sta­ og runni­ til. Kannski er einhver heillegur kjarni eftir undir uppblßsturssprengdu yfirbor­inu og ■vÝ vert a­ rannsaka sta­inn a­ hluta til til a­ sjß hvers kyns er.

١rshamratal: Íxi var upphaflega ١rshamar

Ef fornleifafrŠ­ingarnir, sem n˙ vinna vi­ fornminjaskrßningu Ý Ůjˇrsßrdal fyrir sveitarfÚlagi­ ■ar, hef­u haft gˇ­a og almenna ■ekkingu ß Ýslenskri fornleifafrŠ­i ˙r nßmi sÝnu Ý H═, vissu ■eir, a­ ١rshamarinn e­a Mj÷lnistßkni­ sem ■eir fundu Ýá mannvistarleifum ß bŠjarhˇlnum sem Bergur ١r Bj÷rnsson fann, er ekki annar ١rshamarinn sem fundist hefur ß ═slandi lÝkt og haldi­ var kinnro­alaust fram Ý frÚtt sjˇnvarpsins/R┌V.

Hann er sß fimmti og jafnvel sß sj÷tti. Me­ ■essari grein er ekki Štlunin a­ fj÷lga ١rsh÷mrum ═slands ß innan vi­ hßlfum mßnu­i. Ůeir eru einfaldlega fleiri en tveir! Greininni er a­eins Štla­ a­ vera frŠ­sla fyrir fornleifafrŠ­inga sem greinilega fengu ekki nŠgilega gˇ­a menntun vi­ Hßskˇla ═slands e­a ˙r ÷­rum menntastofnunum. Vonandi nřtist greinin einnig ÷­rum sem nenna a­ lesa hana.

1

Fyrsti ١rshamarinn sem fannst ß ═slandi er ugglaust sß hamar sem sÚst ß lÝkneskinu frß Eyrarlandi Ý fyrrv. Íngulssta­arhreppi Ý Eyjafir­i. ╔g tel persˇnulega a­ lÝkneski­ eigi a­ sřna ١r me­ Mj÷lni og s÷mulei­is fjarstŠ­u a­ velta ■vÝ fyrir sÚr, a­ ■etta sÚ mynd af Kristi a­ klj˙fa kross.

eyrarlands_or

Eyrarlands ١r (Ůjms. 10880). Ljˇsm. Ůjˇ­minjasafn ═slands.

2

Annar ١rshamarinn sem fannst ß ═slandi er lÝklegast blanda af krossi og ١rshamri. Ůa­ er krossinn frß Fossi Ý Ytrihreppi Ý Hrunamannahreppi, sem Úg tel persˇnulega a­ sÚ kross frekar en hamarstßkn, ■ˇ svo a­ hann sÚ seldur sem minjagripur Ý alls kyns forljˇtum afmyndunum um allan heim sem ■ˇrshamar. Ůjˇ­minjasafni­ kallar hann hins vegar enn ١rshamar og ■vÝ ber a­ fylgja ■vÝ safni­ er heimah÷fn krossins. ═ sřningarbŠklingi frß 1992-93 fyrir stˇrar VÝkingasřningar sem haldnar voru Ý stˇrborgum Evrˇpu, benti Úg fyrstur manna ß a­ krossinn Štti sÚr hli­stŠ­u Ý Noregi (sjßáhÚr).

kross_foss_1110065

Ljˇsm. Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson


3

Ůri­ji hamarinn, sem er ˙r silfri, fannst Ý bßtskumli Ý Vatnsdal Ý Patreksfir­i, og hef Úg m.a. gert honum skil Ý grein Ý hinni gˇ­u bˇk Gersemar og Ůarfa■ing sem Ůjˇ­minjasafni­ gaf ˙t ßri­ 1994 (sjß hÚr). Gripurinn er ßn nokkurs vafa ١rshamar.

Vatnsdalur ١rshamar 2 sideLjˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson

4

Fjˇr­i ■ˇrshamarinn sem fundist hefur, fannst ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal ßri­ 1992. Hann var skorinn ˙t ß enda beinprjˇns og fannst Ý fyllingu grafar frß 11. ÷ld og gŠti hŠglega hafa komist Ý hana ˙r gˇlfi byggingar sem var ß St÷ng, sem bygg­ var sk÷mmu eftir landnßm Ý lok 9. aldar.

Gr÷fin sem prjˇnninn fannst Ý var grafin Ý gegnum gˇlfi­ ß ■eirri byggingu (sjß grunnteikningu hÚr fyrir ne­an). Upphaflega t˙lka­i Úg hamarinn sem ÷xi, ■ˇtt samstarfsama­ur minn einn hef­i haft ■a­ ß or­i a­ prjˇnninn hafi upphaflega rÚtt eins geta veri­ ■ˇrshamarlÝki. Hamarinn er skorinn ˙t sem h÷fu­ ß beinprjˇni. Greinilegt var a­ prjˇnninn hef­i Ý ÷ndver­u geta­ hafa or­i­ fyrir hnjaski ■annig a­ af honum brotna­i og hann leit upp frß ■vÝ ˙t sem ÷xi.

■ˇrshamar St÷ng d

Beinprjˇnn sem fannst ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal ßri­ 1992 og sem upphaflega hefur haft form ١rshamars. Prjˇnsbroti­ var 6 sm langt er ■a­ fannst, en hefur styst nokku­ vi­ forv÷rslu. Ljˇsmynd Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson.

Thorshamar St÷ng 2 hli­
Eftir fund Mj÷lnis ß Bergsst÷­um, er Úg n˙ or­inn fullviss Ý minni s÷k var­andi prjˇninn sem fannst ß St÷ng 1992. H÷fu­ prjˇnsins var a­ ■vÝ er Úg hÚlt me­ axarlagi. En n˙ ver­ Úg a­ breyta um sko­un. Ůa­ var brotinn ١rshamar sem fannst ß St÷ng. Form beinprjˇnsins frß St÷ng, utan ■ess sem ß vantar, er ekki alveg eins og annarra ١rshamra frß sama tÝma ß Nor­url÷ndum, en aftur ß mˇti nßkvŠmlega ■a­ sama og ١rshamarsins frß Bergst÷­um.

Best er heldur ekki a­ gleyma ■vÝ a­ Úg minntist ß m÷guleikann ß ■vÝ a­ prjˇnninn sem fannst ß St÷ng hef­i upphaflega veri­ ١rshamar Ý grein sem Úg skrifa­i fyrir hi­ vÝ­lesna danska tÝmarit Skalk ßri­ 1996 (sjß hÚr).

GrafarfyllingPrjˇnninn fannst Ý fyllingu grafarinnar sem gefinn hefur veri­ blßr litur ß ■essari teikningu. Hann er vafalaust Štta­ur ˙r gˇlfi r˙star sem merkt er me­ C ß teikningunni, sem var h˙s byggt um 900. Ofan ß ■a­ h˙s var reist smi­ja (B) og ofan ß smi­junni var bygg­ kirkja (A) sem hefur veri­ fjarlŠg­ a­ hßlfu til a­ rannsaka hluta smi­junnar.Samsettur hamar bTil gamans gert.

5

Fimmti ■ˇrshamarinn er n˙ nřlega kominn undir hendur fˇlks me­ hvÝta hanska. Einnig var ranglega hermt Ý frÚtt ß R┌V, a­ ■etta vŠri eini ■ekkti ■ˇrshamarinn sem skorinn hefur veri­ Ý stein.

Hann er skorinn ˙r steini. ١rshamar hefur einnig fundist ristur Ý stein ß GrŠnlandi (sjß ne­ar) og ١rshamrar hafa til forna einnig veri­ skornir ˙r rafi, sem er steingert efni. Einn slÝkur hefur t.d. fundist Ý Hedeby (Haithabu) ßsamt mynd af ١rshamri sem hefur veri­ ristur Ý stein (klÚberg). Kannski er ■essi fßfrŠ­i um ١rshamra lÚlegri kennslu Ý H═ a­ kenna?

HvÝthanskahamar

Bergssta­ahamarinn. Ljˇsm. R┌V

Hedeby thorshamre

١rshamrar fundnir Ý Hedeby Ý SlÚsvÝk.

6

Ef til vill er sj÷tti Ýslenski ■ˇrshamarinn kominn Ý leitirnar. ╔g haf­i Ý vikunni samband vi­ Berg ١r Bj÷rnsson var­andi fund hans ß r˙stinni Ý Ůjˇrsßrdal, sem er ekki langt frß Reykholti Ý Ůjˇrsßrdal, sem n˙ ber nafn hans. Hann sag­i mÚr frß fˇlki frß Selfossi sem haf­i fundi­ ■ˇrshamar vi­ r˙stina Ý Sandßrtungu, sem var ranns÷ku­ af vanefnum ßri­ 1939.á H˙n er austur af bŠnum ┴sˇlfsst÷­um.(Reyndar hefur sorphaugur vi­ r˙sina veri­ rannsaka­ur nřlega og telur Gavin Lucas einn af kennurunum vi­ H═ Ý fornleifafrŠ­i a­ Ýb˙ar Ý Sandßrtungu hafi ekki veri­ eins miklir kotungar og Kristjßn Eldjßrn hÚlt. Sandßrtunga fˇr fyrst Ý ey­i ß 17. ÷ld).

Haf­i Úg samband vi­ Ragnhei­i Glˇ Gylfadˇttur fornleifafrŠ­ing sem vinnur vi­ fornleifaskrßningu Ý Ůjˇrsßrdal ß vegum einkafyrirtŠkisins Fornleifastofnunar ═slands. Ragnhei­ur sendi mÚr ■essar upplřsingar um fundinn frß Sandßrtungu er Úgáhaf­i samband vi­ hana:

"╔g fÚkk ■ennan grip Ý hendurnar fyrir viku. Og hann er ekki lÝkur ÷­rum ■ˇrsh÷mrum sem Úg ■ekki. ╔g er enn a­ sko­a hann, hann er mj÷g lÝtill og m÷gulega hŠgt a­ tengja hann vi­ b÷rn ß einhvern hßtt. En Úg er a­ sko­a gripinn og t˙lkunin gŠti breyst Ý ■vÝ ferli."

Ůa­ ver­ur spennandi og frŠ­andi a­ sjß hva­ kemur ˙t ˙r rannsˇknarferli Ragnhei­ar Glˇar Gylfadˇttur vi­ a­ greina meintan ١rshamar ˙r Sandßrtungu. Ůann hamar hef Úg ekki enn sÚ­.

Brattahlid vŠvevŠgt

Kljßsteinn ˙r klÚbergi sem ß hefur veri­ ristur ١rshamar. Gripurinn fannst vi­ fornleifarannsˇknir Ý BrattahlÝ­. Ljˇsm. NM, K°benhavn.

Ůess ber a­ geta a­ aldursgreining me­ ١rsh÷mrum er annm÷rkum hß­. Menn voru til a­ mynda a­ krota ١rshamra ß hluti eftir ßri­ 1000 e. Kr. ß GrŠnlandi. Vi­ rannsˇknir Ý BratthlÝ­ ß 7. ßratugnum fundu fornleifafrŠ­ingarnir kljßstein ˙r tßlgusteini (klÚbergi) sem ß haf­i veri­ krota­ur ١rshamar. Anna­ hvort hefur listama­urinn Ý BrattahlÝ­ veri­ a­ krota hamar sem hann vildi smÝ­a sÚr, e­a a­ einhvern Ýb˙a BrattahlÝ­ar, sem flestir voru or­nir kristnir a­ ■vÝ a­ tali­ er, hefur lengst eftir g÷mlu go­unum sÝnum, heima ß gamla landinu (═slandi). Tel Úg sÝ­ari m÷guleikann lÝklegri en ■ann fyrri.
á
ŮvÝ mi­ur er prjˇnninn frß St÷ng Ý dag ekki lengur eins og hann var ßri­ 1993, er Úg fann hann og ljˇsmynda­i hann ß­ur en hann var afhentur til forv÷rslu. Hann er t.d. or­inn styttri en hann var er hann fannst. Hann var enn Ý kŠliskßp ß ■ßverandi forv÷rslustofu safnsins ßri­ 1996 er mÚr var bola­ ˙r starfi ß Ůjˇ­minjasafninu. SÝ­ar, bŠ­i 2004 og 2011, ba­ Úg um ljˇsmyndir af prjˇninum sem vi­ fundum ß St÷ng, og fÚkk loks senda afar lÚlega mynd, sem Úg get ekki nota­ til neins, ■vÝ h˙n er ekki Ý nŠgilega gˇ­um gŠ­um til a­ birta hana. Best er ekki a­ sakast vi­ forver­ina, ■eir ger­u bara ■a­ besta sem ■eir gßtu ß illa reknu safni. Mynd af af prjˇninum frß St÷ng hefur enn ekki birst ß Sarpi (sarpur.is).

Efni­ Ý Ůˇrshamrinum frß Bergsst÷­um

St÷ng brot bŮrj˙ sandsteinsbrot ˙r skßlum e­a kerjum, sem fundust Ýáyngsta skßlanum ß St÷ng ßri­ 1983 og 1992. Brotin ß efrimyndinni heyra saman. Lengra broti­ lengst er 9,4 sm. Broti­ ß ne­ri myndinni fannst ßri­ 1992 vestan vi­ kirkjuna ß St÷ng kantbrot af skal/keri og er um 4.4 sm a­ lengd. Ljˇsmyndir Vilhjßlmur Írn Vilhjßlmsson

St÷ng kantbrot sandsteinn

Efni­, ■.e.a.s.ásandsteinninn Ý Ůˇrshamrinum frß Bergsst÷­um, sřnist mÚr s÷mulei­is vera ■a­ sama og Ý skßl einni mikilli sem fannst Ý b˙rinu ß St÷ng ßri­ 1939.

Skßl ˙r b˙ri St÷ng 1939

Skßl e­a bolli ˙r fÝnkornˇttu mˇbergi sem fannst Ý b˙rinu ß St÷ng ßri­ 1939. Mesta ■vermßl bollans er 38,5 sm og hŠ­in er 14 sm. Myndin er ˙r bˇkinni Forntida Gňrdar i Island frß 1943.

Ůrj˙ brot ˙r grřtum ˙r svipu­u efni fundust vi­ fornleifarannsˇknir ß St÷ng ßri­ 1983 og 1984.á

Reyndar hafa einnig fundist ß St÷ng og vÝ­ar brot af Ýrskum e­a enskum sandsteini (Lithic Arenite) sem voru nota­ir sem hverfisteinar og brřni. Ůeir bera sama lit, en eru ˙r miklu har­ari steini og innihalda kvarts-kristalla sem ■essi steinn gerir ekki. Sandsteinninn Ý brřnunum og hverfisteinunum er miklu har­ari og hentar ekki til ■ess a­ skori­ sÚ Ý ■ß.

╔g leyfi mÚr ■vÝ a­ halda a­ steintegundin Ý hamrinum sÚ ˙r nßgranni fundarsta­arins og a­ efni­ Ý hamrinum sÚ sandsteinsset sem steypst hefur inn Ý mˇberg vi­ gos undir vatni e­a Ýs. LÝkt efni er t.d. Ý steinkistu Pßls Biskups Jˇnssonar Ý Skßlholti.


Ůjˇrsßrdalur var yfirgefinn Ý ßf÷ngum og lag­ist ekki Ý ey­i ßri­ 1104

Ůjˇrsßrdalur ß sÚr fullt af leyndarˇmum, sem almenningur vir­ist ekki hafa haft miklar spurnir af, ■rßtt fyrir miki­ erfi­i vi­ a­ halda ■vÝ Ý frammi. Ëgurlegur fer­amannai­na­urinn sem n˙ tr÷llrÝ­ur Ýslensku efnahagslÝfi ß vissan hßtt Ý a­ brei­a gamlar dogmur ˙r.á

═ stuttu mßli sagt ■ß fˇr dalurinná ekki endanlega Ý ey­i Ý miklu Heklugosi ßri­ 1104.á Ůetta sřndi Úg fram me­ rannsˇknum ß aldri řmissa forngripa sem fundist hafa ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal, fj÷lda kolefnisaldursgreininga kolefnisaldursgreiningum og afst÷­u gjˇskulaga ß 9. ßratug sÝ­ustu aldar. SÝ­an hafa a­rir fornleifafrŠ­ingar og jar­frŠ­ingar komist a­ s÷mu ni­urst÷­u og Úg en um lei­ reynt a­ r˙a h÷fund ■essarar greinar hei­rinum fyrir ■essari tilgßtu minni um ßframhaldandi bygg­ Ý Ůjˇrsßrdal eftir eldgosi­ 1104, sem ß sÝnum tÝma var vŠgast sagt ekki ÷llum um ge­ (sjß hÚr, hÚr og hÚr).

Sumir bŠir ß ŮjˇrsßrdalssvŠ­inu fˇru Ý ey­i fyrir 1104, a­rir eftir gosi­ og enn a­rir, lÝkt og St÷ng, r˙mum 100 ßrum eftir a­ gosi­ ßtti sÚr sta­. Sta­setning bŠjanna haf­i miki­ a­ segja um hvort bygg­ lag­ist af Ý gosinu 1104 e­a ekki. Uppblßstur Ý hluta dalsins var engu sÝ­ra vandamßl fyrir frumbyggjana ■ar en eldgosin.

Annar leyndadˇmur Ůjˇrsßrdals er a­ Ýb˙ar Ý dalnum ß mismunandi tÝmum voru harla nßskyldir hvorum ÷­ru, og voru ■a­ greinilega ■egar Ý Noregi. Ůetta kom ßri­ 1993 fram vi­ mannfrŠ­irannsˇknir dr. Hans ChristiansáPetersen (sem n˙ er prˇfessor vi­ Syddansk Universitet) Ý verkefni sem vi­ unnumásaman a­. Miklar lÝkur er ß ■vÝ a­ Ýb˙ar dalsins hafi a­ verulegum hluta ßtt Šttir a­ rekja til nyr­ri hluta Noregs. Um ■a­ er hŠgt a­ lesa Ý řmsum greinum hÚr ß Fornleifi.

═ Ůjˇrsßrdal voru menn v÷lundarsmi­ir og ■a­ vekur fur­u hve oft s÷mu ger­ir af fornminjum finnast Ý dalnum me­ sama skreytinu (sjß hÚr). Margar r˙stanna Ý dalnum eru me­ sama lagi, hinu svo kalla­a Stangarlagi, sem er ■ˇ hin yngsta ger­ af skßlum sem reistir voru Ý dalnum og lÝklega ekki fyrr en um og eftir 1100.


Skßli ß Au­k˙lu Ý Arnarfir­i

Au­k˙lurustin efstu l÷g

Eftir nasistagreinarnar hÚr ß undan, sem greinilega koma sumumá═slendingum Ý sßlrŠnt uppnßm, er vi­ hŠfi a­ sn˙a sÚr a­ "ekta vÝkingum". Aaargh.

═ ßg˙st hefur hinn dugmikli fornleifafrŠ­ingur, MargrÚt Hallmundsdˇttir, sem er af ■olmiklu vÝkingakyni ˙r Noregi, kryddu­u me­ ˇhemjumagni af freknum og eldrau­u hßri frß Bretlandseyjum, e­a er ■a­ ÷fugt (■.e. hßri­ frß Noregi), veri­ a­ sinna einni af merkilegustu rannsˇknum sumarsins a­ mati Fornleifs.

MargrÚt, sem er einn duglegasti fornleifafrŠ­ingur okkar um ■essar mundir, er ekki me­ neinar ˇ■arfa vangaveltur og innihaldslausar yfirlřsingar um ■a­ sem h˙n finnur - lÝkt og sumir a­rir Ýslenskir fornleifafrŠ­ingar, sem Ý fßfrŠ­i sinni b˙a til s÷gur og Švintřr Ý kringum ■a­ sem ■eir grafa upp, og vitna jafnvel Ý franska heimsspekinginn Foucault til a­ skřra allt e­a ekkert.

MargrÚt Hr÷nn er a­ grafa upp skßlar˙st ß Au­k˙lu vi­ Arnarfj÷r­ og segir skemmtilega frß ■vÝ ßáFB rannsˇknarinnar sem allir geta fari­ inn ß.

Skßlar˙stin ß Au­k˙lu sver sig Ý Štt vi­ flestar af ■eim r˙stum sem grafnar hafa veri­ upp ß Vestfj÷r­um ß sÝ­ari ßrum fyrir,á t.d. skßlann Ý Vatnsfir­i, skßlann Ý Ëlafsdal, sem var rannsaka­ur Ý sumar og Grelutˇttir sem rannsaka­ar voru Ý ÷ndver­u (ß 20. ÷ld). Meira er vÝst ß lei­inni, ■vÝ grafandi fornleifafrŠ­ingar vir­ast algj÷rleg vera b˙nir a­ gleyma Š­inu sÝ­astli­na sumar, ■egar grßti­ var eftir millj÷r­um til fornleifarannsˇkna ß ÷llu ■vÝ sem er a­ fara Ý sjˇinn. En lßtum ■a­ og fjßrhagsvandamßl sjßlfseignafyrirtŠkisins Fornleifastofnunar ═slands liggja Ý ■etta sinn, ■vÝ r˙stin ß Au­k˙lu er t.d. ekki ß lei­ Ý sjˇinn Ý nßnustu framtÝ­. En hver vill ekki finna eitthva­ heilt og fallegt? Vi­ ver­um ■ˇ einnig a­ geyma sumt til komandi kynslˇ­a fornleifafrŠ­inga.

Hringur frß Au­k˙lu

Mj÷g heillegur fingurhringur ˙r silfri sem fannst ß Au­k˙lu Ý sÝ­ustu viku. MÚr sřnist Úg sjß stimpla ß hringnum, en MargrÚt segir hann alveg slÚttan. Forvarslan er eftir a­ sřna eitthva­ tel Úg vÝst.


Greinilegt er, a­ skßlinn ß Au­k˙lu er frß fyrstu ÷ldum bygg­ar ß ═slandi (■ß er Úg a­ tala um hef­bundi­ Landnßm, sem er ■a­ eina sem Úg tek mark ß ■vÝ Úg hef enn ekki sÚ­ neinar sannanir fyrir landnßminu fyrir landnßm (sem einstaka ma­ur er a­ lßta sig dreyma um). Hugsanlega er r˙stin jafnvel frß sÝ­ari hluta 10. aldar, ■ˇtt ■etta lag ß h˙sum hafi n˙ ßfram veri­ nota­ fram ß 11.á ÷ld Ý ÷­rum l÷ndum og einnig ß ═slandi, t.d. Ý HvÝtßrholti Ý ┴rnessřslu og Ý elsta skßlanum ß St÷ng Ý Ůjˇrsßrdal.

Gripir ■eir sem MargrÚt hefur fundi­ i skßlagˇlfinu benda eindregi­ til a­ skßlinn hafi veri­ Ý notkun ß tÝundu ÷ld og fram ß ■ß elleftu. Ůa­ sřnir einnig ein af tveimur kolefnisaldursgreiningum sem ger­a hafa veri­ ß sřnum ˙r r˙stinni; Bß­ar greiningarnar eru ■ˇ smß vandamßl, ■vÝ menn vita ekki ˙r hva­a trjßm vi­urinn sem ■eir eru a­áaldursgreina er Štta­ur. Vi­arkol ˙r Ýslenskum trjßm er betri til a­ gera sÚr von um rÚtta ni­urst÷­u en t.d b˙tar ˙r rekavi­, sem gŠti haft t÷luver­an aldur og eiginaldur ■egar hann var nota­ur. Ůannig sřnir t÷lfrŠ­ilega rÚtt umreiknu­ og lei­rÚtt ni­ursta­a ß aldursgreiningunni ß einu vi­arkolasřnanna frß Au­k˙lu aldursgreininguna 718-866 e.Kr. Cal vi­ tv÷ sta­alfrßvik.á SlÝk ni­ursta­a er vitaskuld hreint "landnßm fyrir landnßmi­", sem stangast ß vi­ aldursgreiningar ß forngripum sem MargrÚt og teymi hannar hafa fundi­ Ý sama skßla og eldstŠ­i­ sem vi­arkolin voru tekin ˙r.á Sřni­ ■etta ■vÝ ÷rugglega ˙r kolu­um rekavi­. ═slenskir fornleifafrŠ­ingar Šttu a­ hŠtta ■eim lei­a si­a a­ senda kol til rannsˇknarstofa sem ekki geta greint tegund vi­arins sem sem aldursgreindur er. En ■ar sem ekki er kennt neitt a­ viti um e­li og notkun kolefnisaldursgreininga, e­a takmarkanir ■eirra fyrir ■ann tÝma sem Landnßmi­ ßtti sÚr sta­.

BŠnhus Audkulu Arnarfjordur

BŠnh˙s ß Au­k˙lu.

S÷mulei­is er tali­ a­ ß Au­k˙lu sÚ r˙st kirkju, sem lÝklega er ein minnsta kirkja sem fundist hefur ß ═slandi. Ef kirkjan er frß upphafi kristni ß ═slandi og vi­ gefum okkur a­ h˙n sÚ ■vÝ frß ■vÝ um 1000 e. Kr. (■anga­ til a­ anna­ kemur fram t.d. vi­ kolefnisaldursgreiningu ßáeinhverju lÝfrŠnu ˙r kirkjunni), ■ß er fyrrgreind aldursgreining sem ger­ var Ý Glasgow ˇnothŠf. Kirkjan hefur lÝklega veri­ Ý notkun Ý skamman tÝma Ý byrjun 11. aldar, en ■vÝ mi­ur hafa ekki var­veist bein Ý gr÷fum. Jar­vegurinn hentar ekki fyrir var­veislu beina.

Perla frß Mi­austurl÷ndum (upphaflega)

Samsett foliperla frß Au­k˙lu

Samsett perla sem fannst Ý r˙stinni ß Au­k˙lu Ý Arnarfir­i. Einn helsti sÚrfrŠ­ingur Nor­urlanda Ý ■essum perlum er Dani, Claus Feveile. Hann skrifa­i mÚr ßri­ 2015 ß ■ennan hßtt um perlur ■essar, sem er afar erfitt a­ aldursgreina: "Den blň segmenterede perle, de metalfolierede perler, samt antagelig ogsň de to gr°nne perler er typer der importeres til bl.a. Skandinavien fra starten af 800-ňrene og frem i et svimlende antal, tusindvis og atter tusindvis. Der er med meget stor sandsynlighed fremstillet i Mellem°sten (Jordan, Syrien, Ăgypten), hvorfra der spreder sig i hele den arabiske, kendte verden: langt over i Asien (Thailand, Indonesien) ned langs Afrikas °stkyst, i det mindste til Madagaskar og altsň via de russiske floder til Skandinavien og videre til Island. Der er tale om helt almindelige perletyper." Ljˇsmyndir MargrÚt Hallmundsdˇttir. Ůessar perlur finnast einnig Ý l÷gum frß 11 og jafnvel 12. ÷ld ß Nor­url÷ndum.


Ëska Úg MargrÚti og gr÷furum hennar til hamingju me­ einkar ßhugaver­a rannsˇkn. N˙ ver­ur a­ vinna ˙r ■essu og ■a­ gerir MargrÚt allataf af myndabrag, eins og sjß mß ß skřrslum hennar frß fyrri ßrum.


Einn ß kjammann II

Jaaaaw

Kjßlkar eru ein af sÚrgreinum Fornleifs, enda eru kjßlkali­ir ═slendinga ■eir einu sem ekki eru hrjß­ir af gigt og eymslum og oftast lÚttir og li­ugir fram Ý rau­an dau­ann og jafnvel lengur hjß sumum.

Brot ˙r kjamma forf÷­ur mÝns, sem tala­i yfir sig, fannst nřlega vi­ hellismunna Ý Misliya (MŘsli?) Ý ═srael. Greint var frß ■essu Ý grein ÝáTimes of Israel Ý gŠr. TeljaásÚrfrŠ­ingar a­ ■ar sÚ komi­ elsta dŠmi um a­ menn hafi veri­ a­ rÝfa kjaft eftir a­ vitsmunaveran Homo Sapiens fˇr Ý fer­alag sitt frß AfrÝku. Broti­ sem er ˙r efri kjßlka er tali­ vera vera um 177.000 til 194.000 ßra gamalt.

Ef ■a­ er rÚtt (og leyfist manni a­ efast a­ vanda) er ljˇst a­ Ingˇlfur Sapiens hjß ┌tsřn Ý E■ݡpÝu fˇr me­ hˇpa fˇlks til Landsins Helga. Sapiens Šttbßlkur hˇmˇanna Ý AfrÝku var­ vÝst fyrst til Ý E■ݡpÝu fyrir um 160.000 til 200.000 ßrum sÝ­an. Sapiens Šttin haf­i ■vÝ vart veri­ til Ý meira en 17.000 ßr, ■egar en h˙n fˇr a­ ßlpast Ý utanlandsfer­ir. Eru sumir afkomendanna ß lei­arlokum fer­arinnar (═slandi) enn me­ fer­afi­ringinn Ý genamenginu - og n˙ eru ■eir sem ur­u of seinir til fyrir um ■a­ bil 170.000 ßrum a­ leggja lÝf og limi sÝna Ý hŠttu til a­ komast nor­ur ß bˇginn Ý kuldann og sŠluna.

Engar holur, e­a eins og sagt var Ý Golgata-auglřsingunni hÚr um ßri­ "tannlŠknirinn ■urfti bara ekkert a­ bora".

Elsti Homo Sapiens utan Afriku

Fyrri greináFornleifs um kjßlka.


"Upplifunin var hrŠ­ileg"

bjarni_79_a_sto_inni_1292440.jpg

Ůa­ er ekki a­ hverjum degi a­ fj÷lmi­larnir fŠra manni brandarana ß silfurfŠribandi. Annan hvern dag, er vÝst nŠrri lagi.

Vi­áfrÚtt ß visir.is er mynd ■ar sem mß lesa a­:

"far■egi Ý vÚlinni sem nau­lenti ß KeflavÝkurflugvelli hafi sagt upplifunina hrŠ­ilega"

og ■etta stendur vel a­ merkja undir mynd af vÝgalegum manni sem heldur ■vÝ fram a­ landnßmi­ hafi hafist fyrr en frÚttir herma. ╔g klikka­i ß vÝgalega manninn, ■vÝ Úg var eitt augnablik farinn a­ halda a­ dr. Bjarni F. Einarsson vŠri flugdˇlgur sem hef­i valdi­ nau­lendingu ß heilli vÚl af Landnßmsheittr˙arfˇlki ß heimlei­ ˙r VÝking Ý Glasgow.

Fyrir einhverja getur ■a­ vitaskuld veri­ hrŠ­ilegt upplifelsi a­ landnßmi­ sÚ flutt til Ý tÝma og ˇtÝma, en Úg tek ■a­ n˙ rˇlegar en nau­lendingu, ■ˇ dr. Bjarni segist b˙inn a­ finna r˙stir frß ■vÝ fyrir "hef­bundi­" landnßm. ╔g hjˇ eftir ■vÝ a­áhann nefndi ekki r˙stir Ý Vestmanneyjum, landnßm sem kollega okkar dr. MargrÚt Hermanns Au­ardˇttir hÚlt til streitu a­ vŠru frß ■vÝ fyrir landnßm. Ăttu ■Šr r˙stir ekki a­ flokkast undir ■Šr "st÷­var" sem Bjarni finnur svo margar af? Fyrir 25 ßrum sÝ­an var Bjarni n˙ ekki alveg ß ■vÝ. Landnßmi­ Ý Vestmannaeyjum er einnig byggt ß vafasamri t˙lkun ß kolefnisaldursgreiningum.

HrŠ­ileg upplifun er ■a­ samt, a­ sjß merkan fornleifafrŠ­ing tÝna til a­eins eina (1) kolefnisaldursgreiningu mßli sÝnu til stu­nings. Ůa­ er einfaldlega ekki nˇg, ■egar menn eru a­ granda heilagri k˙ eins og LandnßmskvÝgunni frß 872 . frß ■vÝ um vori­ -/+ 2 ßr.

Gripir ■eir sem Bjarni hefur fundi­ ß St÷­varfir­i sřna heldur ekkert ßkve­i­ um aldur skßlans "hßnorrŠna" sem hann nefnir Sama Ý tengslum vi­. Ekki vill Úg ■ˇ ˙tiloka a­ fˇlk ˙r Nor­ur-Noregi hafi sest a­ snemma ß ═slandi og hef ßlÝka lengi og jafnvel fyrr en Bjarni sta­i­ fast ß ■vÝ (sjß hÚr, hÚrhÚr og hÚr, hÚr). Ůa­ sta­festist m.a. rannsˇknum ß mannabeinum frß Landnßms÷ld. LÝklegt tel Úg einnig vegna stjˇrnmßlaßstands Ý Noregi, a­ fˇlk ˙r nor­urhÚr÷­um landsins hafi frekar leita­ ß nř mi­ en ■eir sem sunnar bjuggu. Ůar var mikill fˇlksfj÷ldi og lÝti­ landnŠ­i.

En til a­ ■etta sÚ heilsteypt, og ekkiáhriplekt hjß Bjarna, vŠri ˇskandi a­ hann fengi ger­ar fleiri kolefnisaldursgreiningar og fyndi gripi sem ˇefa­ eru frß sÝ­ari hluta 8. aldar e­a byrjun ■eirrar 9. MÚr er ■ˇ sama ■ˇtt hann finni ekki Sama.

Vi­ (dr. Vilhjßlmur) leyfum vi­ okkur a­ vona, en ■anga­ til eru alhŠfingar um landnßm ß fyrri hluta 9. aldar hrŠ­ileg upplifun og hßlfger­ nau­lending Ý versta Erich von Dńniken stÝl.


Olaf Olsen - In Memoriam

olaf_1273064.jpg

Lßtinn er Ý sŠmilega hßrri elli prˇfessor einn Ý Danm÷rku, Olaf Heymann Olsen a­ nafni, sem einnig var fyrrverandi njˇsnari fyrir R˙ssa, sagnfrŠ­ingur, fornleifafrŠ­ingur og ■jˇ­minjav÷r­ur Dana svo fßeitt sÚ nefnt. Olsen var 87 ßra a­ aldri er hann lÚst.

Hvorki myndi Úg n˙ syrgja hann, nÚ skrifa minningaror­ Ý anda Ýslenskrar hef­a, ef ■essi merki ma­ur hef­i ekki veri­ prˇfessor minn fyrsta ßri­ sem Úg stunda­i nßm Ý fornaleifafrŠ­i Ý ┴rˇsum Ý Danm÷rku. Hann var sÝ­ar eftir a­ hafa ßhrif ß lÝf mitt. Ůannig menn ney­ist ma­ur a­ skrifa nokkur or­ um, ■ˇ ■eir muni me­ vissu aldrei lesa grafskriftina - enda er sjaldan neitt satt Ý Ýslenskum minningargreinum, sem oftast lofa menn og prÝsa Ý hßstert og ■a­ mest a­ ßstŠ­ulausu. LÝf Olsens var ■ˇ ■annig, a­ ˙r bß­um flokkum, lofi og sk÷mm, var nˇg a­ taka og ■vÝ set Úg ■essa grein ß Fornleif en ekki Ý a­sendar minningargreinar Ý Morgunbla­inu, ■ar sem ekkert ljˇtt mß um li­na menn segja, ■ˇ ■a­ sÚ allt deginum sannara.

SÝ­la sumars 1980 birtist ungur ma­ur frß ═slandi ß Afdeling for Middelalder-ArkŠologi vi­ ┴rˇsarhßskˇla. Var ■essi nßungi hrokkinhŠr­ur og bj˙gnefja­ur, svo notu­ sÚ lřsingáNˇbelskßldsins Ýslenska ß fˇlki me­ nef eins og Úg fŠddist me­. Olaf Olsen var stofnandi ■essarar deildar, og var hann einnig me­ myndalegt nef. Ůetta haust vanta­i brß­lega st˙dent Ý studienŠvnet ß deildinni. Heyrst haf­i Ý hornum, a­ ■essi Ýslenski st˙dent vŠri hßvaxinn piltur, ljˇshŠr­ur og gengi Ý lopapeysu Ý sÝ­sumarshitanum og t÷lu­u menn um a­ sß Ýslenski vŠri mj÷g vel talandi ß d÷nsku. Ůarna voru eldri st˙dentar reyndar a­ rugla saman ═slendingnum bj˙gnefja­a og d÷nskumáeilÝf­arst˙dent frß ┴laborg, Ole a­ nafni, sem var fyllibytta en hinn besti drengur, sem aldrei lauk nßmi og hŠtti eftir tv÷ ßr Ý fornleifafrŠ­inni. A­ Ýslenska st˙dentinum forspur­um, mŠltu st˙dentar me­ honum Ý ■essa nefnd, haldandi a­ Ole fyllibytta vŠri Ýslenski st˙dentinn. Ůannig hßtta­i ■a­ sig n˙ a­ Úg komst algj÷rlega grŠnn ß bak vi­ eyrun Ý studienŠvnet fyrir mi­aldafornleifafrŠ­i. ═slenska sterݡtřpan Ý Danm÷rku var greinilega fyllibytta me­ ljˇst passÝuhßr Ý lopapeysu - (sem reyndar var norsk) - og sem ke­jureykti pÝpu. ═ ■essari nefnd kynntist Úg fyrst Olaf heitnum Olsen. Ůa­ var stÝll yfir prˇfessornum.

╔g sat Ý tv÷ ßr Ý nefndinni, var engum til ˇ■Šginda og sag­i lÝti­ anna­ en og ammen eftir efninu, enda sß Úg fljˇtt a­ Olaf Olsen sat sem pßfi ß stˇl sÝnum og or­ hans voru ˇskrifu­ l÷g. Annars var Olaf skemmtilegur karl, sem bar­ist me­ bßl og brandi fyrir sÝnu. Hann sag­i meiningu sÝna ˇ■vegna, og ■a­ ■ˇtti mÚr ■a­ besta Ý hans fari. Hann var vinnu■jarkur og svaf oft eftir langan vinnudag ß Moesgaard, en svo heitir herragar­urinn sunnan vi­ ┴rˇs, ■ar sem fornleifafrŠ­i og mannfrŠ­i voru kenndar. Fyndinn var hann, en hlˇ gjarnan ß­ur en hann sag­i brandara sÝna. VinsŠll var hann me­al nemanda, og sÚrstaklega ef ma­ur ■oldi reykingar hans Ý fyrirlestrum. TÝmar hans voru fj÷lsˇttir en Úg ßtti nokku­ erfitt me­ a­ skilja hann fyrst ßri­ ■ar sem hann tugg­i pÝpuna Ý einu munnvikinu me­an a­ hann tala­i. Flestir reyktu Ý fyrirlestrum ß Moesgaard ßá■essum ßrum en hinir fengu reykeitrunáe­a slŠman astma.

5353292-spion.jpg

Olsen var reyndar ekki fornleifafrŠ­ingur. Hann var sagnfrŠ­ingur sem sn˙ist haf­i til fornleifafrŠ­i og skrifa­ doktorsritger­ina H°rg, Hov og Kirke (1966), sem a­ miklum hluti fjallar um Ýslenskar fornminjar. Kom hann til ═slands Ý tv÷ skipti. ═áfyrsta sinn kom hann ■egar hann vann a­ doktorsritger­ sinni og fˇr ■ß m.a. nor­ur Ý land a­ Hofst÷­um, ■ar sem Daniel Bruun haf­i grafi­ mikla r˙st Ý fljˇtheitum. Olaf grˇf ekki miki­ ß Hofst÷­um og er flest af ■vÝ sem hann hÚlt fram l÷ngu afsanna­ og mˇtmŠlt af sagnfrŠ­ingnum Orra og fornleifafrŠ­ingnum Adolf, sem hafa stunda­ merkar rannsˇknir ß Hofst÷­um. Olaf sag­i mÚr eitt sinn a­ hann hef­i fengi­ senda grein frß ■essum piltum, en hef­i ekki lesi­ hana. Spur­i hann mig hvort eitthva­ vŠri a­ viti Ý henni? ŮvÝ vildi Úg sem minnstu svara, enda haf­i Úg ekki lesi­ grein ■eirra.

Olsen sag­i mÚr sÝ­ar a­ ═slandsdv÷l hans hef­i ekki veri­ honum mikil ßnŠgja, frekar en Ýslenska skyri­ sem mˇ­ir hans haf­i reynt a­ tro­a Ý hann og brŠ­ur hans ß unga aldri ■eim til mikillar angistar. Olaf ■ˇtti Kristjßn Eldjßrn ßhugalÝtill um ■a­ sem hann vildi gera ß ═slandi og naut Olaf mest a­sto­ar GÝsla Gestssonar altm˙ligmanns ß Ůjˇ­minjasafninu, sem minntist hans sem "Ëla litla" ■egar vi­ t÷lu­um um hann sÝ­ar. Svo illa vildi til a­ Olsen fˇtbrotna­i lÝka ß ═slandi, og ekki bŠtti ■a­ ˙r skßk. Hann flaug ß brott me­ lÝtinn s÷knu­ Ý huga og kom ekki aftur til ═slands fyrr en hann var or­inn ■jˇ­minjav÷r­ur Dana, og reynda fyrst Ý lok embŠttistÝma sÝns.

Olsen haf­i ■ˇ fyrr ß Švinni ■ekkt verri mˇtbyr en beinbrot, ■annig a­ ˇvinaleg ßsjˇna ═slands kom ekki a­ s÷k. ┴ri­ 1943 ■urfti Olaf Olsen a­ flřja me­ foreldrum sÝnum og brŠ­rum til SvÝ■jˇ­ar. SamkvŠmtákyn■ßttal÷gum nasista og l÷gmßli gy­inga, sem er tvennt mj÷g ˇlÝkt, var Olaf gy­ingur. Mˇ­ir hans, Agnete Bing, var gy­ingur af gamalli Štt bankamanna og kauphallahÚ­na Ý Kaupmannah÷fn, en fa­ir hans var kristinn Dani, Alfred Olsen, sem var merkur sagnfrŠ­ingur sem m.a. haf­i veri­ dˇsent Ý ┴rˇsum og prˇfessor fyrir strÝ­. ═ Lundi stunda­i Olsen nßm Ý menntaskˇla.

١tt Olsen vŠri Ý sŠnskum skj÷lum og pappÝrum danskra andspyrnumanna skilgreindur sem flˇttama­ur af gy­ingaŠttum, ger­i hinn ungi Olsen sÚr far um a­ sřna m÷nnum a­ hann vŠri sannur Dani, enda var hann ekki alinn upp ß neinn hßtt sem gy­ingur, hvorki tr˙arlega sÚ­ nÚ menningarlega.

Olsen sag­i eitt sinn frß ■vÝ Ý sjˇnvarpsvi­tali a­ hann hef­i ßvallt gengi­ ni­ur ß eitthva­ torg Ý Lundi eftir skˇlann og spor­rennt "korv" (pylsur) me­ ÷­rum menntskŠlingum. LÝklegast sřndi hann me­ ■essu svÝnakj÷tsßti a­ hann vŠri ekki gy­ingur. Sumir danskirásamnemenda Olsens Ý menntaskˇlanum Ý Lundi voru gy­ingar, t.d. Herbert Pundik, sem sÝ­ar var­ ■ekktur semáritstjˇri danska dagbla­sins Politiken, en einnig sem gy­ingurinn og sÝonistinn Pundik sem bar­ist Ý frelsisstrÝ­inu 1948 Ý PalestÝnu. Ůanga­ fˇr Olaf aldrei. Olaf fÚkk a­ ganga Ý den Danske Brigade, hersveit Dana Ý SvÝ■jˇ­, ■ar sem mj÷g fßum gy­ingum var leyft a­ vera me­. Ůa­ rÝktu miklir frodˇmar. Olaf slapp Ý gegnum nßlarauga­ enda var hann ljˇshŠr­ur og arÝskari Ý ˙tliti en t.d. flestir danskir me­limir Waffen-SS ß strÝ­sßrunum.áHeim kominn gekk hann Ý DKP, Danmarks Kommunistiske Parti.

Sjßlfur haf­i Olsen fl˙i­ tiláSvÝ■jˇ­ar vegna slÝkrar hˇphyggju smßmenna, sem flokkast saman undir einhverja vafasama foringjum og skammst÷fun ß flokki Ý nafni "allra" og einhverrar byltingar sem er a­eins anna­ nafn ß blˇ­ba­i. SlÝkir hˇpar finna sÚr fljˇtt einhverja einstaklinga e­a hˇpa til a­ hatast ˙t Ý, loka inni og drepa, ■vÝ lausn ■eirra ß vandamßlum er alltaf a­ kenna ÷­rum um ■a­ sem mi­ur fer og ˙thella blˇ­i ■eirra. ŮvÝ kom ■a­ m÷rgum ß ˇvart ßri­ 2012, er ■a­ var afhj˙pa­ Ý Danm÷rku, a­ Olaf Olsen hef­i veri­ heimagangur Ý r˙ssneska sendirß­inu Ý Kaupmannah÷fn ß ßrunum eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ld. Ůar haf­i hann ■ann starfa a­ ˙tb˙a spjaldskrß me­ n÷fnum Dana Ý menningar og lŠrdˇmsheiminum, sem b˙ast mßtti vi­ a­ samsinntu ekki hugsjˇnum ■eim sem SovÚtrÝkin voru rekin eftir. Listinn ˇx og ˇx og taldi a­ lokum um 500 einstaklinga. Ekki nˇg me­ ■a­, Olaf skrifa­i Švikafla og Ýtarupplřsingar um 75 af ■essum D÷num ß lista sÝnum, svo R˙ssar hef­u nŠgar upplřsingar um m÷gulega andstŠ­inga, ef ■eir skyldu n˙ birtast einn gˇ­an ve­urdag ß Strikinu, lÝkt og Ůjˇ­verjar h÷f­u gert ßri­ 1940.

Olaf framdi landrß­ me­ ■vÝ a­ stefna lÝfi samlanda sinna Ý hŠttu, ef vera skyldi a­ R˙ssarnir kŠmu og tŠkju Danm÷rku. Ůa­ ger­u R˙ssarnir reyndar aldrei, nema Ý draumaheimi sumra manna. ١tt d÷nsk yfirv÷ld uppg÷tvu­u ßri­ 1945 glŠpsamlega ÝdeˇlˇgÝska tˇmstundavinnu hßlfgy­inglega st˙dentsins me­ aldanska nafni­ Olsen Ý r˙ssneska sendirß­inu, ■ß komst Olaf hjß ■vÝ a­ vera l÷gsˇttur og dŠmdur fyrir landrß­, ■vÝ hann ßtti lÝklega gˇ­a a­ og var ekki l÷grß­a er hann framdi glŠpinn. ┴ ■essum ßrum ur­u menn ekki l÷grß­a fyrr en ■eir ur­u 21 ßrs.

Sjßlfur bar Olaf Olsen ■vÝ vi­ ßri­ 2012, a­ hann sŠi eftir ger­um sÝnum, en hann hef­i ß ■eim tÝma veri­ " en ung, glad og naiv kommunist". Ůetta sag­i hann fyrst ■egar fj÷lmi­lar greindu frß ath÷fnum hans og hann leysti frß skjˇ­unni Ý vi­talsgrein Ý Jyllands-Posten (sjß hÚr), og sag­i nßnar frß ath÷fnum sem upphaflega var lřst ˇnafngreindum Ý mikilli skřrslu um Kalda StrÝ­i­ og leyni■jˇnustur Dana (PET-rapporten) sem ˙t kom Ý fj÷lda binda ßri­ 2009. Ůa­ voru reyndar svo margir a­rir, ßn ■ess ■ˇ a­ starfa fyrir erlend rÝki, sem tali­ var a­ gŠtu stefnt ÷ryggi Danmerkur Ý hŠttu. Olaf ■urfti greinilega, einhverra hluta vegna, a­ sanna tr˙na­ sinn vi­ "mßlsta­inn" betur en a­rir. Hugsanlega hefur Štterni hans ■ar ßtt einhvern hlut a­ mßli.

olsen-olaf.jpgŮess ber a­ geta, a­ Olaf hÚlt ßfram a­ spor­renna pylsum eins og hann ger­i Ý Lundi til a­ falla inn Ý hˇpinn. ┴ri­ 1949, sk÷mmu eftir a­ hann skrß­i samlanda sÝna fyrir sovÚskaáleyni■jˇnustu og me­an a­ gy­ingaofsˇknir StalÝns voru sem ßkafastar, rita­i Olaf Olsen grein Ý tÝmariti­ Sovjet i Dag. Grein ■essi bar titilinn 'Er der j°deforf°lgelser i Sovjetunionen?'. Ůegar GPU (fyrirrennari KGB) myrti listamanninn Solomon Michoels, ■egar rÝkisleikh˙si gy­inga Ý Moskvu var loka­, ■egar gy­ingum voru settar skor­ur til nßms vi­ hßskˇla og ■˙sundir gy­inga voru fangelsa­ar og sendar Ý fangab˙­ir, ■ß skrifa­i Olaf Olsen, a­ yfirlřsingar um ■essa erfi­leika fyrir gy­ingana vŠru a­eins "illkvitti­ ogáfjarstŠ­ukennt sl˙­ur" ... "■vÝ vitaskuld vŠru ekki gy­ingaofsˇknir Ý SovÚtrÝkjunum. SÚrhver, sem hef­i a­eins grundvallar■ekkingu ß komm˙nistÝskri kenningu og sovÚt-r˙ssneskri ■jˇ­ernispˇlitÝk, mŠtti skilja, a­ hvers konar kyn■ßttafordˇmar vŠru algj÷rlega ˇhugsanlegir Ý SovÚtrÝkjunum", og enn fremur skrifa­i hann a­ sovÚskir gy­ingar vŠru "frjßlsari en gy­ingar Ý nokkru ÷­ru landi". (Sovjet i Dag, juli-august 1947).

Vi­ sem h÷f­um Olsen sem lŠrimeistara fˇrum ekki varkosta af ■vÝ a­ hann taldi sig vera mikinn "komm˙nista". Sag­i hann gjarnan frß langvinnri barßttu sinni vi­ d÷nsk skattayfirv÷ld, sem ekki vildu gefa honum og ÷­rum h˙manistum skattaafslßtt ß bˇkakaup sem tengdust frŠ­unum, en slÝkan frßdrßtt gßtu danskir lŠknar l÷ngum skrifa­ ß skattaframtali­ og fengi­ gˇ­an frßdrßtt. Lengi lifi byltingin!

5354300-dansk-historiker-udleverede-navne-til-sovjet-olaf-olsen.jpg

Fyrir komm˙nista var Olaf sŠmilega sßttur vi­ hir­ir og kˇngafˇlk. HÚr er hann nřkominn af fundi og or­uveitingu hjß Danadrottningu.

Hina blindu sřn ß SovÚtinu vir­ist Olsen hafa var­veitt vel ■egar hann var ekki Ý barßttu vi­ skattayfirv÷ldin, ■vÝ um mi­bik 9. ßratugarins var hann og mi­aldafornleifadeildin vi­ ┴rˇsarhßskˇla, sem ■ß var undir stjˇrn Else Roesdal cand.art. Ý miklu samstarfi vi­ hßskˇlann Ý LenÝngrad og vi­ frekar frumstŠtt "menntafˇlk" vi­ hßskˇlann ■ar Ý borg, sem m.a. h÷f­u sent samstarfsmann sinn, gy­inginn Leo S. Klein Ý G˙lag fyrir ■Šr sakir a­ hann vŠri hommi.

MÚr var m.a. bo­i­ a­ fara til Nowgorod til a­ grafa Ý verkefni Ýá ■essu samstarfi. ╔g af■akka­i strax gott bo­, enda var Úg upptekinn vi­ eiginárannsˇknir ß ═slandi og ■urfti ■vÝ ekki a­ skřra afst÷­u mÝna til SovÚtrÝkjanna e­a a­ Úg ß menntaskˇlaßrum mÝnum hef­i gengi­ me­ jakkamerki sem ß stˇ­ "Let my people go". Leo Klein, sem Úg hef skrifa­ um ß­ur (sjß hÚr), lif­i af vist sÝna Ý g˙laginu. Ůegar Klein kom Ý sÝ­ari fyrirlestrafer­ sÝna til Kaupmannahafnar Ý lok 10. ßratugarins, bjˇ Úg ß Vandkunsten 6, beint ß mˇti h˙sinu ■ar sem fornleifadeild hßskˇlans Ý Kaupmannah÷fn var lengi vel til h˙sa. ╔g fˇr til a­ hitta aftur ■ennan merka mann og fÚkk bla­amann ß Berlingske Tidende til a­ rŠ­a vi­ hann og skrifa grein um hann. Mj÷g fßir mŠttu ß fyrirlestur hans. Ůessi auma mŠting var­ til ■ess a­ Olaf Olsen, sem reyndar var ekki sjßlfur vi­staddur fyrirlesturinn, skamma­ist ˙t Ý st˙denta Ý st˙dentabla­i Hafnarhßskˇla. Hann kalla­i ■a­ skandal a­ svo fßir hef­u komi­ til a­ hlř­a ß hinn merka mann. Ůß var mÚr n˙ hugsa­ til ■ess samstarfs sem Olsen haf­i haft vi­ hßskˇlann Ý LenÝngrad, me­an Leo Klein sat Ý G˙laginu, ■anga­ sem samstarfsmenn Olsens og Else Roesdahls lektors ß Afdeling for Middelalder-ArkŠologi Ý ┴rˇsum h÷f­u sent hann.

Eftir 006 vodka-class ßr Olsens Ý ■jˇnustu SovÚtrÝkjanna, ■egar hann var "ungur og einfaldur", hˇfst glŠsilegur ferill Ý frŠ­imennskunni.áSumir hafa ■ˇ sagt vi­ mig a­ Olsen hafi veri­ meiri "pˇlitÝkus" en frŠ­ima­ur. Ekki legg Úg neitt mat ß ■a­. Olsen skrifa­i merkaákandÝdatsritger­ umátukth˙s og barnavinnuh˙s Kristjßns konungs 4. SÝ­an kom doktorsritger­in og 1971 var hann settur prˇfessor nřrrar deildar fyrir mi­aldafornleifafrŠ­i vi­ ┴rˇsarhßskˇla. ┴tti hann allan hei­urinn a­ stofnun ■eirrar deildar. Ůekktastur var Olsen fyrir rannsˇknir sÝnar ß Skulderlev-skipunum sem grafin voru upp Ý kvÝ Ý Hrˇarskeldufir­i ß 7. ßratug sÝ­ustu aldar. S÷mulei­is var­ hann ■ekktur fyrir rannsˇknir sÝnar ß VÝkinavirkinu Fyrkat nŠrri Hobro ß Jˇtlandi, ■ar sem hann uppg÷tva­i m.a. a­ sto­irnar fyrir ytri sto­arholur skßlanna ß Fyrkat og Trelleborg ß Sjßlandi hef­u veri­ hallandi. Ůetta breytti algj÷rlega ■eirri hugmynd sem menn h÷f­u ß­ur haft um ˙tlit h˙sanna. NßkvŠmar rannsˇknir ß sto­arholunum fÚkk Olaf til a­ skrifa grein, sem var skyldulesning og bar h˙n heiti­ Rabies Archeologorum. Ůarápredika­i Olsen a­ fornleifafrŠ­ingar Šttu a­ skilja ßkve­inn hluta fornleifa eftir Ý j÷r­u til a­ fornleifafrŠ­ingar framtÝ­arinnar gŠtu fari­ Ý saumana ß ■vÝ sem a­rir ger­u me­ betri a­fer­um og meiri ■ekkingu.

Olaf Olsen var ekki ■essi klisjukennda ger­ af Indiana Jones-fornleifafrŠ­ingum, sveittum og skÝtugum Ý mismunandi Švintřralegum rannsˇknarlei­÷ngrum. Olsen var hvÝtflibbafornleifafrŠ­ingur, sem oft er einkenni sagnfrŠ­inga sem gerast fornleifafrŠ­ingar - e­a fornleifafrŠ­inga sem gerast sagnfrŠ­ingar. Olsen stjˇrna­i m.a. rannsˇknum ß ěm kloster ß Austur-Jˇtlandi. Eitt sumari­, ß­ur en Úg hˇf nßm Ý ┴rˇsum, starfa­i ■ar vi­ rannsˇknina bandarÝskur st˙dent John Kudlik a­ nafni. Kudlik fÚkk nˇg af snyrtimennsku Olsens, sem gekk Ý hvÝtum buxum og hvÝtum strigaskˇm, sem aldrei virtust ˇhreinkast. Einn votvi­radag ■egar menn sßtu og ßtu nesti sitt tˇk Kudlik sig til ogáhno­a­i drulluk˙lu ß milli handanna og settist vi­ fŠtur prˇfessors Olsens og ger­i sÚr lÝti­ fyrir og smur­i hvÝta strigaskˇ Olsens me­ forinni og sag­i sÝsona: "I really hate how you can keep you shoes so fuc... clean". Olaf Olsen svara­i stutt og laggott: "Well".

┴ri­ 1981 fÚkk Olsen st÷­u Ůjˇ­minjavar­ar Dana ogágegndi hann ■eirri st÷­u me­ glŠsibrag fram til ßrsins 1995. Ekki voru ■ˇ allir ßnŠg­ir me­ Olsen, sem var­ samnefnari mikils pˇlÝtÝsks ni­urskur­ar ß Ůjˇ­minjasafni Dana, ■ar sem safni­ losa­i safni­ vi­ vesalinga ogáhßlfdrŠttinga Ý frŠ­unum sem bara h÷f­u seti­ ■ar ßrum saman og ■egi­ laun og aldrei ßorka­ nokkru Ý frŠ­unum sem um var talandi. Gekk Olaf ß ■essum ßrum me­al sumra hatursmanna sinna undir nafninu 0-Olsen (N˙ll Olsen). Kom ■etta n˙ a­allega af ■vÝ a­ hann undirrita­i brÚf O.Olsen.

SÝ­ari fer­ Olafs Olsens til ═slands lag­i hann Ý ßri­ 1994. Ůß var haldinn fundur Ůjˇ­minjavar­a Nor­urlandanna Ý Borgarnesi, og sß Úg og annar starfsma­ur Ůjˇ­minjasafns ═slands um undirb˙ning stefnunnar. Rß­stefnunni Ý Borgarnesi lauk me­ skemmtif÷r um SnŠfellsnes, sem var Olsen mj÷g eftirminnileg. Daginn eftir var haldin veisla ١rs Magn˙ssonar ■jˇ­minjavar­ar ß Hˇtel Holti, sem slˇ ˙t allt Ý mat og drykk sem ß­ur haf­i sÚst ß rß­stefnum ■jˇ­minjavar­anna. VilligŠs var Ý matinn og hÚlt finnski ■jˇ­minjav÷r­urinn mikla lofrŠ­u um veisluna Ý eftir-eftirrÚtt. Vi­ sem um undirb˙ning fundarins h÷f­um sÚ­, prÝsu­umáokkur sŠla fyrir a­ hafa haldi­ ÷llu innan fjßrveitingarinnar til fundarins. Ůeirri ßnŠgju st˙ta­i ١r svo fyrir okkur me­ ■vÝ a­ panta dřrasta konÝaki­ ß ═slandi og vindla ß lÝnuna Ý konÝakstofu Hˇtel Holts. Hann leit ekki einu sinni ß ver­i­ i ver­listanum sem ■jˇnninn afhenti honum. Sjaldan hef Úg fengi­ svo gott konÝak en naut ■ess ekki sem skyldi.

h_ndtryk.jpg

┴ri­ 2014 tˇk Olsen vi­ ver­launum afhentum af Danadrottningu. Bernskubrekin, ■egar hann setti t.d. Niels Bohr ß lista fyrir R˙ssana, komu ekki a­ s÷k.

Me­an Gu­mundur Magn˙sson var settur ■jˇ­minjav÷r­ur, ■egar menntamßlarß­uneyti­ Ýhuga­i hva­ gera skyldi vi­ ١r Magn˙sson sem haf­i veri­ viki­ frß um tÝma af brřnni nau­syn, fˇr Úg nokkrum sinnum ß fundi ■jˇ­minjavar­aáNor­urlanda sem sta­gengill Gu­mundar. ╔g var eitt sinn staddur Ý Kaupmannah÷fn og haf­i tilkynnt fjarvistir mÝnar ˙r einum af hßdegisver­unum ß Ůjˇ­minjasafni Dana ß milli fundahalda. ╔g ■urfti a­ hitta gˇ­an vin minn, sagnfrŠ­inginn og bla­amanninn Bent BlŘdnikow, ß kaffih˙si rÚtt hjß safninu. Olsen, sem lÝklegast var enn ekki b˙inn a­ gleyma ■vÝ a­ Úg var ekki lengur nemandi hans ß fyrsta ßri sem byrtist bj˙gnefna­ur ß fyrsta fund ßrsins Ý studienŠvnet, spur­i mig af hverju Úg kŠmi ekki me­ Ý mat, og sag­i Úg honum frß ■vÝ. Var­ hann ■ß mj÷g ÷nugur og gat ekki seti­ ß sÚr og kalla­i vin minn Bent frekar ljˇtum nafni (den Bandit).

Vissi Úg vel, a­ Olsen var ekki hlřtt til BlŘdnikows sem Ýtreka­ haf­i gagnrřnt Olsen opinberlega Ý greinum Ý Weekendavisen, fyrir stjˇrn ˙tgßfu danskaáalfrŠ­iritsins. Gagnrřnin var mestmegnis fyrir a­ ekki vŠri skrifa­ rÚtt, e­a yfirleitt nokku­ af viti um samband danskra komm˙nista vi­ vi­ herrana Ý Moskvu ß tÝmum kalda strÝ­sins. Olaf Olsen hafi oft or­i­ fyrir orrahrÝ­ BlŘdnikows um menn sem ekki h÷f­u gert upp vi­ blakka fortÝ­ sÝna sem skˇsveinar herranna Ý Moskvuborg. Kom ■essi fundur minn me­ BlŘdnikow aftur til tals ß einum fÝnasta veitingasta­ Kaupmannahafnar, Restaurant Els, ■egar kona Olafs, Agnete Olsen, spyr mig um tengsl mÝn vi­ Bent BlŘdnikow. Skřr­i Úg hreinskilningslega frß ■vÝ, enda getur ma­ur vel veri­ vinur tveggja manna, ■ˇ svo a­ ■eir sÚu ˇvinir - nema a­ ma­ur sÚ illa haldi­ og sŠrt hˇpdřr sem lifir eftir mottˇinu "ˇvinir vina minna eru ˇvini mÝnir".

Eitt af sÝ­ustu verkum Olafs Olsens sem ■jˇ­minjavar­ar tengdust einnig ═slandi. Olaf gaf gˇ­f˙slega leyfi sitt, sem ■jˇ­minjav÷r­ur Dana, til a­ silfursjˇ­ur sem fannst a­ s÷gn a­ Mi­h˙sum austur ß landi yr­i rannsaka­ur ß vegum Ůjˇ­minjasafns Dana eftir a­ breskurásÚrfrŠ­ingur Ýásilfri vÝkingaaldar hÚlt ■vÝ fram a­ eitthva­ vŠri bogi­ vi­ sjˇ­inn (og heldur hann ■vÝ enn fram, n˙ sÝ­ast Ý skřrslu frß einum af al■jˇ­legu VÝkingafundunum). S˙ rannsˇkn Ůjˇ­minjasafns Dana er samkvŠmt ÷­rum breskum sÚrfrŠ­ingum einskis vir­i (sjß hÚr).áNi­urst÷­ur rannsˇknarinnar ß Nationalmuseet i Kaupmannah÷fn voru settar fram Ý fj÷lmi­lum af sÚrsveit ١rs Magn˙ssonar, ß ■ann hßtt, a­ halda mŠtti a­ danska rannsˇknin sta­festi a­ sjˇ­urinn vŠri allur frß s÷gu÷ld. Svo er n˙ ekki og f÷lsu­u ■rÝr Ýslenskir einstaklingar Ý raun ni­urst÷­ur danska ■jˇ­minjasafnsins. Nokkru ßrum sÝ­ar ■egar Úg var b˙settur Ý Kaupmannah÷fn, greindi Úg Olsen frß aflei­ingum sem ■essi mist˙lkun Ýslenskra embŠttismanna, sem hvorki voru lŠsir ß d÷nsku nÚ almenna si­semi. Var hann mj÷g lei­ur yfir ˙tkomunni og sag­ist aldrei hafa veitt leyfi­ ef hann hef­i vita­ hvernig ni­ursta­a rannsˇknarinnar var misnotu­. Meira ger­i hann n˙ ekki og ■ˇtt mÚr ■a­ mi­ur.

348218.jpg

Nokkru sÝ­ar var Úg aftur Ý sÝma- og brÚfasambandi vi­ Olsen, sem Úg hitti reyndar endrum og ein ß gangi Ý Kaupmannah÷fn, ■ar sem hann og kona hans voru lengi me­ Ýb˙­ ekki langt frß ■ar sem Úg bjˇ um tÝma ß Vandkunsten n˙mer 6, 4. hŠ­ til hŠgri. Oft keypti hann blˇm hjß blˇmasala sem ß ■eim ßrum var ß Vandkunsten, Ý h˙sinu vi­ hli­ina ß h˙sinu sem Úg bjˇ Ý. Vi­ rannsˇknir mÝnar ß afdrifum gy­inga sem sendir h÷f­u veri­ ˙r landi og Ý dau­ann af d÷nskum yfirv÷ldum ß strÝ­sßrunum (sem a­ hluta til voru gefnar ˙t Ý bˇkinni Medaljens Bagside, 2005, sem mß finna ß gˇ­um Ýslenskum bˇkas÷fnum), rakst Úg ß upplřsingar um gy­inginn Dr.jur. Wilhelm Lewinski (f. 1903), sˇsÝalista og jafnvel marxista, sem m.a. reyndi a­ komast til ═slands e­a FŠreyja. Kom Ý ljˇs Ý skj÷lum d÷nsku rÝkisl÷greglunnar, a­ fa­ir Olsens og mˇ­ir h÷f­u teki­ Lewinski upp ß arma sÚr, og bjˇ hann m.a. hjß ■eim um tÝma ß­ur en honum tˇkst a­ komast til Su­ur-AmerÝku, n.t. KˇlombÝu. Foreldrar Olafs hřstu reyndar nokkra pˇlitÝska flˇttamenn, bŠ­i gy­inga og a­ra ß heimili sÝnu Ý ┴rˇsum. Olaf skrifa­i mÚr 17. j˙nÝ ßri­ 1997 og sag­i a­ Wilhelm Lewinski hef­i komi­ sem fer­ama­ur 10 ßrum fyrr og heimsˇtt mˇ­ur Olafs, Agnete Bing Olsen. Ůß hef­i Lewinski Ýhuga­ a­ flytja til KalifornÝu, ■ar sem dˇttir hans bjˇ. Reyndar bjˇ Lewinski ■ß Ý Chicago og anda­ist ßri­ 1989.

ok_-_olaf_olsen_29551154_2012-07-15t22_20_42.jpg

SÝ­ast hitti Úg Olsen ßri­ 2011 um hausti­, ■egar haldi­ var upp ß 40 ßra afmŠli Mi­aldadeildarinnar Ý ┴rˇsum. Hann haf­i tÝma til a­ rŠ­a lÝtillega vi­ mig og spur­i mig hvernig gengi. Ekki ˇra­i mig ■ß fyrir ■vÝ a­ hann myndi komast Ý svi­sljˇsi­ ßri sÝ­ar sem eini danski njˇsnarinn ß kaldstrÝ­sßrunum sem hengdur var ˙t Ý fj÷lmi­lum eftir rannsˇknir ß ■eim kafla Ý ljˇtri s÷gu Danm÷rku ß 20. ÷ld.

Ekki minnka­i hrˇ­ur hans Ý ÷­rum ■jˇ­fÚlagsstigum, ■rßtt fyrir bernskubrekin, ■vÝ hann var ver­launa­ur af sjßlfri Danadrottningu ßri­ 2013. SÝ­ustu tv÷ ßrin gßfu fŠturnir sig og hann var bundinn vi­ hjˇlastˇl og hefur ÷rugglega ■ˇtt ■a­ b÷lvanlegt ■ekki Úg hann rÚtt. H÷fu­i­ var vÝst alveg i orden a­ s÷gn frŠnda hans eins og sumra vina hans sem Úg hef tala­ vi­. Lei­inlegt hefur honum ÷ruggleg ■ˇtt, hvernig deildin hans gamla vi­ ┴rˇsarhßskˇla var so­in saman vi­ a­rar deildir, ■annig a­ nafn hennar er eiginlega ekki lengur til, og kennsla og kennarar Ý mi­aldafornleifafrŠ­i Ý ┴rˇsum eru ekki af s÷mu gŠ­um og fyrr. Af er ■a­ sem ß­ur var, en lengi mßtti sjß hvert stefndi. Hlutirnir visna ■egar engin er nŠringin og Úg bi­ engan eftirmanna Olsens ß deildinni afs÷kunar ß ■eirri sko­un minni, og segi hana alveg kinnro­alaust.

Eftir ■essa S÷gu Ëlafs flugumanns hins AustrŠna, og sama hva­ m÷nnum ■ykir n˙ um Olaf Olsen, ■ß er ■a­ mÝn sko­un a­ ■etta hafi ß margan hßtt veri­ mj÷g merkilegur karl, og ekkert verri ■ˇtt honum hef­i or­i­ ß Ý messunni fyrr ß lÝfslei­inni. Humanum errare est, au­vita­ mismiki­ ■ˇ.

Olaf Olsen ver­ur borinn til grafar vi­ kirkjuna ß Alr° nŠrri Horsens nk fimmtudag. ┴ eyjunni bjˇ hann lengi ßsamt annari konu sinni, sagnfrŠ­ingnum Agnete Olsen, sem lifir mann sinn.

fyrkat_m_llegaard_plaque_olaf_olsen_ajb.jpg


Enn um ËlafÝu - og Gordon Childe

_lafia_einardsdottir_1268676.jpgËlafÝa Einarsdˇttir var fyrsti mennta­i fornleifafrŠ­ingur okkar ═slendinga og fyrsta Ýslenska konan sem lauk prˇfi Ý fornleifafrŠ­i. Ůa­ ger­i h˙n ßri­ 1948. H˙n stunda­i nßm sitt Ý 4 ßr vi­ University College i Lund˙num og lauk ■a­an B.A. prˇfi Ý fornleifafrŠ­i.

H˙n starfa­i ■ˇ mj÷g stutt sem fornleifafrŠ­ingur (1951-52) og sneri sÚr a­ ÷­rum verkefnum og frŠ­um, ekki minnst vegna ■ess a­ samstarfi­ vi­ Kristjßn Eldjßrn ß Ůjˇ­minjasafni ═slands, ■ar sem h˙n kom til starfa ßri­ 1951, gekk ekki sem skyldi. Of mikill ßgreiningur var ß milli fornleifafrŠ­ingsins og Kristjßns Eldjßrns ■jˇ­minjavar­ar, sem ekki haf­i l÷glegan titil Ý fornleifafrŠ­i. ËlafÝa sag­i upp starfi sÝnu ßri­ 1952.

Bjarney Inga Sigur­ardˇttir skrifa­i ßri­ 2009 B.A. ritger­ Ý fornleifafrŠ­i um ËlafÝu, ■ar sem mß lesa um ßrekstra ■eirra Kristjßns og ËlafÝu, sem bŠ­u voru viljasterkar og mennta­ar persˇnur. Mig langar a­ benda m÷nnum ß a­ lesa ritger­ Bjarneyjar til a­ kynnast Ý fljˇtu brag­i st÷rfum ËlafÝu, ■ˇ kannski sÚ of miki­ gert ˙r kvenmannsleysinu Ý fornleifafrŠ­i Ý ritger­inni, eins og ■a­ hafi veri­ eitthva­ samsŠri. Og hefur ekki ˙r rŠst? N˙ er nŠr allir fornleifafrŠ­ingar ß ═slandi kvenmenn fyrir utan ÷rfßa veikbur­a karla.

ËlafÝu Einarsdˇttur dvelur n˙ m÷g veik ß elliheimili Ý Kaupmannah÷fn og hefur eiginma­ur hennar Bent Fuglede gefi­ g÷mlum nemanda hennar leyfi til a­ birta greinar og ritger­ir eftir hana ß academia.edu og taka hluta af bˇkasafni ËlafÝu Ý von um ■a­ gŠti nřst einhverjum ÷­rum en ËlafÝu. Hef Úg og a­rir noti­ gˇ­s af ■vÝ ÷rlŠti, lÝkt og a­rir Ýslenskir fornleifafrŠ­ingar hafa noti­ gˇ­s af ÷rlŠti ËlafÝu ß sÝ­ari ßrum, ■egar h˙n me­ eigin fÚ hefur styrkt ˙tgßfu tÝmaritsins ËlafÝu, rits Ýslenskra fornleifafrŠ­inema. Ůa­ sřnir ÷rlŠti og ßhuga ËlafÝu ß sÝnu upphaflega fagi einna best.

Eitt af ■eim verkum ËlafÝu sem Jens Ulff-M°ller hefur birt erálicentiatsritger­ hennar frß hßskˇlanum Ý Lundi, sem einnig fjallar um tÝmatal lÝkt og doktorsritger­ hennar frß 1964. Ůessi Fil.lic. ritger­ frß Lundi er ekki nefnd Ý ritger­ Bjarneyjar Ingu um ËlafÝu, enda hefur ritger­in aldrei veri­ gefin ˙t. En n˙ er h˙n a­gengileg. H˙n er a­ ßkve­nu marki athyglisver­, ■ˇ langur tÝmi sÚ li­inn frß ritun hennar, en gaman er a­ sko­a hana Ýátengslum vi­ doktorsritger­ ËlafÝu. ╔g er viss um a­ einhverjum ■yki gaman a­ henni.

sia2008-0228_1268678.jpg═ minni v÷rslu er n˙ bˇk V(ere) Gordon Childes, Prehistoric Communitis of the British Isles, sem ËlafÝa Einarsdˇttir las spjaldanna ß milli og nota­i Ý nßmi sÝnu Ý London. Bˇkin er full af athugasemdum og nˇtum BA-nemans ËlafÝu.

Fyrir mj÷g m÷rgum ßrum sÝ­an, ■egar Úg og kona mÝn fˇrum Ýámj÷g fÝnt kaffibo­ hjß ËlafÝu ß St˙dentag÷r­um Ý ReykjavÝk, ■ar sem ËlafÝa haf­i teki­ Ýb˙­ ß leigu me­an h˙n var st÷dd ß ═slandi, tala­i h˙n miki­ og mj÷g innilega um Gordon Childe (1892-1957), sem hefur haft mikil ßhrif ß hana. Ůegar Gordon Childe var komin ß eftirlaun Ý London ßri­ 1956 kom hann ß ■ri­ja VÝkingafundinn sem haldinn var Ý Hßskˇla ═slands. Kristjßn Eldjßrn sag­i sÝ­ar svo frß, a­ ■egar Childe hef­i veri­ spur­ur, hvers vegna ekki fyndust minjar frß stein÷ld ß ═slandi, hef­i svar hans veri­ stutt og laggott: "LÚlegir fornleifafrŠ­ingar". (Sjß AndrÚsson, K.E. (1966). ═sland hefur enga fors÷gu: vi­tal vi­ dr. Kristjßn Eldjßrn ■jˇ­minjav÷r­. TÝmarit Mßls og menningar, 27, 352-365). LÝklega var ■etta n˙ h˙mor einfarans Childes vi­ kjßnalegri spurningu - en hver veit ...

NŠr hef­i ■ˇ veri­ a­ heyra betur s÷gur ËlafÝu af Childe, sem valdi til sÝn fßa nemendur sem hann hafi­ tr˙ ß, stundum ekki fleiri en 5-6 ß ÷nn. ËlafÝa, sem ß fermingaraldri stˇ­ Ý rigningunni Ý Ůjˇrsßrdal og horf­i ß fornleifafrŠ­ingana og fÚll fyrir frŠ­igrein sem h˙n aldrei fÚkk a­ starfa vi­, var ein ■eirra ˙tv÷ldu.

╔g hef ß­ur skrifa­ um ËlafÝu Einarsdˇttur hÚrHÚr mß lesa frßs÷gu annars fornleifafrŠ­ings, Nancy Sandars, sem naut lei­sagnar Gordon Childes um svipa­ leyti og ËlafÝa, og allt ber a­ sama brunni. A­dßunin ß Childe skÝn ˙t ˙r hverri setningu.

fig1_web.jpg

Ůegar Childe kenndi ËlafÝu var fornleifadeild University College Ý London Ý ■essu h˙si. St. John┤s Lodge.


BlßklŠdd kona en fßklŠdd

blaklaedd_og_faklaedd.jpg

Ritdˇmur


Nřlega fÚkk Úg Ý hendur sřningarriti­áBlßklŠdda konan - Nř rannsˇkn ß fornu kumli (2015, 72 bls.). Bˇkin, sem er "tvÝtyngd", Ýslensk/ensk, tengist sřningu ß Ůjˇminjasafni ═slands endurrannsˇknum ß leifum ˙r kumli konu sem fannst ß Litlu-Ketilsst÷­um Ý Hjaltasta­a■inghß ßri­ 1938. Bˇkin kom ˙t meira en tveimur mßnu­um eftir a­ sřningin var opnu­. ╔g hef ekki haft t÷k ß a­ sjß sřninguna, en n˙ hef Úg lesi­ BlßklŠddu Konuna.

═ dag, 29.8.2015, erámßl■ing um rannsˇknina ß Ůjˇ­minjasafni ═slands. Ůetta er innlegg mitt til ■ess. Fari­ og spyrji­ frŠ­imennina ˙r spj÷runum blßu, en lesi­ fyrst ■etta ■ˇtt langt sÚ:

EmbŠttismenn og frŠ­ilegir rß­gjafar

Bˇkin hefst ß heldur hßstemmdum inngangsor­um embŠttismanns, MargrÚtar HallgrÝmsdˇttur sagnfrŠ­ings og ■jˇ­minjavar­ar. ŮvÝ mi­ur tel Úg samlÝkingar ■jˇ­minjavar­ar ß ■essu kumli og rannsˇknum ß ■vÝ vi­ leifar "mřrarmannanna" Grauballe- og Tollundmannanna Ý Danm÷rku algj÷rlega ˙t Ý h÷tt. MargrÚt HallgrÝmsdˇttir lÝkir einnig leifum konunnar frß Ketilsst÷­um vi­ rannsˇknir ß Ítzi, "═smanninum" sem fannst Ý Ýt÷lsku ÷lpunum ßri­ 1991. Ůa­ er vÝst or­um of auki­, ■vÝ mi­a­ vi­ allar ■Šr rannsˇknir sem menn hafa gert ß Ítzi e­a mřrarlÝkum Ý Danm÷rku, ■ß eru rannsˇknir ß kjßlka og andlitsholdi konunnar frß Litlu-Ketilsst÷­um afar vi­vaningslegar og ˇßbyggilegar.

Mi­a­ vi­ yfirlřsingar Ůjˇ­minjavar­ar Ý bl÷­um fyrr Ý ßr, ■ar sem blßa konan var dregin inn Ý umrŠ­una um 100 ßra afmŠli kosningarrÚttar kvenna ß ═slandi (sjß hÚr), ■ß ■ykja mÚr ni­urst÷­urnar mj÷g rřrar og vel ■vÝ a­ uppnefna blessa­a konuna Ý kumlinu fßklŠddu konuna, vegna ■ess hve lÝtt bitastŠ­ar ni­urst÷­urnar eru.

Eftir hßtÝ­leika embŠttiskonunnar kemur ßtorÝteti­ Ý gervi Steinunn Kristjßnsdˇttir, sem Fornleifur skrifa­i um Ý nřjustu grein sinni. Steinunn, sem er "frŠ­ilegur rß­gjafi" vi­ ger­ bˇkarinnar (skv. upplřsingu ß bˇkarkßpu) er me­ stuttan inngang. Ekkert kemur frŠ­ilega ßhugavert fram Ý honum frekar en Ý kafla S÷ndru Sifjar Einarsdˇttur sem tekur vi­ keflinu og lřsir fundars÷gu kumlsins. ١ dßist Úg a­ kafla S÷ndru um kyngreiningu ˙t frß gripum. Ůar finn Úg ■essa setningu sem mÚr finnst betri ß ensku en ß Ýslensku:

"Western ideas about two sexes- male and female - have often determined the interpretation of gender and gender identity in graves, where only the grave goods were taken into account:"á

═slenska ger­in er ÷­ruvÝsi og hefur or­i­ vestrŠnar (Western) a­ einhverjum ßstŠ­um veri­ fjarlŠgt:

"Hugmyndir um tv÷ kyn,ákarlkyn og kvenkyn, hafa oft rß­i­ t˙lkunum ß kyni og kyngervi einstaklinga ■ar sem a­eins hefur veri­ stu­st vi­ haugfÚ Ý gr÷fum ■eirra".

Vissulega fÚll Úg karlfauskurinn Ý ■essa "Western idea" gryfju, sem a­eins sÚr tv÷ kyn og geng nŠstum ˙t frß ■vÝ me­ vissu a­ skßlaspennurnar Ý kumlinu frß Ketilsst÷­um hafi ekki tilheyrt karli. ╔g hugsa­i ekki einu sinni til ■ess a­ ■arna haf­i veri­ grafinn blßklŠdd LBGT-persˇna (Lesbian, Bisexual, Gay, Transsexual). Eins er Úg svo ˇmodern Ý hugsun, a­ ■egar Úg hef velt fyrir mÚr miklu fj÷lda perla Ý kumlum Ýslenskra karla er meiri en me­al annarra norrŠnna karla ß vÝkinga÷ld, ■ß ßlykta­i Úg ekki ˙t frß "kveifarlegum" gripum eins og perlum, a­ karlarnir hafi veri­ bi, trans e­a gay.á╔g veit a­ perlur finnast einnig Ý miklum mŠli Ý gr÷fum samÝskra karla og sÚ meiri ßstŠ­u til a­ tengja ■a­ ■eim perlugle­i Ýslenskra karla.

╔g reyni a­ varast a­ lÝta ekki menningarheima fyrir 1000 ßrum sÝ­an me­ menningargleraugum mÝns eigin samtÝma. Er ■a­ greinilega komi­ ˙r tÝsku. Ůess vegna tel Úg ■a­ vera gott a­ hŠgt sÚ a­ kyngreina me­ ÷­ru en perlum. En ■ri­ja kyni­+ Ý fornleifum ver­ur vÝst seint fundi­ me­ lÝffrŠ­ilegum a­fer­um frekar en fj÷lda perla - enda skiptir ■a­ vÝst afar litlu mßli, n˙ ■egar vi­ vitum a­ einstaklingurinn Ý gr÷finni ß Litlu-Ketilsst÷­um var kona. Í­ru mßli hef­i ■a­ gegnt hef­i h˙n fengi­ sver­ me­ sÚr Ý kumli­. Ůß hef­u runni­ ß mig tvŠr grÝmum. En ■a­ er samt fyndi­, a­ um ■a­ bil 20 ßrum eftir a­ kynjafrŠ­i fˇr ˙r tÝsku ˙ti Ý heimi, ■ß eru sumir Ýslenskir fornleifafrŠ­ingar ß kafi Ý slÝku.

ketilsta_ir_skalaspennur_1268373.jpg

KlŠ­na­ur og skart

MichŔle Hayeur Smith ritar mj÷g mikilvŠgan kafla um klŠ­na­, skartgripi og textÝla. Ůar er lopinn ■vÝ mi­ur teyg­ur meira en ßstŠ­a er til. Hva­ var­ar kopargripi, tvŠr skßlanŠlur ogá■rÝbla­a nŠlu, sem fundust Ý kumlinu, er ljˇst, a­ vi­tekin, ger­arfrŠ­ileg aldursgreining ■eirra kemur ekki heim og saman vi­ geislakolsgreiningar (AMS-greininga) ß efnivi­i ˙r kumlinu (sjß ne­ar). BrjˇstnŠlurnar eru af ger­ sem mismunandi sÚrfrŠ­ingar hafa me­ gˇ­ri vissu og miklum samanbur­argreiningum aldursgreint til 10. aldar og frekast til mi­biks aldarinnar og sÝ­ari hluta hennar.á

١tt kaflinn eigi a­ s÷gn lÝka a­ fjalla um perlur er eftirfarandi setning allt og sumt sem um ■Šr er rita­, en aftar Ý bˇkinni erá yfirlit yfir haugfÚ, ■ar sem ■Šr eru einnig nefndar ß ■ennan hßtt:á

"Ůß gŠti konan frßáKetilsst÷­um hafa ßtt Šttir a­ rekja til meginlands Evrˇpu. H˙n bar reyndar perlufesti [Aths. Fornleifs: sem hÚr fyrrum var kalla­ s÷rvi af Kristjßni Eldjßrn] sem hefur hangi­ ß milli brjˇstnŠlanna tveggja, og sumar benda til tengsla vi­ sunnanvert Mi­jar­arhafssvŠ­i­."

MÚr til mikillar fur­u er ■essi setning ÷­ruvÝsi ß enskunni:

"The woman from Ketilssta­ir may have had a family connection with continental Europe. She was actually adorned with beads that would have hung between her two brooches and some of these beads also suggest possible exchange with the southern Mediterranean".

Ůessar upplřsingar mismunandi. Af hverju? Sv÷r ˇskast.

┴ bla­sÝ­u 65 er svo endurtekin upplřsingin um a­ perlurnar sÚu frß Su­ur-Evrˇpu og ■vÝ er meira a­ segja haldi­ fram a­ a­rar sÚu jafnvel enn lengra a­ komnar og sagt er a­ " aldursgreining perlnanna bendir til a­ ■Šr sÚu frß 10. ÷ld. Vitna­ er Ý mastersritger­ vi­ H═ frß 2005 eftir ElÝnu Ësk Hrei­arsdˇttur, sem ber heiti­ ═slenskar perlur frß VÝkinga÷ld. Ůar kßrnar gamani­ fyrir mig, ■vÝ s˙ ritger­ er ekki a­gengileg ß netinu eins og margar MA ritger­ir Ý fornleifafrŠ­i ß ═slandi. R÷kin sem vitna­ er Ý er ekki hŠgt a­ sjß. Ůa­ eru ekki gˇ­ vÝsindi.

perlur_ketilssta_ir_1268393.jpg

Mynd ˙r bˇkinni. Stˇra perlan svarta, er ˙r tßlgukoli (gagati, sem ß ensku kallast jet). H˙n er mj÷g lÝklega komin frß Bretlandseyjum. ┴ myndinni sÚst ekki stˇr perla ˙r rafi sem fannst Ý kumlinu. Hinar perlurnar eru ˙r gleri. Sumar perlurnar voru ger­ar ß Nor­url÷ndum/Nor­ur-Evrˇpu, en t.d. litla grŠna perlan og mßlmlitu­u perlurnar (svk. "segmented metal foiled glass beads") eru Štta­ar frß botni Mi­jar­arhafs.

Ůetta er au­vita­ meinloka. ╔g hef bori­ perlurnar undir fremsta sÚrfrŠ­ing Dana Ý perlum ß vÝkinga÷ld, Claus Feveile, og hann telur ekki a­ perlurnar gefi ßstŠ­u til a­ tengja ■Šr uppruna ■eirra sem bßru ■Šr, ■ˇ vi­ vitum vel a­ mßl■ynnuperlurnar og grŠnu perlurnar Ý s÷rvinu sÚu komnar - jß, Ý milljar­atali-á frß Mi­austurl÷ndum, og hafa ■a­an borist allt austur til IndˇnesÝu, su­ur til Madagaskar og nor­ur til ═slands, og ef Úg sß rÚtt um daginn, alla lei­ til AmerÝku. ŮŠr geta veri­ miklu eldri en frß 10. ÷ld en hafa veri­ Ý umfer­ lengi, ß­ur en ■Šr bßrust til ═slands. Ůa­ hefur ekkert me­ uppruna fˇlks ß ═slandi a­ gera hvort perlurnar eru frß "Su­ur-Evrˇpu" e­a "lengra a­ komnar", en ■a­ skilur MichŔle Hayeur Smith greinilega ekki. Perlur voru ein algengasta verslunarvaran ß Jßrn÷ld og VÝkinga÷ld! ═ sta­ ■ess a­ vitna Ý MA ritger­ ß Ýslensku, hef­i h˙n ßtt a­ ■ekkja grundvallarverk Johans Callmers frß 1977 um glerperlur og greinar Claus Feveiles og annarra um perlur Ý Danm÷rku. H÷fundur kaflans um klŠ­na­ og skreyti hefur greinilega ekki grundvallar■ekkingu ß ■vÝ sem h˙n ritar um.

╔g haf­i einnig samband vi­ ElÝnu Ësk Hrei­arsdˇttur til ■ess a­ sjß, hvort ■etta rugl var frß henni komi­. Svo er ekki. Haft haf­i veri­ samband vi­ hana ˙t af sřningunni og be­i­ um leyfi til a­ vitna Ý mastersritger­ hennar og h˙n hins vegar be­in um ßlit ß einhverju atri­um ■essu vi­komandi. Ůa­ voru mismunandi a­ilar frß Ůjˇ­minjasafni sem h÷f­u samband vi­ hana oftar en einu sinni. Bau­st h˙n til ■ess a­ kÝkja aftur ß ■Šr upplřsingar sem h˙n haf­i undir h÷ndum um perlurnar e­a kÝkja lauslega ß perlurnar aftur og taka saman eitthva­ um efni­ fyrir sřningu/bˇk, en ■a­ var ekki ßhugi ß slÝku. Henni var heldur ekki bo­i­ a­ lesa ■a­ sem enda­i Ý sřningu e­a bˇk um perlurnar og henni ekki send bˇkin. Ůa­ eru eru einfaldlega ˇßsŠttanleg vinnubr÷g­ og Ůjˇ­minjaver­i og safni henni til lÝtillar frŠg­ar!

Ůrßtt fyrir alltá■etta spin Ý ■essum kafla bˇkarinnar um klŠ­na­ konunnar. Ůa­ leikur enginn vafi ß ■vÝ, a­ konan hafi veri­ blßklŠdd og upplřst er a­ ■a­ hafi einnig veri­ liturinn ß vefna­i sem hefur fundist Ý 65% kumla kvenna ß ═slandi. ŮvÝ mi­ur er ekki upplřst, hvort ■a­ sÚ Ý kumlum ■ar sem fundist hafa vefna­arleifar, e­a 65% allra kumla. Litarefni­ er ˙r pl÷ntu sem kallast Litunarklukka (Isatis tinctoria)

Aldurinn

Aldursgreiningunaáß kumlinu kynnir eiginma­ur MichŔle Heyeur Smith, Kevin Smith. Kevin er drengur gˇ­ur sem er Ýslenskum fornleifafrŠ­ingum vel kunnur. Ungur a­ ßrum lag­i prˇfessor einn Ý New York, Thomas H. McGovern hann Ý einelti, ■ar sem McGovern taldi ekki ═sland vera big enough for both of them. Ůa­ er ÷nnur saga og ljˇtari, sem brß­lega ver­ur s÷g­.

Strax ■egar Úg sÚ a­ greiningarnar hafa veri­ ger­ar hjß Beta-laboratories, fer ma­ur a­ efast. Ůetta er fyrirtŠki sem selur greiningar og fˇru l÷ngum ekki allt of gˇ­ar s÷gur af ■vÝ. En ■ar sem bŠ­i eru ger­ar δ13C mŠlingar og a­rar nau­synlegar lei­rÚttingar fyrir vi­skiptavinina Beta Ý dag og a­ ■etta er AMS greining, ■ß hljˇta a­ vera a­rir og betri tÝmar. Ůa­ er ■ˇ ljˇst, a­ Kevin Smith fremur ■a­ sem Úg kalla elastic statistics (teygjut÷lfrŠ­i). Ůa­ er ekkert vi­ greiningarnar ■rjßr semá Úg hef einnig rennt Ý gegnum OX-forriti­ sem er hŠgt a­ gerast notandi a­ ß netinu, sem gefur ßstŠ­u til a­ ßlykta anna­ en a­ ullin sem greind hefur veri­ hafi vaxi­ ß rollum sem uppi voru ß 9. ÷ld. Enn sÝ­ur a­ t÷nnin (kollageni­ Ý t÷nninniá˙r blßklŠddu konunni sem greind var hafi veri­ ß lÝfi og nřst henni fram ß 10. ÷ld, lÝkt og Kevin Smith vill halda fram. Ůa­ er 90% r÷kleysa.

ketill_1.jpgketill_2.jpg

ketill_3.jpg

SamkvŠmt lei­rÚttum og kalÝbreru­um AMS greiningunum er a­eins 3,5% lÝkur ß ■vÝ a­ konan hafi veri­ uppi Ý byrjun 10. aldar lÝkt og Kevin Smith heldur ■ˇ fram a­ sÚ lÝklegast a­ hafi veri­ sß tÝmi sem h˙n lÚst ß. 89% lÝkur eru hins vegar ß ■vÝ a­ h˙n hafi veri­ uppi ß 9. ÷ld, skv. AMS-greiningunum.

Me­ aldursgreininguna ß nŠlunum Ý kumlinu Ý huga, tel Úg ■ˇ lÝklegast a­ vandamßli­ sÚ enn sem ß­ur ˇßrei­anleiki C-14 greininga ß Ýslensku efni, sem er miki­ vandamßl fyrir Ýslenska fornleifafrŠ­i. NŠlur Ýákumlinu ß Litlu-Ketilsst÷­um , sem m.a. er hŠgt a­á aldursgreina me­ samhengisgreiningum me­ dagssettri arabÝskri mynt, annarri mynt og gripum me­ ■ekktan aldur er a­ mÝnu mati ßrei­anlegri aldursgreining en ■essar ■rjßr greiningar. Konan sem heyg­ var ß Ketilsst÷­um dˇ a­ mÝnu mati ß 10. ÷ld, ■ˇ svo a­ t÷lfrŠ­ilega sÚu vi­ mŠlingu geislakols greinilega meiri lÝkur ß ■vÝ a­ h˙n hafi lßtist ß seinni hluta 9. ÷ld. Kevin Smith hefur ■vÝ mi­ur ekki teki­ ß ■essum greinilega ˇsamrŠmi. Konan og f÷tin hennar ur­u til ß 9. ÷ld, ef tr˙a mß AMS-greiningunum frß Beta-Lab, me­an a­ skartgripir hennar voru Ý tÝsku ß 10. ÷ld. Ůa­ er skrÝti­, ekki satt?

LÝkamsmannfrŠ­in

Svo kemur merkilegasta grein ritlingsins, en h˙n er eftir Joe W. Walser hinn ■ri­ja, sem er me­ MSc grß­u frß Durham University ß Englandi nor­anver­u, ■ar sem Úg vann veturlangt ßri­ 1988-89 a­ doktorsverkefni mÝnu. Joe er einn ■essara manna sem leitar svara Ý beinunum. ┌t frß lengd lŠrleggs ■eirrar blßu kemst hann a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ h˙n hafi veri­ 44-50 kg. a­ ■yngd og 147-159 a­ hŠ­. Enginn mannfrŠ­ingur a­ viti, nema ■eir sem rannsaka mor­, myndu ߊtla lengd og ■yngd ß ■ennan hßtt. Ma­ur ver­ur a­ hafa ÷nnur bein til a­ fß rÚtta mynd. Hans Christian Petersen mannfrŠ­i- og t÷lfrŠ­iprˇfessor vi­ Syddansk Universitet i O­insvÚum sem ßri­ 1993 mŠldi bein ˙r kumlum og kirkjug÷r­um ß Ůjˇ­minjasafni ═sland (sjß hÚr), valdi t.d. ekki a­ ßlykta nokku­ um hŠ­ konunnar Ý kumlinu ß Litlu-Ketilsst÷­um ˙t frß einum lŠrlegg. Hann hefur upplřst mig, a­ ■a­ sÚ ekki hŠgt nema me­ mj÷g mikilli ˇvissu. BMI (body mass index) konunnar er einfaldlega ekki hŠgt a­ reikna ˙t frß einum lŠrlegg.


StrontÝum var ■a­ heillin

StrontÝum-greining er a­al tÝskufyrirbŠri­ Ý dag. Sitt sřnist hverjum og hefur t.d. Prˇfessor Kaare Lund Rasmussen ved Institut for.. fyrrverandi super-professor og forst÷­uma­ur C-14 rannsˇknarstofu Danska Ůjˇ­minjsafnsins tjß­i mÚr nřlega, a­ hann telji oft ekki vera t÷lfrŠ­ileg r÷k til stu­nings ■ess a­ ßlykta um fŠ­ingarsta­, ■ann sta­ sem fˇlk ˇlst upp fyrstu 4-5 ßrin, og ■a­an a­ sÝ­ur uppruna fˇlks ˙t frß strontÝum-gyldum i greiningum ß t÷nnum e­a ÷­ru lÝfrŠnu efni.

strontium_trelleborg_1268376.jpg

VÝkingavirki­ Trelleborg ß vestanver­u Sjßlandi var rannsaka­ ß 5. ßratug sÝ­ustu aldar. Ůar fannst m.a. kirkjugar­ur frß 11. ÷ld, ■ar sem grafnir voru hermenn Haraldar blßtannar, a­ ■vÝ a­ tali­ er. Fyrir nokkrum ßrum rÚ­ust menn Ý a­ rannsaka strontÝum gildi Ý t÷nnum ■eirra sem lag­ir hafa veri­ til hinstu hvÝlu ß Trelleborg. Ni­ursta­an var t˙lku­ ß ■ann veg, a­ meirihluti ■eirra sem ■ar lŠgju hef­u veri­ erlendir mßlali­ar, ■vÝ ■eir voru ekki me­ s÷mu strontÝum gildin og mŠld hafa veri­ ß Trelleborg. ┴lykta­ var, a­ ■eir hef­u t.d. komi­áfrß Pˇllandi e­a Noregi. Prˇfessor Kaare Lund Rasmussen e­lisfrŠ­ingur telur ekki a­ ■a­ sÚ t÷lfrŠ­ilegur grundv÷llur fyrir ■vÝ a­ ßlykta ß ■ann hßtt (persˇnulegar uppl.á 17.8.2015). Nřlegar mŠlingar ß strontÝum-gildum Ý Danm÷rku sřna svŠ­i me­ miklu hŠrra strontÝum Ý j÷r­u, vatni, grˇ­ri sem og Ý ■eim dřrum sem ■ar lifa en vi­ Trelleborg. Reyndar er svŠ­i, rÚtt hjß Trelleborg, sem er me­ nŠrri ■vÝ eins hß gildi og sumir einstaklingarnir ß Trelleborg (rau­u svŠ­in ß kortinu). En ni­ursta­an um erlenda mßlali­a Haralds Blßtannar er komin ˙t Ý "heimsbˇkmenntirnar", ■ˇ ■Šr sÚu vŠgastásagt hŠpnar, og ■eir sem birt hafa ■essar ni­urst÷­ur vir­ast eiga mj÷g erfitt me­ a­ taka gagnrřni.

stronium_denmark_1268379.jpg

┴framáme­ StÝnu Blßu

Fyrr Ý sumar var ■vÝ haldi­ fram Ý fj÷lmi­lum, a­ blßklŠdda konan vŠri frß Vestur-Skotlandi e­a hef­i ali­ manninn ■ar ß unga aldri. Eitthva­ hefur ■eirri ni­urst÷­u veri­ breytt fyrir bˇkina, ■vÝ n˙ ßlyktar Joe Walser III, a­ Ýsˇtˇpagildi greiningarinnar sÚu dŠmiger­ fyrirá vestur- og su­ur England, ═rland, Wales og Skosku eyjarnar.

Ůa­, a­ Joe heldur a­ strontÝum-gildin Ý konunni sřni a­ h˙n hafi fyrstu ßr sÝn b˙i­ ß Skotlandi, Wales osfr., ■ß segir ■a­ ekkert um Štterni hennar. H˙n getur allt eins veri­ Šttu­ ˙r Noregi, ■ˇ h˙n hafi fŠ­st ß Skotlandi. Reyndar er ■a­ n˙ svo, a­ Joe Walser III hefur ekki einu sinni haft fyrir ■vÝ a­ upplřsa lesendur, hva­a strontÝum-gildi konan hefur. En ef hann telur sig finna svipu­ gildi ß Bretlandseyjum og fundust Ý t÷nn Ketilssta­akonunnar, ■ß gŠti h˙n alveg eins hafa fŠ­st og alist fyrstu ßr sÝn upp Ý Noregi, ■vÝ Ý Noregi eruástrontÝum gildi vÝ­ast hvar ekki ˇsvipu­ ■eim sem mŠlast ß Bretlandseyjum. Ef Joe sko­ar ■essa grein, sÚr hann a­ mŠlingar ßá Bretlandseyjum og Ý Noregi gefa svipa­ar ni­urst÷­ur. S˙ blßa gŠti ■ess vegna vel hafa fŠ­st og alist upp i Noregi, og ■vÝ ekki ■a­?

GlŠsilegasta, en s÷mulei­is vitlausasta yfirlřsing bˇkarinnar kemur svo ß bls. 53., ■ar sem Walser skrifar:

"Sřni var teki­ ˙r hŠgra gagnaugabeini konunnar og sent til fornDNA greiningar hjß ═slenskri erf­argreiningu. Ni­urst÷­ur ■essara rannsˇkna liggja ekki fyrir en ■Šr gŠtu veitt nßnari upplřsingar um ˙tlit konunnar, uppruna og b˙setu."

Nema a­ menn finni smßvŠgilegan litningagalla sem t.d. veldur ■vÝ a­ fˇlk er rau­hŠrt og hefur a­ ■vÝ er okkur hinum finnst ramma svitalykt, er algj÷rlega ˙t Ý h÷tt a­ ßlÝta a­ hŠgt sÚ a­ ßkve­a eitt e­a neitt um " ˙tlit" konunnar, nema a­ h˙n hafi veri­ haldin einhverjum erf­agalla (syndrˇmi) sem t.d. hefur bŠkla­ hana. A­ sjß mannfrŠ­ing sem ßlÝtur a­ fenˇtřpa (˙tlit fˇlks) geti ßkvar­ast 100% af genˇtypunni (erf­amenginu) er fjarstŠ­ukennt. Vitaskuld geta DNA-rannsˇknir hugsanlega sagt eitthva­ til um, hvort konan Ý kumlinu hafi veri­ t.d. negri e­a frß Mi­austurl÷ndum, en eins og perlurnar, ■ß sřnir DNA hennar ekki ˙tlit hennar og ■a­an af sÝ­ur nokku­ um ■jˇ­erni (etnicitet).

Lokagrein ritsins er eftir Juliu Tubman, ungan forv÷r­, og fjallar um forv÷rslu ß holdsleifum af andliti konunnar. Ůar sem mig skortir ■ekkingu ß forv÷rslu, ■ß ver­ Úg a­ sleppa mati mÝnu ß ■vÝ, enda sřnist mÚr vinnua­fer­ Tubmans vera mj÷g yfirvegu­ og nßkvŠm ˙t frß lřsingum hennar.

Ůessi annars rřra ˙tkoma, sem hefur veri­ sett upp sem sřning ß Ůjˇ­minjasafni ═slands, og lÝkt vi­ rannsˇknir ß Ítzi gamla Ý Ílpunum. Kumlkonan hefur meira a­ segja veri­ dregin inn Ý kvenrÚttindas÷gu ═slands, finnst mÚr Šrin ßstŠ­a til a­ skřra bˇkina upp ß nřtt: FßklŠdda konan er nafn me­ rentu eftir me­fer­ frŠ­imannali­sins ß henni. Efni­ er rřrt og r˙i­.meira_rugl.jpgŮessi einkennilega myndar÷­ fylgir grein Joe W. Walsers hins ■ri­ja um beinin (bls. 48-9). Hvernig getur lÝkamsmannfrŠ­ingur me­ vir­ingu fyrir sjßlfum sÚr sŠtt sig vi­ a­ holdá og h˙­ sÚ teiknu­ yfir ˙tlÝnur hausk˙puleifanna og ßn ■ess a­ listama­urinn geri sÚr grein fyrir ■vÝ a­ ■ykkt mj˙kra vefja ß řmsum st÷­um ß h÷f­i hefur veri­ rannsaka­ skipulega af vÝsindam÷nnum um ßratugaskei­ og nota menn ■Šr mŠlingar ■egar ˙tlit fˇlks er ßkve­i­ ˙t frß h÷fu­k˙pu, t.d. Ý mor­mßlum? Ma­urinn sem teiknar ■etta er vissulega ekki mannfrŠ­ingur heldur Snorri Freyr Hilmarsson, h÷nnu­ur sřningarinnar um blßu konuna, sem kannski er betur ■ekktur fyrir a­ vera einn a­ hugmyndasmi­unum, ßsamt Dr.in spe Sigmundi DavÝ­ Gunnlaugssyni forsŠtisrß­herra ═slands, ß bak vi­ verkefni sem stefnir a­ ■vÝ a­ byggja fornleifar, t.d. heilan leikmyndabŠ Ý g÷mlum stÝl ß Selfossi. Ůa­ hefur fari­ fyrir konunni ß teikningum hans lÝkt og hinni hßlfg÷mlu Selfoss hugarˇranna, a­ konan sem hann skˇp me­ blřantinum er ßkaflega ˇekta. MÚr sřnist a­ ■arna sÚ komin landnßmskerlingin ßámjˇlkurfernum hÚr ß ßrum ß­ur.

Ein d÷nsk grafskei­ hlřtur a­ vera meira en nˇg fyrir ■etta mi­ur glŠsilega framtak Ý Ýslenskri fornleifafrŠ­i. MÚr er meinilla vi­ a­ b˙ta ni­ur grafskei­ar til a­ gefa minna. Skei­ina fŠr h÷nnu­ur bˇkarinnar, Sigr˙n Sigvaldadˇttir hjß Hunangi. Fornleifur gefur mest 6 skei­ar.1_grafskei.jpg

á

A­ lokum syngur Leonard Cohen um the Famous blue Raincoat. Njˇti­ n˙ snillinnar!

á


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband