Fęrsluflokkur: Hvalveišar

Pķpusaga śr Strįkey

sk-c-260c.jpg

Hér kemur góš blanda śr tóbakspung Fornleifs, blanda af sterku tóbaki sem żmsir hafa hjįlpaš til meš aš rękta.

Verkefniš Allen die willen naar IJsland gaan, eša Allir vildu žeir til Ķslands fara, er komiš į fulla ferš. Verkefninu er ętlaš aš varpa ljósi į tengsl og verslun Ķslendinga viš Hollendinga į 17. og 18. öld. Ég er einn žįtttakenda ķ verkefninu, en ašrir žįtttakendur koma bęši frį Ķslandi og Hollandi. Verkefniš er styrkt af RANNĶS.

Mešal žess sem gerst hefur ķ lok sumars er aš dr. Ragnar Edvardsson, sem fer fyrir verkefninu, fór viš annan mann śt ķ Strįkey į Ströndum (Strįkey er įsamt Kóngsey śti fyrir Eyjafjalli milli Bjarnarfjaršar og Kaldbaksvķkur) til aš gera forrannsókn į meintri hvalveišistöš. Eftir nokkrar skóflustungur og örlķtiš skaf og krukk var ljóst aš Ragnar hafši reiknaš žaš rétt śt lķkt og oft įšur, enda er Ragnar ašalsérfręšingur landsins ķ hvalveišistöšvum į Ķslandi į 17. öld. Leifar eftir Hollendinga fundust ķ eyjunni.

kort.jpg

Mešal žeirra forngripa sem komu upp į yfirboršiš ķ Strįkey ķ september voru tvö krķtapķpubrot (A og B hér fyrri nešan), sem Ragnar sendi mér myndir af. Brotin er ég nś bśinn aš lįta hollenska sérfręšinga greina og nišurstöšurnar eru einstaklega skemmtilegar og įhugaveršar. Žęr koma sömuleišis heim og saman viš ritheimildir um hvalveišarnar viš Ķsland į žvķ tķmabili sem pķpurnar eru frį.

A) Pķpuhaus

img_7441_pipe_strakey_2106.jpg

Žetta er lķtill haus og tunnulaga, sem er lögun sem bendir til fyrri hluta 17 aldar. Į hęlnum er merki : A sem standandi róšukross gengur ķ gegnum. Hęgra meginn viš A-krossinn viršist einnig vera bókstafurinn A, en minni en sį sem ber krossinn. Bókstafurinn I į einnig aš vera til vinstri viš A-Krossinn, en sést illa.

Samkvęmt einum fremsta sérfręšingi Hollendinga ķ pķpum, Don Duco viš Pķpusafniš ķ Amsterdam, sem ég hafši samband viš, er pķpuhausinn af gerš og lögun sem bendir til žess aš pķpan sé frį žvķ 1630-40 og aš hausinn gęti veriš af pķpu sem geršur var ķ Amsterdam eša Gouda. Nįnari athugun og eftir aš ég hafši samband viš Jan van Oostveen fornleifafręšing og sérfręšing ķ krķtarpķpum gaf betri įrangur.

Van Oostveen gat upplżst aš stimpillinn į hęl pķpunnar vęri bśmark pķpugeršarmanns sem bar nafniš IA. Bókstafurinn I hefur ekki stimplast vel į hęl pķpunnar ķ Strįkey. IA gętu hugsanlega veriš annaš hvort Jacob Adams eša Jan Atfoort, sem framleiddu pķpur ķ Amsterdam ca. 1630-40. Jan van Oostveen tekur fram aš ekki sé fullvisst hvort žessara tveggja manna hafi framleitt pķpuna.detail_1293279.jpg

Flestir tóbakspķpugeršarmenn ķ Amsterdam, sem į annaš borš merktu sér pķpur sķnar ķ byrjun 17 aldar, voru ašfluttir og erlendir aš uppruna og flestir fluttir žangaš frį Lundśnum og nįnustu sveitum ensku höfušborgarinnar. Jan Atvoort hét upprunalega John Atford (eša Hatford) og var ęttašur frį "Sitnecoortne" (sem er mjög lķklega žorpiš Sutton Courtenay sušur af Oxford). Ķ Amsturdammi bjó hann viš Heiligeweg ķ hjarta borgarinnar, žar sem hann framleiddi pķpur į tķmabilinu 1625-1640. Jacob Adams kemur einnig til greina sem mašurinn sem bjó til pķpuna sem fannst ķ Strįkey fyrr ķ september. Hvor žeirra var framleišandinn veršur ekki skoriš śr um aš svo stöddu.

tek-huismerk-ia_fs_b.jpg

Teikning af sams konar pķpu og fannst ķ Strįkey įriš 2016. Teikning Amsterdam Pipe Museum.

amsterdam_huismerkb.jpgLjósmynd Jan van Oostveen

B) Brot af pķpuleggpipuleggur_strakey_2016.jpg

Brot af krķtarpķpuleggur, sem fannst ķ september 2016 ķ Strįkey į Ströndum. Ljósm. Ragnar Edvardsson

Er ég hafši samband viš Jan van Oostveen fornleifafręšing, sem er m.a. sérfręšingur ķ krķtapķpum, gat hann hann frętt mig um aš pķpuleggurinn sem fannst nżlega ķ Strįkey vęri frekar frį Gouda svęšinu og vęri frį tķmabilinu 1630-40. Hann upplżsir aš skreytiš sé óalgengt į pķpum framleiddum ķ Amsterdam, en hins vegar aš sama skapi algengt kringum Rotterdam og Gouda. Aš sömu nišurstöšu komst Don Duco er upplżsti stutt og laggott: "The pipe stem is Gouda make, c. 1630-1635".

strakatangi_2007.jpgEinnig bar ég undir Jan van Oostveen brot af pķpulegg sem fannst į Strįkatanga įriš 2007 (sjį mynd). Į Strįkatanga į Ströndum(sem liggur į tanga viš Hveravķk sem įšur hét Reykjarvķk viš noršanveršan Steingrķmsfjörš) var einnig hvalveišistöš sem Ragnar Edvardsson hefur rannsakaš. Ég hafši fundiš brot meš sams konar skreyti og į pķpuleggnum frį Strįkatanga. Ég fann hlišstęšuna ķ skżrslu frį rannsókn ķ bęnum Gorinchem sem ekki er allfjarri Rotterdam. Skżrsluna hafši Jan van Oostveen ritaš. Mikiš rétt, pķpur meš sama skreytinu og į leggnum sem fannst į Strįkatanga įriš 2007 hafa samkvęmt Jan von Oostveen fundist ķ bęjunum Rotterdam, Gorinchem, Breda, Den Bosch og Roermond og er hęgt aš aldursgreina žęr til 1630-1645. Jan van Oostveen telur aš pķpur žessar séu framleiddar ķ Rotterdam og hafi haus pķpunnar veriš įn skreytis. Hann hefur skrifaš um žessar pķpur (Sjį Oostveen, J. van (2015), s.77).

Ritheimildir

Nś vill svo til aš į žeim įrum sem ofangreindar pķpur ķ Strįkey og Strįkatanga voru bśnar til voru Hollendingar viš hvalveišar į Ķslandi. Ekki žó ķ leyfisleysi og ķ trįssi viš reglur einokunarverslunarinnar. Verš į hvalalżsi hękkaši um 1630 eftir mikla lęgš sem dregiš hafši śr hvalveišum viš Ķsland um tķma. En nś hafši Islands Kompagnie verslunarfélagiš (stofnaš 1619, sjį t.d. hér) sem hafši töglin og hagldirnar ķ versluninni į Ķslandi, oršiš žess vķsari hve aršbęrar hvalveišar vęru. Félagiš vildi fara śt ķ hvalveišar og koma ķ veg fyrir hvalveišar annarra. Žvķ var haft samband viš krśnuna og konungur veitti félaginu einkarétt į hvalveišum viš Ķsland meš konungsbréfi dagsettu 16. desember 1631. En félagsmenn höfšu hins vegar litla sem enga reynslu af hvalveišum og vantaši skip til slķkra veiša. Žess vegna var haft samband viš mann ķ Kaupmannahöfn, Jan Ettersen aš nafni, sem hafši reynslu af slķku. Öll skip sem stundušu hvalveišar fyrir Islands Kompagnie viš Ķsland į 4. įratug 17. aldar voru žvķ hollensk sem og įhafnir žeirra. Skip Ķslenska kompanķsins voru tekin į leigu ķ Rotterdam og Delfshaven, sem lį nęrri Rotterdam og er ķ dag hluti af Rotterdam.

Jan Ettersen var tengdasonur Christoffers Iversens sem var rentuskrifari (fjįrmįlarįšherra). Iversen var vellaušugur og stundaši viš hliš embęttisgjörša sinna ķ fjįlmįlunum mikla verslun viš Holland. Gegnum sambönd Iversens komst Ettersen ķ samvinnu viš kaupmanninn Harmen Bos og bróšurson hans Pelgrum Bos ķ Amsterdam. Žeir voru bįšir ęttašir frį bęnum Delfshaven viš Rotterdam og įttu žar skip meš öšrum kaupmönnum. Žeir Bossarnir ķ Amsterdam sköffušu skipin og įhafnir. Forstjóri hvalveiša Islandske kompagnie var Jacob Sebastiansz Coel, sem bśsettur var ķ Kaupmannahöfn en įtti einnig ęttir aš rekja til Delfshaven nęrri Rotterdam.

Mešal žeirra skilyrša sem konungur setti fyrir leyfisveitingunni til handa Islands Kompagnie i Kaupmannahöfn įriš 1631 var, aš mannaš yrši skip, eins konar birgšaskip og flutningaskip, sem einnig var hugsaš sem landhelgisskip, sem meš vopnum ef naušsyn var, kęmu ķ veg fyrir hvalveišar annarra, Dana eša Hollendinga, sem ķ leyfisleysi veiddu hval viš Ķsland.

Skipiš de Jager (Veišimašurinn) aš minnsta kosti 150 lesta skip frį fra Delftshaven var sent meš hvalveišiskipunum til aš žjóna žeim skilyršum sem kóngur setti. Um borš voru:

14 gotlingar (fallstykki), 2 stenstykker (fallbyssur fyrir steinkślur), 6 "donder bussen" (dśndurbyssur) og 12 muskettur (rifflar) meš tilheyrandi skotfęrum.

Įšur en de Jager var sent til Ķslands til aš vernda "hollenskar" hvalveišar Islands Kompagnie į Ströndum, hafši žaš og skipstjóri žessi til margra įra, Dirch Cornelisz (Cornelķusarson) t'Kint siglt į Frakkland og sušlęgari lönd til aš nį ķ vķn fyrir Hollandsmarkaš.

Hvort žaš var t'Kint sem tottaši pķpurnar ķ Strįkey og į Strįkatanga skal ósagt lįtiš, en žar sem pķpurnar voru frį heimaslóšum hans og faktoranna sem śtvegušu skipiš, og mešan aš engir ašrir mįttu veiš hval viš Ķsland į žeim įrum sem pķpurnar eru tķmasettar til, er varla nokkur vafi į žvķ aš pķpurnar eru komnar ķ Strįkey og į Strįkatanga śr žeim flota hvalveišiskipa sem skipiš de Jager fylgdi til Ķslandsmiša į 4. įratug 17. aldar.

Hér sjįum viš ljóslega hve ritheimildirnar og fornleifafręšin geta leikiš léttilega saman, žó menn séu ekki aš skįlda į kjįnalega hįtt eins og oft hefur hent ķ ķslenskri fornleifafręši į sķšari įrum. Fornleifafręšingar sem hafna ritheimildum vaša einfaldlega ķ villu og vita ekki hvers žeir fara į mis. Hinir sem bśa svo til góšar sögur, t.d. um eskimóa og fķlamen į Skrišuklaustri eša stęrsta klaustur ķ Evrópu į Sušurlandi fyrir sjónvarpiš og ašra mišla eru einnig ķ einhverju fręšilegu hallęri.

Ekki žurfti nema tvö pķpubrot sem fundust viš frumrannsókn og vandlega rannsókn į brotunum til aš sżna okkur og stašfesta hve merkileg tengsl Ķslands viš Holland voru fyrr į öldum.

Aš mati Fornleifs eru pķpubrotin śr Strįkey meš merkari fundum fornleifavertķšarinnar įriš 2016, žó žau hafi ekki enn komist ķ sjónvarpiš. En ekki er aš spyrja af žvķ. Įhuginn į Vestfjöršum er ķ takt viš vitsmuni žeirra sem starfa į RŚV.

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson/Ķ verkefninu Allen die willen naar IJsland gaan (2016)

Heimildir:

Dalgård, Sune 1962. Dansk-Norsk Hvalfangst 1615-1660: En studie over Danmark-Norges Stilling i europęisk merkantil Expnasion. C.E.C. Gads Forlag.

de Bruyn Kops, Henriette 2007. A spirited Exchange:The Wine and Brandy Trade beteen France and the Dutch Republic in its Atlantic Framework, 1600-1650. Brill, Leiden-Boston., s. 161.

Duco, Don 1981. De kleipijp in de 17e eeuwse Nederlanden. BAR V 1981.

Friederich F.H.W. 1975. Pijpelogie. A.W.N.-mnonografie no.2, 1975.

Oostveen, J. van, 2015. Tabak, tabakspijpenmakers en hun producten in Rotterdam (1600-1675). BOOR notitie 19, Rotterdam, (sjį sķšu 77, mynd 100).

Paulsen Caroline Paulsen, Magnśs Rafnsson og Ragnar Edvardsson, 2008. Foreign Whaling in Iceland: Archaeological Excavations at Strįkatangi in Hveravķk, Kaldrananeshreppi 2007. Data Structure Report. NV nr. 5-08. Bolungarvķk: Nįttśrustofa Vestfjarša.

Rafnsson, Magnśs og Ragnar Edvardsson 2011. Foreign Whaling in Iceland: Archaeological Excavations at Strįkatangi in Hveravķk, Kaldrananeshreppi 2010. Field Report. NV nr. 5-11. Bolungarvķk: Nįttśrustofa Vestfjarša.

Simon Thomas, Marie 1935. Onze IJslandsvaarders in de 17de en 18de Eeuw: Bijdrage tot de Geschiedenis van de Nederlandsche Handel en Visscherij. N.V. Uitgevers-Maatschappij ENUM, Amsterdam.

Upplżsingar vinsamlegast veittar ķ tölvupóstum af Don Duco 15.9.2016 og Jan van Oostveen 29. og 30. 9. 2016.


Hvalveišimenn į Seyšisfirši

sey_isfjor_ur.jpg

Myndin efst er brot śr frįbęrri ljósmynd Frederick W.W. Howells frį Seyšisfirši (sjį myndina ķ heild sinni nešst). Myndin er lķklega tekin aldamótaįriš 1900. Tveir strįkar standa ķ fjörunni og saltfisksverkunarkonur sitja og hvķlast ķ bakgrunninum. Allt umhverfis strįkana liggja skjannahvķtir hryggjališir śr stórhveli.

Spurningin til lesenda: Getur einhver fyrir austan sagt mér hvar myndin er tekin?

Eftir mišja 19. öld voru bandarķskir hval- og selveišimenn meš stöš į Seyšisfirši. Um skeiš rįku Bandarķkjamennirnir Thomas Welcome Roys (1816-1877) og Gustavus A. Lilliendahl stöš į Seyšisfirši. Žeir fóru illa śt śr selveišivertķš įriš 1867 er skip žeirra brotnaši, en einnig kom hękkun olķuveršs og borgarastrķšiš ķ Bandarķkjunum ķ veg fyrir frekari ęvintżr žeirra viš Ķslandsstrendur. Žį tók viš stöš žeirra danskur mašur O.C. Hammer aš nafni, en hann stundaši vķst aldrei neinar hvalveišar aš rįši.

bottemanne_2.jpg

Til Ķslands kom einnig Hollendingurinn Caspar Josephus Bottemanne (1829-1872).

Hann landaši į Seyšisfirši og vann meš Roys og Lilliendahl. Bottmanne er lķtt nefndur ķ samtķmaheimildum ķslenskum, nema einu sinni ķ Žjóšólfi įriš 1871, žegar greint er frį žvķ aš ekki hafi veriš hęgt aš fęra honum tvö bréf er hann sigldi į skipi sķnu Noordkaper, sem landspósturinn les sem "Norškoper".

Bottemanne žessi hafši afgerandi įhrif į hvalveišisöguna meš žróun įkvešinnar geršar af skutli sem Welcome Roys og Lilliendahl fį žó oftast heišurinn fyrir. Prófessor Joost Schokkenbroek viš Vrije Universiteit ķ Amsterdam og rannsóknarstjóri Scheepvartmuseums (Siglingasögusafns Hollands) ķ Amsterdam hefur skrifaš mjög merkilega doktorsritgerš um hvalveišar Hollendinga į įrunum 1815-1885. Žar kemur fram hin rétta saga flugeldaskutuls Bottemannes og athafna hans į Ķslandi.     

Hvort beinin ķ fjörunni į mynd Howells eru leifar eftir athafnasemi Roys, Lilliendahls ellegar Bottemannes hins hollenska er erfitt aš fullyrša, en žaš er vel hugsanlegt.

Samkvęmt sumum heimildum var hvalveišistöš Roys og Lilliendahls į Vestdalseyri sem Howell ljósmyndaši einnig, en tengist stašurinn į efstu myndinni į einhvern hįtt Vestdalseyri? Hvaša fjall sést ķ bakgrunninum?

vestdalseyri_1262912.jpg

Vestdalseyri

1923_4_14.jpg

fjall_1.jpg

Ef žetta er tindurinn į myndinni (myndin er tekin um hįdegi), žį eru drengirnir į syšri strönd fjaršarins vķšs fjarri Vestdalseyri. Getur žetta veriš Hįkarlshaus eša Sandhólatindur?

Heimildir:

Schokkenbroek, Joost C.A. 2008. Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815-1885. Aksant Academic Publishers, Amsterdam.


Hvalbein ķ og į hśsum

sk-c-1409_2.jpg

    Alls stašar ķ heiminum, žar sem menning tengdist įšur fyrr hvölum, hvalreka eša hvalveišum, hafa menn nżtt afuršir hvalsins til hins żtrasta. Žar meš tališ til hśsbygginga.

Ķslendingar, norręnir menn į Gręnlandi, Inśķtar, Indķįnar, Hollendingar, Bretar, Žjóšverjar (ašallega ķ Brimum), Maórķar, Japanir įsamt öšrum žjóšum hafa allir nżtt hvalakjįlka, rifbein, hryggjališi og önnur bein ķ byggingar, sem sperrur, rafta og jafnvel sem stošir. Hryggjarlišir hafa oršiš aš stólum og hnöllum og žannig męti lengi telja.

Žegar į 17. öld veiddu Hollendingar manna mest hval. Žaš žekktist ķ Hollandi aš hvalbein vęru notuš ķ giršingar eša hliš, lķkt og sķšar į Holtsetalandi (Holstein). Hvalbein, nįnar tiltekiš kjįlkar, voru mikiš notuš ķ hliš og gerši ķ Brimum (Bremen).

e9050021-engraving_of_a_house_made_from_whale_bones-spl.jpg

Olaus Magnus sżnir į ristum ķ verki sķnu Historia de gentibus septentrionalibus frį 1555 hśs byggš śr hvalbeinum.

yorkshire.jpg

I Whitby Noršur-Jórvķkurskķri į Englandi var žessi hlaša eša skemma rifin į 4. įratug sķšustu aldar. Kjįlkabein śr stórum skķšishvölum hafa veriš nżtt sem sperrur ķ braggann. Ekki er hśsiš mikiš frįbrugšiš kjįlkahśsinu ķ verki Olaus Magnusar (Sjį frekar hér).

Sį sišur Hollendinga aš hengja nešri kjįlka śr stórhvelum, sér ķ lagi skķšishvölum, utan į hśs er vel žekktur, og viš žekkjum žessa notkun hvalbein einna best vegna hins mikla myndlistaarfs žeirra frį 17. og 18. öld.

been_van_walvis_1658_1260888.jpg

Utan į gamla rįšhśsinu ķ Amsterdam, sem brann til kaldra kola įriš 1651, héngu mikil kjįlkabörš ķ jįrnkešju. Mįlarinn Pieter Janszoon Saenredam mįlaši olķumįlverk af hśsinu įriš 1657 eftir minni eša eldra verki) (stękkiš myndina efst til aš sjį smįatrišin eša fariš hingaš til aš lįta heillast).

Riddarasalurinn (Ridderzaal) ķ Haag ķ Hollandi var mišaldabygging sem byggšur var į mišöldum. Ķ dag er hann hluti af svoköllušum Binnenhof (Innri Garši), žar sem hollenska žinghśsiš er er ķ dag. Um mišja 17. öld mįlušu tveir listamenn bygginguna og tvö kjįlkabein śr skķšishval sem hengd voru į bygginguna įriš 1619. Seinni tķma listfręšingar hafa kallaš žetta bein bśrhvals, sem er tannhvalur, en greinilegt er aš žarna hanga kjįlkabörš skķšishvals. Aftaka fór fram viš hśsiš įriš 1619 og mynd stungin ķ kopar af žeim višburši. Žar sjįst hvalbeinin ekki, žannig aš žau hljóta aš hafa veriš hengd į bygginguna sķšar en 1619.

ridderzaal-in-verval.jpg

binnenhof_ridderzaal_-_detail.jpg

 

walvisbeen_stadhuis_haarlem.jpg

Ķ rįšhśssal ķ Haarlem ķ Hollandi hanga žessir veglegu hvalskjįlkar. Žau voru flutt til Hollands frį eyjunni Waiigat (Vindrassgati), sem Jan Huyghen frį Linschoten tók meš sér til Hollands śr merkri ferš sem hann fór meš Willem Barentsz til Novu Zemblu įriš 1595. Ķ miklu yngri rįšhśsum ķ Noršur-Žżskalandi héngu einnig hvalbein og voru t.d. notuš sem ljósakrónur (sjį hér).

het_walvis_been_isn_nu_steen.jpgVķša ķ Hollandi hefur žaš lengi tķškast aš menn settu fallega śthöggna steina į gafl hśsa sinna. Gaflsteinar žessir bįru gjarna nafn eiganda eša einhverja mynd sem lżsti eigandanum eša starfi hans. Į pakkhśsi frį 18. öld ķ Amsterdam, sem žvķ mišur var rifiš įriš 1973, hékk žessi steinn : meš įletruninni : HET WALVIS BEEN IS NU STEEN. Sķšar var steininum komiš fyrir į öšru hśsi. Kannski hafa hvalaafuršir einhverju sinni veriš geymdar ķ pakkhśsinu į Haarlemmer Houttuinen nśmer 195-99 (sjį myndina hér fyrir nešan). Gatan fékk nafn sitt af tréverslunum og višargeymslum Amsterdamborgar sem voru stašsettar žarna frį žvķ į 17. öld, žegar svęšiš lį ķ śtjašri borgarinnar. žar sem minnst eldhętta var af byggingaefninu sem žar var geymt.

haarlemmerdijk168_3_gr.jpg

Hvalbeinin sem héngu į hśsum ķ Hollandi hafa aš öllum lķkindum įtt aš sżna fólki stęrš sköpunarverka Gušs. Žau sżndu einnig mįtt og megin verslunar og umsvifa Hollendinga į gullöld lżšveldis žeirra į 17. öld, žegar hvalaafuršir voru sóttar til fjarlęgra slóša. Beinin voru lķklegast til vitnis um žį mikilvęgu verslun sem Hollendingar stundušu og žann išnaš sem tengdist henni. En alltaf var trśarlegur grunnur. Alli könnušust viš söguna af Jónasi ķ hvalnum. Ķ beinunum sįu menn einnig sönnun žess aš hvalir gętu hęglega gleypt menn.

brueghel_j_d_a_jonas_walfisch.jpg

Jónas stķgur śt śr hval ķ žorsklķki. Mįlverk frį 1595 eftir Jan Breughel eldri. Mįlverkiš hangir ķ Gamla Pinachotekinu ķ München.

180809am127.jpg

Annars stašar geršist žaš aš hvalbein voru hengd upp vegna žess aš hvalreki varš. Žaš geršist t.d viš Litla Belti ķ Danmörku, žegar stórhveli rak žar į land žann 30. aprķl įriš 1603. Hvalbein, kjįlki og voru hengd upp ķ kirkjunni ķ Middelfart og eru žar enn.

 

Ķ borginni Verona į Ķtalķu hangir rifbein śr litlum hval yfir borgarhlišinu.verona_1260893.jpg


Penis destitutus in litore

imgp5108_b.jpg

Siguršur Hjartarson kenndi mér ķ MH į sķnum tķma (sjį hér) og var mešal bestu kennara sem ég hef haft. Siguršur hefur sķšar oršiš žekktastur fyrir rešursafn sitt, Rešurstofuna sem varš aš Hinu Ķslenzka Rešasafni, sem fyrst var til hśsa ķ Reykjavķk, svo į tķmabilinu 2004-2011 į Hśsavķk og nś ķ furšulegu samlķfi meš Tryggingastofnuninni į Laugavegi. Fornleifur er į žvķ aš žaš sé hvergi meiri reisn į nokkru safni į Ķslandi, nema ef vera skyldi į Skógasafni, hjį fremsta fornfręšingi žjóšarinnar Žórši Tómassyni.

Žessi myndasyrpa er tileinkuš Sigurši Hjartarsyni. Hvalveišasżning sjóferšasafns Hollendinga, Scheepvaartmuseum, ķ Amsterdam, sem ég heimsótti nżveriš, espaši mig upp ķ žetta typpa-show. Pennateikningin efst blasti viš flennistór, žegar inn ķ sżninguna var komiš. Börn hlupu śt af hręšslu.

Ég segi sķšar frį sżningunni en žessi röš mynda af ströndušum hvölum meš skaufann śti, fķnu fólk og phallólógum? aš męla lengd hans, deili ég hér meš lesendum mķnum. Hęgt er aš stękka hverja mynd meš žvķ aš žukla meš mśsinni į hval rešriš (ekki klikka).

bzrson.jpg
Hvalrekinn ķ Berckhey įriš 1598, teikning frį 1599.
 

Įriš 1598 strandaši hvalur į ströndinni viš Berckhey ķ Hollandi, žar sem einnig heitir Katwijk nęrri Scheveningen, žar sem ég bašaši į ströndinni sem barn. Hvalrekinn og teikningar żmissa listamanna af honum frį 17. og 18. öld er gaman aš skoša og sér ķ lagi žann gķfurlega įhuga sem menn sżndu hvalrešrunum. Upplżsingar um myndirnar er hęgt aš sękja į RijksStudio Rijksmuseums.

rp-p-ob-52_992.jpg
rp-p-ob-52_992b.jpg

  rp-p-ob-80_362.jpg

Hvalreki varš nęrri Ancona į Ķtalķu įriš 1601. Notušust Ķtalir viš hollenska list til aš lżsa žeim atburši. Einu sinni rak ķtalskan mann aš Ķslandsströndum, Paolo Turchi aš nafni og var hann frį Ancona ef ég man rétt, en viš ęfšum einu sinni og stęltum vöšva okkar hjį Hrafni heitnum og Įgśstu Johnsson.

rp-p-ob-80_362_b.jpg
 
rp-p-ob-80_361_1.jpg
 
rp-p-ob-80_361_b.jpg
 
rp-p-ob-80_355.jpg
Listamašurinn sem bar įbyrgš į žessu var ekki įhugasamur um hvalarešur.
 
 rp-p-ob-4635_1231442.jpg
 
rp-p-ob-4635_b_1231445.jpg

Hvalasaga - 2. hluti

abraham_storck_-_walvisvangst.jpg

Żmis konar heimildir um hvalveišar fyrri alda į Noršurslóšum eru til. Nś fleygir fornleifafręšinni fram og fornleifarannsóknir sem geršar hafa veriš į Spitsbergen, Ķslandi og Nżfundnalandi veita okkur haf af upplżsingum sem ekki voru įšur žekktar. 

Į okkar tķmum mį finna öfgafyllstu hvalavinina į mešal Hollendinga. Um tķma hélt ég aš annar hver Hollendingur vęri annaš hvort öfgafullur ESB sinni eša haldinn enn öfgafyllri hvalažrį. Fyrr į öldum voru Hollendingar aftur į móti ein stórtękasta hvalveišižjóš ķ heiminum. Žess vegna er til margar heimildir um išnvęddar hvalveišar Hollendinga, og sumar ritheimildir um žaš efni eru enn órannsakašar. Hugsanlega kann eitt og annaš aš finnast žar um hvalveišar viš Ķslands. Viš Ķslendingar höfum varšveitt annįla frį 17. öld sem upplżsa um upphaf žessara mikilvęgu veiša viš Ķsland, en nś bęta frįbęrar fornleifarannsóknir ķ eyšurnar.  Enn hafa ekki fundist leifar eftir hvalveišiśtgeršir Baska viš Ķslandsstrendur, en žaš er ašeins tķmaspursmįl, hvenęr slķkar minjar finnast.

Hvalveišar og lżsi ķ list 

Eitt skemmtilegasta heimildasafn um hvalveišar į 17. og 18. öld er aš finna ķ alls kyns myndefni, sér ķ lagi frį Hollandi, hvort sem žaš eru mįlverk, prentverk, teikningar eša annaš. Įhugi Hollendinga į hval var grķšarlegur, eins og öllu sem žeir sįu arš ķ į gullöld sinni į tķma hollenska lżšveldisins. 

Myndirnar sżndu mikilvęgan išnaš, sem gaf af sér mikilvęga vörur, t.d. hvalalżsiš, sem notaš var til götulżsinga og vinnslu į brennisteini til pśšurgeršar. Dżrasta lżsiš var hins vegar höfušlżsi, einnig kallašur hvalsauki. Žaš var unniš śr fitu śr höfši bśrhvala og annarra hvala. Hvalsaukinn varš fljótandi viš 37°C en storknaši viš 29 °. Tališ er aš žessi olķa stżri flothęfni hvala.  Fyrrum óšu menn ķ villu um ešli olķunnar og töldu hana vera sęši, žar sem hśn žótti minna į sęši karla og var kalla spermaceti (dregir af sperma og ceti, sem er latneskt orš fyrir hvali). Śr stórum bśrhval gįtu menn fengiš um 3-5 tonn af žessari merku olķu, sem var notuš ķ snyrtivörur smyrsl, kerti og margt annaš.

Rķkir śtgeršamenn ķ hollenskum bęjum žar sem hvalaśtgeršin hafši heimahöfn létu śtbśa fyrir sig skįpa meš myndum af hvalveišum. Hśsgaflar hvalveišiskipstjóra voru skreyttir meš lagmyndum af hvalveišum og żmsir smęrri gripir voru skreyttir meš myndum af hvalveišum. Hvalskķši voru notuš ķ alls kyns vöru, t.d. regnhlķfar, en einnig ķ ramma utan um myndir, ķ öskjur og mismunandi heimilisišnaš.
a0860b66c3e6adb72300c76295b330d8266ec1d9.jpg
Lįgmynd af hśsgafli sem varšveitt er į Fries Scheepvaart Museum.
 

Skoši mašur mįlverk og myndir af hvalveišum Hollendinga į 17. öld, er oft hęgt aš finna hafsjó af upplżsingum, žó svo aš myndirnar hafi ekki veriš mįlašar af mönnum sem sjįlfir feršušust til Spitsbergen, Jan Mayen, Gręnlands og Ķslands. Įšur hef ég greint frį mįlverki Cornelis de Man af Smeerenburg (sem yfir į ķslensku er hęgt aš žżša Spikbęr) į Spitsbergen (sjį enn fremur hér). Žar er mikiš um aš vera og stórir brennsluofnar ķ notkun. Leifar af ofnum ķ lķkingu viš žį sem sjįst į mįlverkinu hafa ekki veriš rannsakašir į Spitsbergen, og hafa ekki fundist. Prentmyndir (ristur) annarra listamanna myndir sżna ef til vill raunsęrri mynd af vinnu viš hvalinn ķ landi og ofna sem lķkjast meira žeim sem rannsakašir hafa veriš, t.d. į Strįkatanga og į Spitsbergen. Žeir eru af sömu stęrš (sjį fyrri fęrslu). Listamašurinn de Man hefur lķklega sett spikofna eins og hann žekkti žį frį Hollandi inn į mynd sķna, eins og svo margt annaš.

lysisbrae_sla.jpg
Myndin er af korti Thomas Edge af Spitsbergen, sem hann kallar Gręnland fyrir misskilning, sem kom śt ķ bókinni Purchas His Pilgrimes/Hakluytus Posthumus eftir Samuel Purcahs (London 1625. Sjį kortiš hér.
 
walvisvangst_bij_de_kust_van_spitsbergen_-_dutch_whalers_near_spitsbergen_abraham_storck_1690_detail.jpg

Mįlverk eftir Abraham Storck. į Rijksmuseum het Zuiderzeemuseum, Enkhuizen. Klikkiš nokkrum sinnum meš mśsinni į myndina til aš sjį smįatrišin.

Tvö mįlverk Abrahams Storcks (1644-1708) sżna śrval aš žvķ sem gerist viš hvalveišar og hvalavinnslu į noršurslóšum. Žó aš allt sem į myndunum sjįist sé ekki nįkvęmt, eru žęr frįbęr heimild, jafnvel žó svo aš listamašurinn hafi aldrei sett fęru į Spitsbergen. Hann hafši heimildarmenn, og notašist viš teikningar annarra listamanna og safarķkar frįsögur hvalveišimanna sjįlfra. 

abraham_storck_-_walvisvangst_detail.jpg
Skošiš žennan hluta mįlverksins efst, og klikkiš į myndina til aš skoša smįatriš.  Er žetta er miklu skemmtilegra en sjóręningjamynd? Mįlverkiš tilheyrir Rijksmuseum ķ Amsterdam.

 

Föt hvalveišimanna

Gaman er bera saman hinar mismunandi heimildir um hvalveišar į 17. öld. Skošar mašur til dęmis vel föt og flķkur hvalveišimanna į mįlverkum hollenskrar gullaldar, er ęvintżri lķkast aš sjį žau föt sem fundust viš fornleifarannsóknir į gröfum hvalveišimanna į Smeerenburg. Stękkar mašur brotiš śr mynd Abrahams Storcks hér fyrir ofan mętti halda aš žarna vęru žeir komnir sem létust viš störf sķn žegar žeir dvöldu į Spitsbergen. 

dutch_pants_spitsbergen_2.jpg
 
img_0004.jpg
Hśfur hvalveišimanna į Spitsbergen frį 17. og fyrri hluta 18. aldar.

 

Tengd efni:

Hvalasaga - 1. hluti

Hvķt Jól

Kaptajn, Kųbmand og Helligmand

Allen die willen naar Island gaan


Hvalasaga - 1. hluti

walvisch_zorgdraager_lille.jpg

Einn af merkari fornleifauppgröftrum sķšari įra į Ķslandi eru rannsóknir dr. Ragnars Edvardssonar į rśstum hvalveišistöšvar frį 17. öld į Ströndum. Ragnar hefur rannsakaš rśstir hvalveišiverstöšvar og lżsisbręšslu į Strįkatanga ķ Steingrķmsfirši, (sem er aš finna ķ Hveravķk ķ noršanveršum firšinum gegnt Hólmavķk). Ragnar hefur sömuleišis unniš frumrannsókn į rśstum hvalveišistöšva ķ Strįkey og ķ Kóngsey, sem eru noršur af Steingrķmsfirši. Rannsóknirnar varpa skķru ljósi į verslunar- og išnašarsögu Ķslands. Sögu hvalveiša er einnig mikill akkur af rannsóknum Ragnars. 

Ég set hér hlekki ķ rannsóknarskżrslur Ragnars svo menn geti kynnt sér žessar merku rannsóknir hans og félaga hans įrin 2007, 2008, 2009, 2010 og 2012.lysisofn.jpg

Lżsisbręšsla į Strįkatanga

Į Strįkatanga fundust vel vašveittar rśstir lżsisbręšsluofns. Engum vafa er undirorpiš aš hann er byggšur af hollenskum hvalföngurum. Tķgulsteinninn ķ honum er greinilega hollenskur, einnig minni forngripir sem fundust žeim hśsarśstum sem rannsakašar voru. Reyndar telur Ragnar aš mögulegt sé aš Baskar hafi einnig veriš žarna į feršinni. Žaš žykir mér frekar ólķklegt śt frį žeim forngripum sem fundist hafa į Strįka. En ekki ętla ég aš śtiloka ég žaš, žar sem baskneskir hvalveišimenn kenndu Hollendingum hvalveišar og hollenskar śtgeršir höfšu ķ byrjun 17. aldar oft baskneskar įhafnir eša baskneska sjómenn um borš į skipum sķnum.  Ķslenskir annįlar greina hins vegar frį hvalveišum Baska frį Spįni viš Ķslandsstrendur upp śr 1610 og frį baskneskum hvalveišiskipum. Önnur heimild, Ķslandskort frį 1706 (ķ śtgįfu į Blefken sem prentuš var ķ Leyden ķ Hollandi), upplżsir aš Baskar hafi veriš viš hvalveišar viš Ķsland įriš 1613. Žaš hefur veriš til umręšu įšur į Fornleifi.

ofn_plan_1227801.jpg

Bręšsluofninum į Strįkatanga svipar mjög til bręšsluofns sem rannsakašur var į 8. įratug sķšustu aldar į Spitzbergen. Ķ Gautavķk ķ Berufirši hefur einnig veriš rannsakašur hollenskur lżsisbręšsluofn. Óvķst er žó hvort hann hefur veriš notašur til bręšslu į hvalspiki.

lysisofn_smeerenburg.jpg

Žessi ofn var rannsakašur af hollenskum fornleifafręšingum į Smeerenburg-tanga į Amsterdameyju į Spitzbergen į 8. og 9. įratug sķšustu aldar. Hann er sömu geršar og ofninn sem rannsakašur var į Strįkatanga. Śr gein Louwrens Hacquebords um rśstirnar ķ bókinni Walvisvaart in de Gouden Eeuw (Amsterdam 1988). Hvalveišistöšin į Strįkatanga var lķtil mišaš viš stöšina į Spitzbergen. 

Fornleifafręšingarnir hollensku, sem rannsökušu hvalveišistöšina ķ Smeerenburg į Spitzbergen į 8. įratug sķšustu aldar, geršu sér ķ hugarlund aš brennsluofninn sem žeir rannsökušu viš erfišar ašstęšur hefši veriš byggšur upp į žennan hįtt:

ofnar_smeerenburg.jpg

Svona ķmynda menn sér aš ofninn į Smeerenberg hafi veriš byggšur. Śr grein Louwrens Hacquebords um rśstirnar ķ bókinni Walvisvaart in de Gouden Eeuw (Amsterdam 1988). Eins og sjį mį voru žetta stórar hlóšir sem į var sett stór ketill, žar sem spikiš bar brętt. Eldsneytinu var żtt inn um bogamynduš göng, sem mér sżnist vera samanfallin, en annars vel varšveitt į ofninum į Strįkatanga.

Einnig er til fjöldi mįlverka og prentmynda frį 17. og 18. öld sem sżnir spikbręšslu Hollendinga, annars vegar ķ Hollandi og hins vegar ķ Noršurhöfum.

Žar aš auki eru hśsin į Strįkatanga sem Ragnar og samstarfsmenn hans hafa rannsakaš mjög svipuš hśsakynnum Hollendinga į hvalveišistöšvum žeirra ķ Noršurķshafinu.  Gólf sumra hśsanna ķ hvalverstöšvum Hollendinga voru lögš tķgulsteinum.

strakatangi_hus.jpg
hus_a_smeerenberg_1227812.jpg
 Hśs į Strįkatanga meš gólfi lögšu tķgulsteinum (efri mynd). Hśsiš er frį fyrri hluta 17. aldar, en sams konar gólf fannst ķ rśstum stórrar byggingar frį sama tķma į Smeerenburg į Spitzbergen.
 
Hugmynd Ragnars Edvardssonar um hśsaskipan į Strįkatanga:
strakatangi_hugsyn_red_2008.jpg

 

Leifar eftir baskneskar hvalveišar hafa enn ekki fundist į Ķslandi

Hugsanlega mį vera aš bręšsluofn aš gerš Baska sé aš finna undir hollenska ofninum į Strįkatanga.  Hann vęri žį meira ķ lķkingu viš žį ofna sem fundist hafa į Penny Island ķ Red Bay į Nżfundnalandi, žar sem Baskar höfšu hvalstöšvar žegar į 16 öld. Kanadamenn hafa gert hvalveišiminjum Baska ķ Raušuvķk hįtt undir höfši og voru minjarnar og stašurinn settar į heimsminjaskrį UNESCOs įriš 2013. Hugsanlega gera Ķslendingar sögu annarra žjóša viš Ķsland eins vel, en  mišaš viš žęr heimalningslegu įherslur sem Ķslendingar hafa lagt įherslu į til śtnefningar į Heimsminjaskrį er ólķklegt aš hinn merki minjastašur Strįkatangi fari į žį skrį ķ brįš, žó svo aš hvalveišar Baska og Hollendinga hafi veriš ein mesta byltingin ķ veišum viš Strendur Ķslands.

article_large_1227780.jpg

Lżsisbręšsluofnar Baska į Penny Island voru miklu minni en ofnar Hollendinga og af annarri gerš. Ef žannig ofnar finnast einhvern tķman į Ķslandi, höfum viš fornleifar sem styšja ritheimildir um Baska. Enn sem komiš er sżna fornleifar ekki žau tengsl. Žaš er hins vegar ašeins tķmaspursmįl aš slķka minjar finnist.

row2_3.jpg

 Svona ķmynda menn sér aš basknesku ofnarnir į Penny Islands hafa litiš śt, en mišaš viš upplżsingar af fundarstaš, er žetta oftślkun. 

Til žess aš ég sé sęmilega fullviss um aš hvalveišistöš sem grafin er upp į Ķslandi hafi veriš undir stjórn Baska, verša forngripirnir aš vera frį Baskalandi, ž.e. Spįni eša t.d. Frakklandi. Ķ žvķ forngripameni sem fundist hefur į Strįkatanga er ekkert sem bendir til Baksa, hvorki leirker né ašrir gripir. Į Spitzbergen, hafa hins vegar fundist spęnskir diskar og krukkur, en žaš er hins vegar ekki mjög óešlilegt, žvķ hollendingar fluttu unn leirker frį Spįni.

Žessa fęrslu er vart hęgt aš enda nema meš tilvitnun ķ meistaralegt en hvalręšislegt prumpurraggae eftir Ómar Ragnarsson, föšurbróšur Ragnars Edvardssonar. Ómar lżsir žar raunum sķnum eftir kynni sķn af hinum umdeilda bjór Hvalnum, sem mun innihalda vel sošnar išraleifar. Pempķur og nöldurkerlingar nśtķmans, sem fįrast yfir hvaša bakterķu sem er, ęttu žį aš vita hvaš sett er ķ ostinn sem žęr borša svo ekki sé talaš um jógśrtina, sem byggš er upp af bakterķum sem danskt fyrirtęki ręktar eftir aš hafa safnaš žeim śr bleyjum kornabarna į dönskum spķtölum:

Kvalinn eftir Hvalinn

Hvalaišra beiskan bjór

ķ bland meš skötu kęstri

įkaft  bergši og svo fór

meš śtkomunni glęstri

į klósett eftir žetta žjór 

meš žarmalśšrablęstri. 

 

Vķnžoliš, žaš var aš bila, -  

veifaš gulu spjaldi, -

oršiš nęrri aš aldurtila

og gegn dżru gjaldi,

žarmabjór hann žurfti aš skila

ķ žarmainnihaldi.

(Ómar Ragnarsson, 2014)


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband