Fćrsluflokkur: Ljósmyndafornleifafrćđi

Sur une croisičre

Lafayette 1930 c

Ritstjóri Fornríms ţjónađi sem ungur piltur farţegum af ferđamannaskipum sem vörpuđu akkerum á ytri höfninni sunnan Engeyjar.

Eftir ađ hafa veriđ sendill nokkur sumur hjá Ríkisútvarpinu viđ Skúlagötu, útvegađi afi minn mér nýja vinnu. Hann var besti atvinnumiđlari sem ég hef ţekkt.

Nýja sumarstarfiđ var líkamlega meira krefjandi vinna hjá Reykjavíkurhöfn (sem í dag heitir Faxaflóahafnir). Vinnan var afar fjölbreytileg: Skurđagröftur, málningarvinna, vegagerđ, sandblástur, hreinsun á baujum, hreingerningar í Hafnarhúsinu, rif á gömlum bryggjum, steypuvinna alls konar, holrćsagerđ, ađstođ viđ trésmiđi og bryggjusmiđi og bíltúrar međ Reyni heitnum Kristinssyni um Reykjavík til ađ kaupa langloku, kók og horfa á stelpur. Annar bílstjóri vann ţarna en hann var mest fyrir stráka. Sem sagt afar fjölbreyttur og nútímalegur vinnustađur. Ég glápti ţó ekki á ókunnar stúlkur á ferđ í appelsínugulum Kassabenz Reynis, enda fyrir löngu búinn ađ setja radarinn á eina útvalda, sem ég ţó missti ugglaust af vegna algjörrar draumvćru. Og "sú útvalda" náđi líklega aldrei radarsendingum úr höfđi fábjánans - c´est la vie.

Hjá Reykjavíkurhöfn var mađur kominn út í hiđ óvćgna líf fullorđinsáranna. Fólk var jafnvel rekiđ fyrir ađ neita ađ vinna viđ gerđ eldhúsinnréttingar heima hjá Hafnarstjóranum í Reykjavík. Stjórinn, sem aldrei lét sjá sig, lét bćjarstarfsmenn einnig ţvo bílinn sinn, enda kominn af velmegandi og siđlausu fólki. Viđ vorum ţó heppnir unglingarnir sem ţarna höfđum góđa vinnu og ágćt laun upp úr krafsinu og vorum tilbúnir ađ líta til hliđar ţegar sjálftaka yfirmanna var annars vega.  Margir gamlir og sumir skemmtilegir karlar unnu ţarna međ okkur, ţar á međal gamlir sjóarar, einstaka fyllibytta og uppgjafabćndur og viđ lćrđum ýmislegt um sögu ţessara manna og hvađ varast ćtti í lífinu. T.d. kenndi Árni gamli, mađur um áttrćtt, sem var ćttađur úr Flóanum, hávaxinn og dökkur eins og Berbi, okkur hvernig viđ ćttum ađ sýnast vera ađ vinna, ţó viđ vćrum ekkert ađ ţví - ţegar verkstjórann bar ađ. Ţetta trikk Árna gamla reyndist mér ţó aldrei gott, enda var eg lengi vel ákafamađur til allrar vinnu, ef ég má sjálfur segja frá.

Stefán Sigmundsson (1912-2006) hét yfirverkstjórinn í bćkistöđvum vinnandi manna viđ Reykjavíkurhöfn. Stebbi var hinn vćnsti karl, ćttađur frá Neskaupstađ ef ég man rétt, en frekar uppstökkur eins og ţeir geta veriđ fyrir austan. Líklegast eru ţađ frönsku genin. Hann var líka stríđinn á sinn undarlega máta. Stefán verkstjóri taldi mig vera vel lesinn og prúđan menntskćling, svo hann setti mig oft í starf sem ég hafđi dálítiđ lúmskt gaman ađ. Ég var af og til útnefndur gćslumađur án kaskeitis viđ eystri Verbúđarbryggjuna skáhöllu viđ Suđurbugt, sem ţar voru áđur en flotbryggjurnar voru byggđar ţar. Enn austar hafđi stađiđ sams konar hallabryggja, hin margfrćga Loftsbryggja sem var rifin 1973 og ađrar enn austar (t.d. Grófarbryggja). Upp Loftsbryggju gengu ýmsir frćgir menn sem sigldu til Íslands á 20 öld. Hinir hvítu léttabátar sem sigldu fram og til baka međ ferđamenn úr ferđamannaskipum sem ekki gátu lagst ađ í Sundahöfn, lögđust eftir 1973 ađ viđ eystri Verbúđarbryggjuna, en lóđsbátar lágu ţar viđ megniđ úr árinu ţegar engin ferđamannaskip voru á höfninni. Nokkrum árum áđur hafđi mađur stundum fariđ međ vinum í strćtó niđur í bć til ađ dorga viđ bryggjurnar viđ Suđurbugt.

Screenshot_2020-10-08 Sarpur is - Bátur, Bíll, Bryggja, Búningur, Karlmađ

Sćnskum farţegum hjálpađ í land áriđ 1960 viđ eystri bryggjuna viđ Suđurbugt, ţar sem ég stráđi sandi forđum mestmegnis undir ţýsk gamalmenni. Mér sýnist ađ sandari án kaskeitis hafi starfađ hjá Reykjavíkurhöfn á undan mér, ţví ţađ er greinilega sandur á bryggjunni. En hann er ţó ekki hvítur. Ćgisgarđur til vinstri. Ljósmynd Ingimundar Magnússonar sem er varđveitt á Ţjóđminjsafni Íslands.

Fyrir neđan eru listagóđ mynd sem Vilborg Harđardóttir tók og ţar sem sést í sporđinn á bryggjunni sem ég sandađi á sínum tíma. Sú ljósmynd er í vörslu Ţjóđminjasafns, sem líkt og Borgarminjasafn hefur ekki sett sig nćgilega vel inn í innviđi hafnarinnar, nöfn og ţess háttar. Eins mikiđ og ég elskađi ţetta svćđi á yngri árum, hata ég ţađ álíka mikiđ í dag, ţegar ţađ er orđiđ ađ stórri okursölubúllubyggđ sem sendir menn slippa og snauđa heim eftir heimsókn. Ađeins ein af sölubúllunum ţarna og nú viđ Ćgisgarđ og vestur úr út á Granda er í sérflokki. Ţađ er bíll, sem úr er seldur Fish and Chips. Afgreiđslumađurinn ţar ber orđiđ remúlađi fram međ einstaklega smekklegum pólskum hreim - og fiskurinn er líka 100%. Ţađ er langt á milli góđra búlla í gömlu Reykjavík.

Screenshot_2020-10-09 Sarpur is - Bátur, Bryggja, Hús, Höfn, Karlmađur, S

Ţar sem eystri Verbúđarbryggjan gat veriđ mjög hál ţegar fjarađi út, varđ mađur ađ skafa hana alla og strá á hana hvítum skeljasandi sem var tiltćkur í tunnu inni í skúr efst á bryggjunni. Ţetta stráaldur var bráđnauđsynlegt svo ađ gamlingjarnir sem komu í land međ hvítu léttabátunum dyttu ekki og slösuđu sig. Ţarna í gráum skúr gat mađur svo ađ loknum skylduverkum setiđ og lesiđ og virt fyrir sér og jafnvel talađ viđ sjóarana af Ferđamannaskipunum sem oft voru Ítalir, Portúgalar og stundum frá Norđur-Afríku, Túnis eđa Egyptalandi.

Ţar sem flestir farţegar sem komu međ bátunum í land voru Ţjóđverjar og Austurríkismenn, vissi mađur ađ einhver hluti ţeirra hafđi ugglaust hrifist af Hitler og jafnvel barist og myrt fyrir foringjann. Ţegar ég var búinn ađ strá undir ţetta liđ hvítum Saga-sandi, sat ég makindalega og starđi á ţýsku kallana ţegar ţeir gengu í land á Saga-Insel; Sumir ţeirra illa lemstrađir úr stríđinu og margir enn í gamla stílnum í grćnum Lodenfrökkum og međ svarta Brimarhatta á kollinum.

Fyrsti eyjaskegginn sem ţeir sáu svo leit ekki beint út eins og arísku illmennin sem ţeir sjálfir voru á yngri árum, og hann hafđi fyrir siđ ađ hlaupa fyrir ţá og strá sandi undir ţá og hrópa ađ ţeim Achtung, Rutschgefähr!

Lafayette á Ytri höfninni

Lafayette á Ytri höfninni. Ljósmynd úr safni French Line. Fyrirtćkiđ upplýsir hins vegar ranglega, ađ myndin sé tekin í Noregi.

Lafayette

Lafayette 1930 b

Steríoskyggnumynd (gler) úr ferđ Lafayette á til Norđurhafa áriđ 1930.

Ţađ getur veriđ ansi hált á ţiljum minninganna, og nú er ég án ţess ađ vita hvađ tímanum leiđ kominn aftur á 8. áratug síđustu aldar í lystiskipaminningunum. Eiginlega ćtlađi ég bara ađ hafa örlítinn kafla um franska farţegaskipiđ Lafayette, sem kom nokkru sinnum til Reykjavíkur á 4. áratug síđustu aldar. Í fyrsta sinn  áriđ 1930, en ţađ ár var skipinu hleypt af stokkunum.

FL006054_web1Steríó (Stereo)-skyggnumyndin efst(sem er hćgt ađ skođa betur hér fyrir ofan) er tekin í ţeirri ferđ. Ég keypti hana í Ţessaloniki í Grikklandi. Skipafélagiđ franska C.G.T - Compagnie Générale Transatlantique (einnig kallađ French Line) sem gerđi út Lafayette sendi ávallt ljósmyndara međ skipum sínum í ferđirnar (sjá mynd af einum ţeirra hér til vinstri) og ljósmyndastúdíó var um borđ á skipunum. Farţegar gátu keypt myndir af sjálfum sér og myndir voru teknar fyrir auglýsingavinnu.

Lafayette03

Í ferđinni til Íslands 1930 voru teknar steríóskyggnur og ţćr skođađar í ţar til gerđu tćki um borđ á Lafayette, ţar sem menn fengu einhvers konar ţrívíddartilfinningu. Nokkrar myndanna hafa fyrir einhverjar sakir lent á Grikklandi. Enginn veit af hverju; Kannski var hćgt ađ kaupa slíkar myndir.

Á myndinni efst sem tekin var úr turni Landakotskirkju, má sjá ýmislegt áhugavert. Ţarna sér mađur út yfir Hólavallakirkjugarđ, Melavöllinn, Loftskeytastöđina, Grímsstađaholtiđ og Skerjafjörđinn. Allt er á sínum stađ en Háskólinn var bara kálgarđur, eins og hann er víst enn. Nćr má sjá Sólvalla-, Ásvalla- og Brávallagötur og hluta af elliheimilinu Grund. Hávallagata virđist ekki vera til ţegar myndin var tekin enda nafn hennar ekki samţykkt fyrr en 1934.

FL008225_web Mr Henri yfirbryti á Lafayette

Monsieur Henri var bryti um borđ á Lafayette. Međ nefiđ

niđur í hvers manns koppi.

FL016433_web

Hárgreiđslustofa Monsieurs Fleury um borđ á Lafayatte.

FL016447_web

Skurđstofan á Lafayette.

Lafayette, sem var langt frá ţví ađ vera glćsilegasta fley C.G.T. skipafélagsins, varđ ekki langlíft skip. Ţađ brann og bókstaflega í brotajárn í höfninni í Le Havre áriđ 1938.

Notiđ svo fyrir mig grímuna eins og Kári leggur til. Ţađ er einfaldlega ekki of mikiđ til af Íslendingum í heiminum.

Kveđja Forngrímur.


Nesti, te og nýir skór

Ný mynd úr leiđangri Burnetts og Trevelyans lille

Ljósmyndafornleifarannsóknir eru örugglega međal hreinlegri fornleifarannsókna sem ţekkjast. Hér skal sagt frá nýjustu uppgötvun Fornleifssafns í ţeirri grein.

Í safnauka Fornleifssafns á pestarárinu 2020 er ţessi ljósmynd frá 1883 (eđa 1886). Forstöđumađur ljósmyndadeildar safnsins ţiggur allar haldgóđar upplýsingar um hvar mennirnir sitja og snćđa nestiđ sitt. Ţađ verđur víst ađeins ráđiđ af fjallinu í bakgrunninum.

nćrmynd a

Myndin var tekin í einum af veiđiferđum Maitland James Burnetts (1844-1918) og Walter H. Trevelyans (1840-1884) til Ísland. Líklegast má telja ađ myndin sé tekin í leiđangri austur fyrir fjall sem hófst 31. júlí 1883.

Íslandsferđum Burnetts og Trevelyans hafa veriđ gerđ góđ skil í frábćrri bók Frank heitins Ponzis, Ísland fyrir aldamótin (1993) Ponzi var mikill grúskari og safnađi ýmsu. Áriđ 1987 komst hann yfir óvenju merkilegt myndaalbúm á fornbókasölu í London. Hann leitađi svo uppi dagbók Burnetts í einkasafni og byggđi bók sína á ljósmyndunum og dagbókinni. Og úr varđ sagnfrćđileg perla Bandaríkjamanns sem settist ađ á Íslandi - ţví glöggt er gests augađ eins og allir vita nema heimalingarnir sem vita allt.

nćrmynd b

Fimm gerđir af höttum

Fornleifur á ađrar myndir sem tengjast leiđöngrum Burnetts og Trevelyans, sem bent gćtu til ţess ađ sumar myndanna í albúminu sem Frank Ponzi hafđi upp á hafi veriđ teknar af Sigfúsi Eymundssyni. Hćgt er ađ lesa um ţađ hér í fyrstu úttekt Fornleifs á Laterna Magica skyggnum sínum sem sýna Ísland.

Nú, skemmst er frá ţví ađ segja ađ ljósmyndin hér efst er ekki međ í bók Ponzis. Ţađ útilokar ţó ekki ađ hún sé ekki međ í albúminu sem hann fann. Ég er búinn ađ senda skilabođ til Tómasar Ponzi tómataplantekrueiganda, geirlauksbónda og kaffilistamanns m.m. í Mosfellsbć, en er ekki búinn ađ fá svar. Líklegt ţykir mér ţó ađ ljósmyndin í Fornleifssafni sé ekki í albúmi Brúarmanna á Tómatabúgarđinum í Mosfellsbć.

Á pappagrunn sem mynd Fornleifssafns er límd á hefur veriđ ritađ Our Encampment for Lunch. Iceland. Ţađ er ekki rithönd Burnetts sem viđ ţekkjum úr dagbókinni sem Frank Ponzi hafđi upp á. Sá sem skrifar var hins vegar örugglega međ á myndinni, sem Burnett tók.

Út frá rannsóknum Frank heitins Ponzi, getum viđ upplýst lesendur örlítiđ um kallpeninginn á myndinni. Íslenskir lóđsar útlendinganna sitja alveg sér til vinstri. Ţađ eru ţeir Ţórđur og Einar Zoëga og einnig mađur sem nefndur er til sögunnar í bók Ponzis sem Jóhannes. Ţeir eru allir frekar óskýrir á mynd Burnetts og hafa líklega allir veriđ á iđi vegna ljósmyndatökunnar.

Skotarnir og Bretarnir sitja hins vegar í andakt kringum tinkassa sem á stendur RAMMAYAN TEA MANCHESTER. Ţessi forláta tekassi leiđangursmanna sést einnig á mynd 37 í albúminu sem Ponzi fann (sjá hér ađ neđan), ţar sem veiđimennirnir eru líka ađ fá sér í gogginn. Allt eru ţetta sömu mennirnir í sömu fötunum. Ponzi taldi hugsanlegt ađ skeggjađi mađurinn sem horfir undan viđ myndatökuna gćti hafa veriđ William Gilbert Spence Paterson (1854-1898) breski rćđismađurinn á Íslandi. Sami mađur horfir niđur í tebollann eđa samloku sína á mynd Fornleifssafns, svo ekki verđa ţćr ráđgátur, hvor ţetta sé hann eđa ađ myndin sé frá 1883 eđa 1886, leystar í ţessu sinni, ađ ţví er forstöđumađur ljósmynddeildar Fornleifssafns telur.

Tea for Three

Tea for three, and some milk for the Icelanders, please! 

Ţar sem fyrrgreind mynd, númer 37 (sjá hér fyrir neđan), er sögđ tekin á fyrsta áningarstađ hópsins á leiđ hans frá Reykjavík til Ţingvalla, er mynd Fornleifssafns sennilega úr einhverjum síđari hádegisverđ nćr Ţingvöllum. Ţađ gćti hjálpađ stađkunnugum viđ ađ stađsetja myndina fyrir Ljósmyndadeild Fornleifssafns - međ fyrirfram ţökkum.

Mynd 37 Ponzi


Křbmagergade áriđ 1894

Křbmagergade 1895

Safnstjóri Fornleifssafns taldi ástćđu til ađ gleđja Kaupmannahafnarbúa sem elska borgina sína, ţó hún sé sóđaleg og ađeins falleg á köflum. Hann efast um ađ hún hafi veriđ mikiđ betri áriđ 1894. En ţađ ár var myndin hér fyrir ofan tekin. Ţetta er handlituđ laterna magica skyggna.

Svo vildi til ađ mađur nokkur sem er međlimur á FB-síđu sem kallast Gamle Křbenhavn, birti gamla mynd frá Křbmagergade, sem hann hafđi fundiđ einhvers stađar á vefnum. Taldi hann ađ myndin vćri frá ţví um aldamótin 1900 (sjá neđst). Ljósmyndadeild Fornleifssafns vissi betur, en deildin á ljósmynd sem tekin vara af sama ljósmyndara og á sama stađ og myndin hér fyrir neđan. Ţiđ sjáiđ mynd Fornleifssafns efst.

IMG_2022 b

Á myndinni sést fjörugt mannlíf á einni helstu verslunargötu Kaupmannahafnar. Sérstakan áhuga hafa Hafnarbúar, sem elska borgina sína, sýnt hinu vígalegu pólitíi fremst í myndinni, enda bera Danir mikla virđingu fyrir slíkum embćttismönnum - eins og vera ber. Áđur en langt um líđur verđur áhugasamur skarinn á FB-Gamle Křbenhavn búinn ađ hafa upp á ţví hver hann var. Brennandi áhuginn gefur oftast bestu athuganirnar.

118569341_3541102272589761_2372991939679753709_o


Konum stillt upp viđ vegg

IMG_9086 c

Á ţessum síđustu og verstu veirutímum, ţegar fjölţjóđakenndin rýrnar óneitanlega heldur geyst eftir óyfirveguđ skítaferđalög lítilla mannvitsbrekka, er um ađ gera ađ fara í bröttustu brekkuna og hefja óbeislađ mansal og annan ósóma sem hćgt er ađ hella yfir ţjóđina hér á Moggablogginu. Viđ verđum  nefnilega ađ vera samstíga um "fordervelsi" heimsins.

Fornleifur hefur nú fengiđ veirurnar margar og er nú líka kominn međ slćma bakteríu fyrir grćnlenskum konum og stúlkum. Áđur en Fornleifur verđur grýttur og settur í gapastokk tel ég réttara ađ afhjúpa ađ veikleiki Fornleifs er einvörđungu fyrir grćnlenskum konum sem hann kaupir, og helst fyrir slikk, ţar hann nćr í ţćr, stundum á netinu en annars á mörkuđum heimsins. Ţegar hann dregur ţćr í hús kastar hann ţeim upp á vegg og dáist ađ fegurđ ţeirra og glćsileika viđ ţá međferđ.5 groenlandske piger ved en vćg b copyright FornleifurLjósmyndin var seld sem Laterna Magica skyggna hjá fyrirtćkinu Newton og Co. Ltd. í Covent Garden í Lundúnum. Fyrirtćkiđ var ţar til húsa á tímabilinu 1912-25. Myndin er líklega frá ţví fyrir 1920. Frótt fólk á Grćnlandi og í Danmörku vinnur nú ađ ţví fyrir Fornleif ađ fá úr ţví skoriđ hvar myndin var tekin, en ţađ var vafalaust á Vestur-Grćnlandi. Ţví miđur hefur hvorki varđveist heil sería međ myndum frá Grćnlandi frá Newton & Co Ltd., né skrá yfir slíkar myndir.

Víst má nú telja, ađ rennusteinsdómarar Raufarhafnar dćmi Fornleif sem Vínsteinsdóna og setji hann í göngugrind. Ţví langar mig ađ taka ţađ greinilega fram ađ ađeins er um kaup á ljósmyndum ađ rćđa af grćnlenskum konum, í alls konar stellingum, en kappklćddar. Eins og allir vita er Fornleifur međ sterk söfnunargen, en aftur á móti veika litninga gagnvart fegurđ kvenna hvers konar. Ţó safnar karlinn myndum af íslenskum karlmönnum frá 19. öld. Ţađ verđur ađ vera smá ljótleiki í veruleikanum.

Fornleifur hefur áđur greint frá grćnlenskum kvenpeningi í geymslum hans, sem eru í miklu uppáhaldi hjá honum. Sjá t.d. myndina og söguna af Sofie litlu í Upernavik hér.

IMG_6429 detail

Nú í miđri veiruplágu ţeirri sem Drottinn hefur lagt á herđar ţjóđanna, leyfđi Fornleifur sér ađ vera góđur viđ sjálfan sig og kaupa smá gott handa sjálfum sér á laugardegi. Hann keypti fimm grćnlenskar stúlkur á fćti. Ţurfti ekki einu sinn ađ sótthreinsa ţćr. Hann kenndi svo í brjósti um ţćr ţar sem ţćr höfđu orđiđ ómóđins og afvegalagđar einhvers stađar á Englandi á fyrri hluta 20. aldar, jafnvel rétt eftir spćnsku veikina. Nú eru ţessar fimm konur komnar í bás hjá Fornleifi. Hann strýkur ţeim mjög en kastar ţeim annađ slagiđ á vegginn.

En ţar sem karlinn er dóni eins og allir kallar - og dónar eiga ţađ til ađ vilja deila gleđi sinni međ öđrum, ákvađ Fornleifur, eftir mörg varnađarorđ og fjölmörg ammen frá mér ritstjóranum, ađ bregđa konunum fimm upp á vegginn hér í von um ađ ţađ veitti gleđi í miđju kórónafaraldrinu. Lekur nú neftóbakiđ úr nösum sumra smekkmanna, ćtla ég.


Heilagi mađurinn í Jerúsalem (1880)

IMG_8480 bNú ţegar hinir örfáu gyđingar Íslands hafa fengiđ lögmáliđ á rúllu (Tóru) sem ţeir dönsuđu međ um götur Reykjavík sl. sunnudag, langar langar mig ađ birta mynd sem ég á. Hún sýnir rabbína í Jerúsalem. Ég átti víst yngri mynd af ţessum manni eldri. Rabbíninn sat einnig fyrir um aldamótin 1900 í Jerúsalem, og ţar bjó hann líka (sjá hér). Nafn hans er ekki ţekkt, en hann er ţekktur af öđrum ljósmyndum og hafđi ţví greinilega ekkert á móti illu auga myndavélarinnar.Rabbi Slideower 3Fornleifssafn náđi í rabbínann hjá skransala í Alexandríu í Egyptalandi. Heitir sá ágćti mađur Ashraf Abdelfattah.

Ţetta virđist vera sami mađurinn á myndunum báđum. Nýja ljósmyndin er einnig Laterna Magica skyggna, en er mjög vandlega handlituđ og alldólglega retúseruđ. Hún er 20 árum eldri en fyrrgreind ljósmynd.

hugheswcWilliam Charles Hughes hét gleraugnasali og framleiđandi Lagerna Magica sýningatćkja,  sem í aukastarfi framleiddi seldi Laterna Magica skyggnur. Á myndinni stendur ađ hún sé gefin út í seríu sem kallađist The Holy Land, ţegar fyrirtćki W.C. Hughes var til húsa á 151 Hoxton St. London N., en ţar var fyrirtćkiđ til húsa frá 1879-1882 (sjá hér). Ljósmyndin af rabbínanum er ţví ađ minnsta kosti 140 ára gömul.

IMG_7888 c
Fornleifssafn á ađra ljósmynd sem sýnir ţrjá rabbína sem sátu fyrir í Jerúsalem á 10. áratug 19. aldar. Ţeir voru greinilega ekki eins ólmir í myndatökur og starfsfélagi ţeirra.

Ţetta voru fátćkir menn og hálfumkomulausir í borg sem var stjórnađ af Tyrkjum, ţar sem yfirstéttin voru arabískir kaupmenn frá ýmsum löndum (síđar kallađir Palestínumenn međ hirđingjum og bćndum landsins og fjölmörgum innflytjendum frá Egyptalandi).


Ţórshöfn í Fćreyjum 1905-1906

Tórshavn fra Richter nr. 11 lille

Tórshavn (Ţórshöfn), höfuđborg Fćreyja, er merkur bćr og vinalegur, og ávallt er gaman er ađ koma ţangađ. Ţađ verđur ađ viđurkennast ađ nokkuđ langt er síđan ég var ţar síđast - en mig langar oft til Fćreyja. Ég verđ líklega ađ bćta úr ţví bráđlega til ađ geta kallađ íbúanna frćndur mína. Reyndar halda ţeir í heiđri minningu eins frćnda míns, sem reist hefur veriđ stytta á einu ađaltorgi bćjarins. Hann var ćttađur úr Örfirisey, áđur en sú merka eyja varđ ađ fríhöfn kramkaupmanna, hörmungara og ţjófa. Les má meira um ćtt flóttamannanna í ćtt minni, sem settust ađ í Fćreyjum hér.

Fyrir rúmu ári keypti ég gamla ljósmynd af Tórshavn, sem er frá byrjun 20. aldar, Ţađ vćri auđvitađ ekki í frásögur fćrandi, ef myndin vćri ekki í lit. Reyndar er ţetta handlituđ glerskyggnumynd.

Danskur ljósmyndari, Vilhelm Pagh Richter (f. 1879), seldi glerskyggnur fyrir Laterna Magica sýningarvélar. Myndin af Tórshavn er frá fyrirtćki hans í Kaupmannahöfn. Fćstar ţeirra skyggnumynda tók hann samt sjálfur.

2

Sama myndin sem ég á er til á Ţjóđminjasafni Dana (hér fyrir ofan og einnig hér), en ekki í lit. Hún er ekki tímasett nákvćmar en til tímabilsins 1900-50. Mynd Ţjóđminjasafnsins í Kaupmannahöfn kom fyrir nokkrum árum frá litlu safni á Orř, sem er eyja innarlega á Ísafirđi (Isefjorden) á Sjálandi. Ţađ var allri safnastarfsemi hćtt fyrir nokkrum árum síđan.

Myndin var í tréöskju merktri "Fćrřerne". Í öskjunni var einnig seđill, listi yfir 57 skyggnumyndir frá Skotlandi, Skosku eyjunum og Fćreyjum. Sömuleiđis var í öskjunni blađ međ stuttum fyrirlestri um Fćreyjar, sem lesa mátti ţegar myndirnar voru sýndar.

Á Ţjóđminjasafni Dana (Nationalmuseet) hafa menn ekki enn gert sér ekki grein fyrir ţví ađ Vilhelm Pagh Richter tók langt frá ţví allar ţćr myndir sem hann seldi sem Laterna Magica seríur. Fyrirtćki hans seldi til ađ mynda skyggnumyndir í byrjun 20. aldar, sem t.d. voru teknar af skoskum leiđangri sem ferđađist viđ Grćnlandsstrendur á 9. áratug 19. aldar. Richter setti nafn sitt á myndirnar, en átti ekkert í ţeim. Ţćr myndir höfđu um tíma veriđ seldar af fyrirtćkjum á Bretlandseyjum í lok 19. aldar líkt og skyggnumyndaseríur frá Ísland (sjá hér).

Fćreyskur sérfrćđingur kemur til hjálpar

Hér verđur bćtt um betur hvađ varđar aldursgreiningu á myndinni minni af Ţórshöfn. Góđur kunningi minn hér í nágrenni viđ mig í Danmörku, Ragnar M. Egholm, sem er Fćreyingur međ stóru F-i hefur aldursgreint myndina. Ragnar gat ţegar sagt mér hve gömul myndin er og hér eru rök Ragnars: Ţar sem Safnađarheimiliđ (Menighedshuset) er á myndinni, er hún tekin eftir 1896, ţví ţá var byggingu ţess lokiđ - en myndin er tekin fyrir 1906 ţegar pósthúsiđ var reist, en ţađ er ekki međ á myndinni. 

Restin var auđveld. Á annarri mynd í Fćreyjaseríu Vilhelms Pagh Richters er skyggnumynd af tveimur breskum kafbátum sem heimsóttu eyjarnar. Einkennisstafir annars ţeirra sést og er ţar á ferđinni HMS C1, sem hleypt var af stokkunum áriđ 1905. Líklegast er ţví ađ myndin af Tórshavn sé frá 1905 frekar en 1906, en gćti veriđ tekin síđar, ţar sem myndirnar í sérí V.Pagh Richters eru ađ öllum líkindum ekki allar frá sama tíma.

C1HMS C1 viđ Fćreyjar 1905 eđa 1906. Ţađ gćti ţó veriđ síđar, ţar sem myndirnar í seríu V. Richters eru augsjáanlega ekki allar frá sama tíma. Kafbáturinn C1 var í ţjónustu Royal Navy frá 1905 til 1918.

Ragnar M. Egholm bćtti heldur um betur er hann upplýsti, ađ myndin hefđi vafalaust veriđ tekin frá götunni Heygsbreyt, ca. viđ gatnamótin viđ Dalaveg. Stóri steinninn sem sést fremst á myndinni er enn til stađar og stendur í garđinum hjá ćttingja Ragnars, Debes Danberg.

IMG_0004 b Fornleifur copyrightMynd skyggna er merkt sem nr. 11 Thorshavn og ţykist ég nokkuđ heppinn ađ hafa náđ í hana, ţví fćreyskir vinir mínir hafa sopiđ hveljur og fariđ og náđ í grindarskutla sína ţegar ţeir hafa séđ höfuđstađ sinn í allri sinni dýrđ á mynd minni. Ég skil ţá vel ... Og nú hef ég hćkkađ verđiđ á ţessari "fornleifđ" minni međ ţessari grein. Eins og allir vita er Tórshavn dýr bćr, en ţó ekki eins dýr og Reykjavík.

Hér fyrir neđan eru svo nokkrar ađrar skemmtilegar myndir úr Fćreyjasyrpu ţeirri sem Vilhelm Richter seldi í byrjun aldarinnar, sem komu frá safni á Orř og eru nú varđveittar á Ţjóđminjsafninu í Kaupmannahöfn. Myndirnar voru ugglaust ekki teknar af honum sjálfum.Untitled-Grayscale-02 b

Richter_F%C3%A6r%C3%B8erne_31

Richter_F%C3%A6r%C3%B8erne_28

Ţessi mynd í syrpu sem V.Pagh Richter seldi virđist í fljótu bragđi miklu yngri en yfirlitsmyndin af Ţórshöfn. En ég er ekki viss.

Richter_F%C3%A6r%C3%B8erne_19 g

Richter_F%C3%A6r%C3%B8erne_16


Kaupmannahafnarmyndir Fornleifs

IMG_2198 b

Kaupmannahafnarbúar elska hina skítugu og subbulegu höfuđborg sína sem algjörlega hćfileikalausir arkitektar nútímans vinna skipulega viđ eyđileggingu á.

Á fésbókinni Gamle Křbenhavn, ţar sem hćgt er ađ frćđast mikiđ um Kaupmannahöfn liđinna tíma, setti ég um daginn enn eina ljósmynd af borginni. Myndin er varđveitt í ljósmyndasafni Fornleifs. Myndin hefur vakiđ mikla hrifningu og hefur hafa nú 600 manns "lćkađ" myndina. Hún sýnir ráđhúsiđ í Kaupmannahöfn í byrjun síđustu aldar. 

Myndin af ráđhúsinu fćr menn sig til ađ dreyma um betri tíma, međ farsóttum, barnavinnu og án votts af velferđarţjóđfélagi.

IMG_2205c

Myndin er varđveitt á laterna magica skyggnumynd, sem tilheyrđi safni skordýrafrćđingsins Levi Walter Mengel (1864-1941), Bandaríkjamanns sem var međ í leiđangri Robert Edwin Pearys áriđ 1891. Mengel var einnig í leiđangri til ađ leita ađ Peary áriđ 1992. Mengel skaust nefnilega "ađeins heim" í millitíđinni.

220px-LeviWMengel

Levi Walter Mengel

Fyrir fáum árum fór safn eitt í Bandaríkjunum, sem Mengel byggđi upp, í algjöru menningarleysi ađ selja skyggnusafn Mengels á uppbođi. Safnstjóranum ţótti greinilega ekkert variđ í ljósmyndasafn Mengels og í Bandaríkjunum tíđkast ţađ ađ selja ömmur sínar eins og viđ vitum. Hrćđilega vont fólk (bad people).

Fornleifur náđi ţví miđur ađeins í nokkrar myndir frá Danmörku og Grćnlandi úr ţessu merka safni, myndir sem sumar eiga sér ekki hliđstćđur. Myndina efst tók Mengel ekki sjálfur. Hún var gefin út af fyrirtćkinu Underwood & Underwood í New York 1909 eđa -10.

Ţiđ getir séđ fleiri Kaupmannahafnarmyndir Fornleifs međ ţví ađ fara á ţennan hlekk og klikka á hausmyndina af safnverđi Fornleifs međ pípuna. Líklega ţarf mađur ađ gerast félagi í Gamle Křbenhavn til ađ sjá myndirnar. Ţađ er víst frekar auđfengiđ, og nokkrir Íslendingar eru ţarna ţegar eins og gráir og svarthvítir kettir.


Veislumáltíđ Manfraks liđţjálfa

Ţýskur flugmađur b

Fyrir skömmu síđan sýndi Fornleifur lesendum sínum ljósmynd frá 1944, ţar sem Bandarískur hermađur sást vera ađ kenna hermönnum ađ ţekkja einkennisbúninga ţýskra hermanna (sjá hér neđar).

Nú skal sýndur ţýskur flugmađur sem var sýndur í dagblöđum víđa um heim, stundum á forsíđu, eftir ađ hann hafđi veriđ skotinn niđur af Bandaríkjamönnum á Íslandi voriđ 1943.

Ég keypti einu sinni fyrir slikk fréttaljósmynd bandaríska hersins af ţessum manni manni. Myndin var upphaflega lent í myndasafni The Blue Network í New York sem er nú til fals og dreifist um heim allan. Ljósmyndin var tekin áriđ 1943 samkvćmt upplýsingum The Blue Network, sem festar hafa veriđ viđ myndina.

"Fritz" er međ hćgri handlegginn í fatla og sýnist fýldur, ţó svo ađ boriđ hafinn veriđ fram veislumatur fyrir hann. Fanginn var ekki einu sinni byrjađur á kökunni.  Mađur missir líklegast matarlystina ţegar "óvinurinn" er ađ sýna mann heimsfjölmiđlunum.

Máltíđ Manfraks

Hvort flugkappinn óheppni hefur í raun heitiđ Fritz er alls endis óvíst, en hann var hins vegar kynntur til sögunnar sem Sgt. Manfrak í ţýska flughernum Luftwaffe. Manrak liđţjálfi var skotinn niđur í Junker 88 flugvél sinni í júnímánuđi áriđ 1943.

Manfrak 1943
Myndin af Manfrak međ veislumatinn fyrir framan sig, fór vítt og breitt í fljölda dagblađa Bandaríkjanna 1943-1944. Myndin birtist t.d. ađ hluta til í Circleville Herald í Circleville í Ohio ţann 15. júní 1943 (sjá hér fyrir ofan) 18. júní sama ár ár birtist myndin t.d. í heild sinni í Daily News i New York og svo seint sem 9. mars 1944 í Lehi Free Press i Utah, og ţannig mćtti lengi telja.

Gamla góđa Alţýđublađiđ, lítiđ en laggott, birti myndina ţann 29. júlí 1943 (sjá hér) og var eftirfarandi texti birtur međ henni:

Fyrsti ţýzki fanginn tekinn á Íslandi. Ţetta er fyrsti ţýzki fanginn, sem ameríski herinn hefir tekiđ á íslandi. Menn muna e. t. v. eftir ţví, er herstjórnin gaf út til- kynningu síđdegis á laugardegi fyrir nokkrum vikum, ţar sem skýrt var frá ţví, ađ ţýzk flugvél hefđi flogiđ yfir Suđvesturland og veriđ skotin niđur. Ţađ var „Junker 88" sprengjuflugvél, og ţessi ungi Ţjóđverji, Manfrak liđţjálfi, kastađi sér í fallhlíf úr henni, er amerískar orrustuflugvélar höfđu hitt hana og hún var tekin ađ hrapa. — Manfrak liđţjálfi var tekinn til fanga af amerískum hermönnum og fluttur til ađalstöđva herstjórnarinnar. Ţar var mynd ţessi tekin, er hann var langt kominn međ ríkulega máltíđ, sem borin var fyrir hann, eins og myndin sýnir. — Manfrak var, eins og sjá má, meiddur á handlegg. Hann ber heiđursmerki á brjóstinu. — Ţađ er mikil breyting, sem orđiđ hefir á högum hans: Stríđinu er lokiđ fyrir hann. (Myndi var tekin af ljósmyndurum hersins hér, en Associated Press sendi hana út, er leyft var ađ birta hana í Washington.

Bandaríski hermađurinn sem stendur yfir hinum ţýska Fahnenjunker (tignin sést af kragamerkinu) Manfrak er korporáll í Bandarískum hernum međ tignarmerki sem sýnir ađ hann var Technician af fjórđu gráđu. Túlkar, skrifstofumenn og menn međ of ţykk gleraugu til ađ berjast voru oft međ ţá gráđu. Ef einhverjir unnu í ađalstöđ Bandaríkjanna á Íslandi, sem sáu um yfirheyrslur og viđtöl viđ Ţjóđverja, voru ţađ gyđingar, sem margir hverjir töluđu eđa skildu ţýsku. Mönnum af "hreinum" ţýskum ćttum var ekki treyst í slíkar stöđur.

Örlög Manfraks eftir stríđ ţekki ég ekki. Hann hefur vćntanlega setiđ í fangelsi/fangabúđum Bandaríkjamanna eđa Breta, og líklegast í Kanada, ţađ sem eftir var stríđs. En engin međ eftirnafniđ Manfrak virđist t.d. hafa síma í Ţýskalandi nútímans. Kannski dó ćttin Manfrak út međ flugmanninum á Íslandi?  Annar möguleiki er ađ nafn hans hafi veriđ stafađ rangt og ađ hann hafi heitiđ Mandrak, sem er algengt pólskt eftirnafn. Ellegar laug hann til nafns eđa breytti nafni sínu ţegar hann komst loks aftur til Ţýskalands. Hann gat ţó örugglega prísađ sig sćlan fyrir ađ stríđiđ endađi hjá honum voriđ 1943 á Íslandi.

Fyrir stráka án međkenndar, sem ađeins hafa áhuga á tindátum, flugvélum og dellu, eru hérna í lokin ókeypis upplýsingar um flugvél Manfraks. Líklega hafa veriđ 3-4 ađrir menn í áhöfn flugvélarinnar og sennilega hafa ţeir ekki komist lífs af. Telja má nćsta öruggt ađ flugvélin hafi flogiđ frá Noregi til Íslands. Líklegast er ađ Manfrak hafi veriđ liđsmađur í Luftflotte 5 / Reccon (kannski Fernaufklarungsgruppe 5), sem hafđi ađsetur sitt í Noregi.

Ef einhver getur sagt Fornleifi meira um Manfrak, eđa hvernig hann var skotinn niđur á Íslandi, ţćtti Leifi vćnt um allar upplýsingar, sem hćgt er ađ skrifa í athugasemdir hér fyrir neđan.


Ţá var stíll yfir heimsborginni viđ sundin blá

Löggan 1926Í sumar var ég staddur í tvćr vikur á Íslandi međ syni mínum. Eitt af ţví ljótasta sem ég sá, fyrir utan eyđileggingu arkitekta á miđbćnum, voru lufsulegir verđir laganna.

Ég hafđi bođiđ syni mínum á ágćta hamborgaraholu nćrri húsakynnum RÚV, ţar sem viđ höfđu borđađ einu sinni áđur áriđ 2017. Viđ vorum ţar einir gestir fram ađ framreiđslu borgaranna, en allt í einu slengdust ţar inn tveir lögreglumenn, ungir menn á besta aldri. Ţađ hékk svo mikiđ af vopnum, verjum og drasli framan á ţeim og um ţá miđja, ađ halda mćtti ađ ţetta vćru haldnir offituvanda. En ţegar betur var ađ gáđ, hékk ţarna á ţeim skammbyssa, rafbyssa, vasaljós, blýantur, teikniblokk, vídeómyndavél, kylfa, handjárn, hamar, sigđ, skrúfujárn, töfrasproti og vitaskuld pínku sminktaska. Aumingja mennirnir sliguđust undan ţessu, og ţví var kannski ekki nema vona ađ finna ţá ţarna étandi kolvetnis og fituríkt fćđi í heimsborgaraholu Tómasar [ég tek fram ađ ég fć ekki grćnan eyri fyrir ţessa auglýsingu].

En mikiđ hefđi nú veriđ góđur heimur, ef íslenska löggan hefđi haldiđ frönsku pottlokunum frá 1926, ţegar 7, 8 og 9 á stöđinni smćluđu framan í bandaríska kvikmyndagerđarmanninn og heimsferđalanginn Burton Holmes (1870-1958) í einni mynd í stuttmyndaröđ hans Film Reels of Travel.

Í Austurstrćti brosti löggan og ţurfti ekki allt ţetta ameríska aukadrasl sem löggan hefur hangandi utan á sér í dag. Hugsiđ ykkur ef löggurnar vćru í svona múnderingu í Ađalstrćtinu í dag og fengu sér í rólegheitunum sterkt kaffi og croissant, kannski patat frites á París og heilsuđu fólki međ onnör og brostu keltnesku brosi. Er ekki hćgt ađ macrónísera lögguliđiđ í nćstu uppfćrslu og gefa greyjunum betri frakka líkt og starfsbrćđurnir báru áriđ 1926?

Síđar á 20. öldinni lagđi löggan meira upp úr hćđ manna en greind eins og kemur ljóslega fram á ţessari ljósmynd sem ţýskur nasisti, njósnari og flagari, Paul Burkert, tók í Reykjavík á 4. áratugnum og birti í bókinni Island, Erforscht, Erbaut, Erlebt (1936). En nú eru ađrir tímar...

Germönsk fífl10 árum síđar vou eintómir risar í löggunni, nema löreglustjórinn - hann var jafnan lítilfjörlegur nasisti: "Reykjaviks Polizeimannschaft. Der gröste 202 cm, der kleinste 196 cm."

Tourists in Rkv 1926Ferđamenn í Reykjavík 1926 á sćtsýn á bestu rútunni í Reykjavík.

Horfiđ hér á kvikmynd Burton Holmes frá Reykjavík áriđ 1926. Mikiđ hefur breyst, ekki bara löggan. Síđla í myndinni er hćgt ađ sjá Icelandic man to man wrestling sem glímumenn sýndu um borđ á ferđamannaskipinu sumum ferđalöngum til mikillar ánćgju. Ţađ var víst nćst ţví ađ komast á Café Babalú í dag.


Villkominn 1944

20A0200012 b

Fjölbreytnin kom á vissan hátt til Íslands í síđara stríđi. Einbeitt framleiđsla á skyldleikarćktuđum Miđflokksmönnum fór nú fyrst ađ leggjast nokkuđ af enda höfđu konur úr meiru ađ mođa en áđur var. Ţetta fór ţó allt hćgt af stađ í byrjun.

Kanar buđu alla velkomna. Ţađ ríkti fjölţjóđastemning í kömpum ţeirra. Ţó var varađ viđ ţýskum genum.

20A0200005 b

20A0200005 c

Amerískur korpuáll sýnir ţýsk tískuföt og síldarsalat í rándýru húsi í Reykjavík áriđ 1944.

20A0100002 b

20A0100002 c

Allar tegundir voru á bođstólum áriđ 1944. Jafnvel framfćrilegir framsóknarmenn í júníformi. Mér ţćtti vćnt um ađ fá nöfn á íslensku löggurnar. Sá hávaxni er markađur sem nr. 20, en sá dökki í langa frakkanum tel ég ađ geti veriđ (Hjörtur) Hafsteinn Hjartarson, sem var frćndi minn. Hann fćddist í Kaupmannahöfn áriđ 1908.

20A0200013 b

Allsorts og allar tegundir búninga voru á bođsstólum í Reykjavík og íslensku stúlkurnar voru líka í sínum skrúđa, bođnar á ball af framandi mönnum í "Hekluúlpum" eđa í hnésíđum pilsum. Myndin neđst er líklega frá 1941, en hinar eru frá 1944. Ljósmyndirnar urđu nćrri ţví bruna á bráđ fyrir nokkrum árum, ţegar óţekkt nasistagerpi kveikti í Frelsissafninu (Frihedsmuseet) danska, sem heyrir undir danska ţjóđminjasafniđ.

20A0100017 2


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband