Fćrsluflokkur: Kirkjusaga

Kirkjugarđspistill

Dómkirkjan Mackenzie

Svo allur dagurinn í dag fari ekki í fótboltamikilmennskukjaftćđi og kosningageđklofa langar mig ađ benda mönnum á ađ lesa góđa fréttaskýringu eftir Guđmund Magnússon fyrrv. settan ţjóđminjavörđ í Morgunblađinu (bls. 15). Ţar greinir Guđmundur frá ţeim athugasemdum sem bárust viđ deiliskipulag vegna fyrirhugađrar hótelbyggingar í Víkurgarđi hinum forna.

Besta röksemdin fyrir ţví, ađ ekki sé mögulegt ađ byggja hótel á ţví svćđi sem hinn forni kirkjugarđur var á, er bann ríkistjórnar Íslands áriđ 1966 viđ ađ stćkka hús og raska garđinum. Ţađ bann var sett áriđ 1966. Ţađ fylgir ţó ekki sögunni, hvort ríkisstjórnin hafi ţá vitađ hve stór reiturinn var. En ţađ skiptir sennilega engu máli. Ţađ bann er enn í gildi nema ađ finnist skjal sem sýni ađ ákvörđunin hafi veriđ dregin til baka.

Allir heilvita menn ţurfa ekki ađ heyra frekari rök. Ekkert hótel getur risiđ á ţessum stađ, ef fariđ er ađ landsins lögum. En ţađ er nú fariđ ađ verđa ć sjaldgćfara - líkt og ţegar siđareglur á Íslandi virđast ekki gilda fyrir ţá sem ţćr búa til.

Í fréttadálk viđ hliđina á skýringu Guđmundar Magnússonar er haft eftir síra Ţóri Stephensen, ađ "kirkjugarđar séu bćnastađir" og ađ "helgi grafreita sé alţekkt í flestum trúarbrögđum og á öllum tímum." Vafalust er ţađ rétt, nema ţađ sem menn bera lík út á stikur og bíđa ţess ađ illfygli kroppi í sig leifarnar sem ekki fara til guđs/-a. Hrćgammarnir sjá víst líka um ađ fljúga međ sálina til guđanna. Ţađ er ţví ekki bara á Íslandi ađ hrćgammar eru taldir gera gagn.

IMG_8433

Ónákvćm rista af fyrstu dómkirkjunni í Reykjavík. Kirkjan var vígđ var áriđ 1796. Teikningin birtist hugsanlega fyrst í dagblađinu Daily Mirror í Lundúnum, en ţessi rista er gerđ eftir henni og birtist í hollenskri bók sem kom út áriđ 1848 og sem  langalangafi minn átti. Kirkja ţessi, sem var mjög illa byggđ, var rifin ţegar núverandi dómkirkja var byggđ áriđ 1848. Áđur en ţessi kirkja var reist var lítil kirkja í miđjum Víkurkirkjugarđi. Hún var rifin áriđ 1789. Ţessi mynd  er líklega gerđ međ hliđsjón af eldri ristu, líklega ţeirri sem fremst er í ţessari grein. Hún birtist í bók Georges Steuarts Mckenzies, Travels in the Island of Iceland, in the Year of 1810, sem út kom áriđ 1814.

Lítiđ fer nú fyrir ţeirri helgi nú orđiđ t.d. í lútherskum löndum, t.d. Norđurlöndunum, ţar sem heilu kirkjugarđarnir eru ruddir í burtu og leiđi afhelguđ og nýtt fyrir nýja "kúnna" ţegar ţeir deyja Drottni sínum.

"Character indelebilis" sem á Íslensku ţýđir "óafmáanlegt kennileiti" er nú fyrst og frem kaţólska, sem meira segja kaţólikkar fylgja ekki ađ fullu. Ţví međal kaţólikka ríkir tvískinnungurinn um grafarhelgi einnig. Međal eingyđismanna framfylgja gyđingar einir helgi grafreita 100% međ örfáum undantekningum. Ţeir líta á grafreiti sína sem Beit Chaim, hús lífsins, ađ eilífu. Fólk sem tilheyrir öđrum trúarbrögđum í Evrópu hefur hins vegar veriđ iđiđ viđ ađ eyđileggja grafreiti gyđinga. Í Litáen vilja yfirvöld byggja mikla Evrópu-ráđstefnuhöll ofan á helsta grafreit gyđinga í Vilníus og brjóta ţannig helgan grafarrétt gyđinga. En ţeir keyptu sér afnot af á grafreitnum til eilífđarnóns. Litáar, sem margir eru kaţólikkar, vita greinilega ekki hvađ character indelebilis er.

Reykjavík 1801Reykjavík sýnd á korti Ohlsens og Aanums. Dómkirkjan fyrri er lituđ rauđ efst á myndinni og merkt međ sem númer 1. Víkurgarđ sjá menn í sinni stćrđ áriđ 1801 á ljósgrćna reitnum sem ber númeriđ 26. Ţó hann virđist ekki stór ţarna miđađ viđ stćrđ frekar lítillar 1. dómkirkju er ekki útilokađ ađ hann hafi veriđ stćrri á fyrra stigi.

Character indelebilis var á Miđöldum fyrst og fremst kaţólska í reynd, og getur ţví vissulega átt viđ marga ţá einstaklinga sem grafnir eru í Víkurgarđi sem greftrađir voru fyrir siđbót. Samt finnst mér ađ íslenska ţjóđkirkjan eđa prestar hennar ćttu nú síst ađ vera ađ gera sig ađ siđapostulum hvađ varđar kirkjugarđa og grafarhelgi, međan ţeir hafa til fjölda ára stađiđ í ţví ađ slétta kirkjugarđa, ţannig ađ íslenskir garđa minna einna mest á kirkjgarđa viđ bćnahús ofsatrúarmanna á sléttum Bandaríkjanna. Međ ţeirri sléttunarherferđ sem fariđ hefur fram međ blessun fjölda biskupa og annarra innvígđra klíkukalla og kvenna á Ísland er í raun veriđ ađ trufla hinn heilaga grafarfriđ. Character indelebilis er ţví ekki viđ lýđi á Íslandi eins og sr. Ţórir Stephensen álítur.

Ţótt fornleifafrćđingar hafi grafiđ í kirkjugarđinn og fjarlćgt ţađan  bein, er ekkert ţví til fyrirstöđu  ađ ţau verđi grafin ţar aftur ađ lokinni ítarlegri rannsókn á beinunum , sem yfirvöld verđa ađ framfylgja hiđ fyrsta međ tilheyrandi kostnađi. Ţess var t.d. krafist í York á Englandi ţar sem fannst grafreitur gyđinga frá miđöldum. Gyđingar mótmćltu strax rannsókninnir og truflun grafarfriđarins. Ţví var ekki sinnt og olli ţađ miklu fjađrafoki. Ađ lokum var beinunum komiđ aftur fyrir í gröfunum, en ţau voru rannsökuđ mjög ítarlega en ekki tókst ađ fá leyfi fyrir DNA-rannsóknum. Ađ kvöldi ţess dags sem beinin voru aftur lög til hinstu legu, undir bílastćđahúsi sem ţar átti ađ rísa, varđ eldsvođi í Dómkirkjunni í Jórvík sem olli ţó nokkrum skemmdum. Hafđi breski fornleifafrćđingur Philip Ratz ţađ á orđi ađ "ţar hefđu sumir taliđ ađ hefnd gyđinganna í garđinu vegnar röskunar á friđi ţeirra hafi brotist út í ljósum logum ".

Sömuleiđis er frekar fyndiđ ađ sjá ađ á međal andmćlanda hótelbyggingarinnar er einn af helstu framleiđendum gervihúsa í "gömlum stíl", Hjörleifur Stefánsson. Í túristaklondćk miđborgar Reykjavíkur, ţar sem annađ hvert hús er hótel, eru til mörg slys eftir hann. Ţađ eru húsaskrípi sem minna á endurgerđir húsa í DDR eftri Síđara stríđ. Ţjóđverjar endurreistu gjarna mjög groddalega ţađ sem ţeir áttu fyrir stríđ. Íslendingar hafa nú byggt svo mörg gervifortíđarhús ađ halda mćtti ađ hér hefđi nýlega geisađ borgarstyrjöld.

Sama hvađ örlögum Reykjavíkur líđur og nauđgun miđbćjarins. Ţá er ekki hćgt ađ fara fram hjá ákvörđun Ríkisstjórnarinnar frá 1966 sem bannar frekari byggingar í Víkurgarđsreit.

Ţar fyrir utan verđur ađ teljast eđlilegt ađ íslenskir arkitektar fari ađ nú ađ lćra listrćna sýn, ćstetik, og fá auga fyrir sjónsköđum sem margar byggingar ţeirra valda. Ţessi hótelfjandi  sem sumir vilja trođa niđur viđ Austurvöll eins og of stórum Legó-kubbi sem ekki kemst fyrir, svo og ađrir hótelkassar sem er veriđ ađ reisa út um allan bć, eru úr ALGJÖRU samhengi viđ ţađ sem fyrir er.  Gervihús endurreisnar-Hjörleifs falla ađ minnsta kosti oft ađ heildarmynd bćjarins, en  glerhallirnar eru ađskotahlutir, sem er mjög sárt ađ sjá eyđileggja sál hins litla miđbćjar Reykjavíkur og jafnvel skyggja á útsýniđ til Esju.

Svo er ţađ Grágás

Ađ lokum langar ritstjórn Fornleifs ađ benda mönnum sem takast á um Víkurgarđ, á ţá stađreynd ađ Grágásarákvćđi um flutning beina eiga víst einnig enn viđ ađ vissu marki ţó smalar séu nú í ráđhúsi Reykjavíkur en ekki ađ grafa upp mannabein til flutnings, enda voru ekki til hótel eđa japanskir ferđamenn ţegar Kristinna Laga ţáttur Grágásar var tekinn saman:

Ţar er mađur vill bein fćra, og skal landeigandi kveđja til búa níu og húskarla ţeirra, svo sem til skipsdráttar, ađ fćra bein. Ţeir skulu hafa međ sér pála og rekur. Hann skal sjálfur fá húđir til ađ bera bein í, og eyki til ađ fćra. Ţá búa skal kveđja er nćstir eru ţeim stađ er bein skal upp grafa, og hafa kvatt sjö nóttum fyrr enn til ţarf ađ koma, eđa meira mćli. Ţeir skulu koma til í miđjan morgun. Búandi á ađ fara og húskarlar hans ţeir er heilindi hafa til, allir nema smalamađur. Ţeir skulu hefja gröft upp í kirkjugarđi utanverđum, og leita svo beina sem ţeir mundu fjár ef von vćri í garđinum. Prestur er skyldur ađ fara til ađ vígja vatn og syngja yfir beinum, sá er bćndur er til. Til ţeirrar kirkju skal bein fćra sem biskup lofar gröft ađ. Ţađ er rétt hvort vill ađ gera eina gröf ađ beinum eđa fleiri...(Byggt á Grágásarútgáfu Vilhjálms Finsens 1852). (sjá meira hér).

Deginum ljósara er, ađ gleymst hefur ađ stenkja vígđu vatni á beinin sem flutt voru úr Víkurgarđi af fornleifafrćđingum. - Hver skrambinn? Vonandi verđur sá tćknilegi galli ekki til ţess ađ hótelspekúlantar misnoti Grágás í röksemdafćrslum sínum viđ borgaryfirvöld.

Nei, ćtli ţađ?? Peningarnir hafa ţegar talađ og Dagur Draumur er löngu orđinn ađ nátttrölli peningaaflanna eins og ađrir íslenskir vinstrismenn? Ég hugsa oft til grćđginnar í ţeim arkitektum sem teikna hús í gömlum stíl á ţremur hćđum međ tvöföldu gleri. Í höfđi ţeirra er listin ađ grćđa hćrri öllum kúnstum. Ást ţeirra á ţeim dauđu er ţó athyglisverđ ţegar haft er í huga ađ flestir eru ţessir pótentátar algjörlega gvöđlausir svona dags daglega.


Klausturrannsóknin undir smásjá Fornleifs

konan_a_klukkunni.jpg

Í ár og í fyrra hafa fréttir borist međ jöfnu millibili af klausturverkefni prófessors Steinunnar Kristjánsdóttur og félaga. Steinunn er reyndar ekki međ neina menntun í miđaldafornleifafrćđi og klausturfrćđum, ţótt hún hafi gert miđaldir og klausturlifnađ ađ "sérfrćđisviđi" sínu á prófessorsstólnum í HÍ. Verkefni hennar hefur fengiđ nafniđ Klaustur á Íslandi og svo enska nafniđ Monasticism in Iceland, sem vitanlega er alls ekki ţađ sama og "Klaustur á Íslandi". Verkefniđ hefur ţví hlotiđ tvö mjög mismunandi heiti á tveimur tungumálum. Ţađ vekur náttúrulega strax furđu.

Jarđsjá er eitt af ţeim verkfćrum sem beitt er í verkefninu sem er styrkt af Rannís. Ţetta er merkilega verkfćri, sem ég mćli ţó ekki međ ađ menn taki tröllatrú á, ţó apparatiđ geti viđ vissar kringumstćđur veriđ hentugt. Ţetta tól hefur nú sýnt trúuđu fólki eins og  Steinunni Kristjánsdóttur og samstarfsfólki hennar, ađ á Ţykkvabć hafi veriđ 1800 fermetra bygging, sem hún telur vera hluta af klaustrinu á Ţykkvabć. Ţađ ţykja tíđindi út fyrir landsteinana, líklega á viđ grćnlensku konurnar og fílamanninn međ "paget-sjúkdóminn" og önnur furđuverk sem Steinunn hefur grafiđ upp. Ţađ voru frćđileg viđrini sem Steinunn fann hér um áriđ á Skriđuklaustri, áđur en ţau drógu sig í hlé, eins og pínlegar villur hugarheimanna eiga ţađ til ađ gera. Ţótt Steinunn Kristjánsdóttir muni ađ eigin sögn eftir sérhverri beinagrind sem hún grefur upp (sjá hér) sem vćru ţćr börnin hennar, ţá hefur henni greinilega ţótt best ađ gleyma beinunum úr blessuđu furđufólkinu sem hún umgekkst og fór međ í fjölmiđlana. Enginn góđ skýring hefur enn komiđ á ţví, af hverju eskimóar og fílamađurinn urđu loks úti í Austjarđarţokunni. Ekkert var nefnt í fjölmiđlunum um hvarf ţeirra úr rannsóknarsöguninni. Hvers konar frćđimennska er ţađ? Hvađ er um ađ vera?

11136755_785589534859265_8397623662330264338_n.jpgTil ađ ganga úr skugga um hvađ um var ađ vera í rústaţyrpingu á Ţykkvabć sem menn hafa kallađ Fornufjós, eftir ađ jarđsjármyndir ţađan voru skođađar, fékk Steinunn sérleyfi frá Minjastofnun Íslands til ađ grafa 5 metra langan rannsóknarskurđ nú í sumar. Ţađ leiddi ţví miđur ekkert afgerandi í ljós.

Ţađ ađ halda sig hafa fundiđ byggingu á stćrđ viđ dómkirkjuna í Niđarósi er Fatamorgana, hyllingar, sem auđtrúa fólk ađ upplagi sér oft ţegar ţađ fer ađ trúa alveg blint á maskínur eins og jarđsjár, eđa ţá DNA-rannsóknir, AMS-greiningar og strontíum-mćlingar svo eitthvađ sé nefnt.

En stóđ ein stćrsta bygging Norđurlanda á miđöldum, 1800 fermetrar ađ flatarmáli, virkilega á Íslandi?  Ég leyfi mér ađ efast um ţađ, líkt og ég gerđi ţegar ég frétti af inúítakonum og fílamanninum á Skriđuklaustri, sem og margri annarri bábilju (sjá t.d. hér, hér, hér og hér) sem hefur komiđ úr smiđju Steinunnar Kristjánsdóttur gegnum árin. En klaustur getur ţó hćglega hafa veriđ á ţessum stađ, ţađ útilokar mađur ekki fyrr en hefđbundnar fornleifarannsóknir fara fram.
 
Konan á klukkunni, ljótt dćmi um frćđilega vangetu í íslensku klausturrannsókninni.

Á FB Monasticism in Iceland birtist fyrr í ár afar furđulega tilgáta sem virđist nú orđin af stađhćfingu, sem ekki gefur ástćđu til kinnrođa. Ţađ sýnir mér ađ ţeir sem ađ rannsóknunum standa fjalli um rannsóknarefni sín af mjög mikilli vanţekkingu. Í ţessu tilfelli er ţađ ekki blessuđ jarđsjáin sem notuđ er til ađ ná uppljómun. 
10264687_761777230573829_1310267007540481388_n.jpg

Kirkjuklukka ein, sem á okkar dögum er varđveitt í Helgafellskirkju er til umrćđu. Myndir hafa birst af henni í ritröđinni Kirkjur Íslands. Einn nemandi Steinunnar, Vala Gunnarsdóttir, uppgötvar fyrr í ár, ađ mynd sem sett hefur veriđ í ţađ mót sem bjallan var steypt međ sýni Katrínu af Aragon, fyrstu eiginkonu Hinriks 8. Skrifađi hún um skođun sína til sérfrćđings erlendis, sem ekki svarađi (sjá hér). Sjá nokkrum dögum síđar var Katarín af Aragon samt komin í Fréttatímann:

Steinunn segir einsetu og klausturlíf hafa veriđ notađ sem undankomuleiđ frá hagsmunahjúskap. Hún vinnur nú ađ ţví ađ skrá allar minjar úr klaustrum á Íslandi frá kaţólskum tíma og ţegar hefur fundist kirkjuklukka sem er merkt sjálfri Katrínu af Aragon, fyrstu eiginkonu Hinriks áttunda Englandskonungs.

Á FB íslensku monasticistanna er ţví nú einnig slegiđ föstu ađ myndin sýni Katrínu af Aragon sem andađist áriđ 1535. Ţví til stuđnings er ţví haldiđ fram ađ á merkinu sjáist rós Tudor-ćttarinnar, ćttar Hinriks, og granatepli tákn ćttar Katrínar.  

Hortus Conclusus

En nú vill svo til ađ konan á myndinni sem situr viđ lestur er sýnd međ geislabaug. Katrín af Aragon hefur aldrei veriđ tekin í heilaga manna tölu. Einnig má benda klausturrannsóknarfólkinu á, ađ rósin sem Tudor-ćttin notađi var mjög algeng gerđ skjaldamerkjarósar. Slíkar rósir sjást m.a. á legsteinum og innsiglum án ţess ađ ţćr hafi nokkuđ međ Tudor-ćttina ađ gera. Reyndar var rós Túdorćttarinnar rauđ, en rós hreinleikans tákns Maríu meyjar var hvít. Nú er myndin á bjöllunni vissulega ekki í lit, en nokkuđ víst ţykir mér ađ ţarna sitjir hún María mey viđ lestur i Hortum Conclusum, sem ég bendi klausturfólkinu á ađ lesa um hér sér til gangs og halds, ţví greinilegt er ađ ţađ er ekki vel ađ sér í guđfrćđi miđalda eins og miđaldafornleifafrćđingar verđa ţó ađ vera.

Í ţessum lokađa garđi gerđu menn sér á miđöldum í hugarlund ađ María Mey hafi beđiđ erkiengilsins Gabríels. Í garđinum voru hin fallegustu tré, blóm og ávextir og rósir. Ţar var brunnurinn sem greint var frá í GT, Ljóđaljóđuum 4:12 Lokađur garđur er systir mín, brúđur, byrgđur brunnur, innsigluđ lind,("Hortus conclusus soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus"), sem og í Ljóđaljóđunum 4:13 Laut ţín sem garđur af granateplum, međ gómsćta ávexti, henna og nardus. Á miđöldum trúđu menn ţví ađ einhyrningur tölti í ţessum himneska garđi sem sótti sér fyrirmyndir í GT (lesiđ endilega öll erindin í Ljóđaljóđum 4). Voru gyđingar ekki alveg eins og íslenskir sauđabćndur af góđum framsóknarćttum?

Hve fögur ertu, ástin mín, hve fögur,
og augu ţín dúfur
undir andlitsblćjunni.
Hár ţitt er sem geitahjörđ
sem rennur niđur Gíleađfjall,
2tennur ţínar ćr í hóp,
nýrúnar og bađađar,
allar tvílembdar
og engin lamblaus.

María var vitaskuld í Paradís, Edens garđi. Allt eru ţetta tákn Maríu Meyjar. Hinn lokađa garđ reyndu menn svo ađ skapa á jörđu í klausturgörđum. Kannski hefur veriđ einn slíkur á Ţykkvabć upp á 1800 fermetra og hví ekki smáreitur ađ Helgafelli?

konan_a_klukkunni_1268359.jpgTígulmyndađi ramminn kringum myndina af Maríu á bjöllunni á Helgafelli er einmitt stílfćrt gerđi kringum garđinn og hún situr fyrir framan birgđan brunninn og innsiglađa lindina, sem af og til eru sýnd sem gosbrunnur, og hún les og les. Hún las mikiđ á ţessum biđtíma sínum. Ţađ virđist geta veriđ gosbrunnur bak viđ Maríu, en mögulegt er einnig ađ ţađ sé Turn Davíđs, sem einnig greinir frá í Ljóđaljóđum og sést hann einnig oft á málverku frá hámiđöldum ţar sem María er sýnd í garđinum.

Unicorn_annunciation

Granatepliđ táknar á myndmáli miđalda og endurreisnartímabilsins ađ hún sé ţunguđ. Granatepliđ var einnig tákn eđa allegoría fyrir kirkjuna sem safnar sama ţeim sem trúa (međ vísun til berjanna/frćjanna í frćbelgnum), og á síđmiđöldum er granatepliđ stundum sýnt í hendi Jesúbarnsins og táknar hiđ nýja líf sem fórnađ er fyrir mannkyniđ.

botticelli_madonna_della_melagrana_01.jpg

botticelli_madonna_della_melagrana_02.jpg

Madonna della melagrana eftir Sandro Botticelli (d. 1510). Botticelli kunni vitaskuld myndmál (ikonografíu) trúar sinnar betur en flestir. Hér sjáum viđ Maríu og ávöxt hennar. Rósin og granateplin eru tvö af fjölmörgum táknum, attributum, hennar. Ţađ er tilviljun ađ Henrik 8, sem notađir rós í innsigli sínu kvćntist Katrínu sem notađi granatepliđ á ćttarskyldi sínum. Sumir telja einnig ađ Botticelli hafi málađ myndina hér fyrir neđan af Granateplakristi, en hún er ađ minnsta kosti eftir ítalskan samtímamann Botticellis.

bd0e93440566d4045caa7cccbd5ecd46.jpg

 

meister_des_frankfurter_paradiesg_rtleins_001.jpg

meister_des_frankfurter_paradiesg_rtleins_002.jpg

María drekkur vatn úr hinum birgđa brunni og innsigluđu lind úr ţýskum glerbikar og hefur greinilega borđađ granatepli. Ţarna er María í mörgum hlutverkum. Myndin er ţýsk eftir hinn svo kallađa Meister des Frankfurter Paradiesgärtleins.

image016.jpgŢess má enn fremur geta, ađ Marteinn Lúther notađi einnig sem merki sitt hvíta rós (vitaskuld Tudor-rós) sem var međ rautt hjarta í miđjunni sem á var kross. Allt voru ţetta kaţólsk tákn sem Lúther endurnotađi, enda hafđi Lúther veriđ kaţólikki. York-ćttin á Englandi notađi einnig hvíta rós í merkjum sínum.

Katrín af Aragon, sem andađist áriđ 1535, birtist vitaskuld ekki á málmsteypumynd á kirkjuklukku sem búin hefur veriđ til áriđ 1547. Katrín var engum hugleikin í Niđurlöndum, ţar sem klukkan er ađ öllum líkindum steypt 12 árum eftir dauđa hennar. Samband hennar viđ Hinrik var úr sögunni og hann margbúinn ađ gifta sig aftur, skaufinn sá. Bjallan er einföld, lítil Maríubjalla.

Mislestur?

Ţađ er dýrlingur á myndinni, og er kirkjuklukkan á Helgafelli líklega friđarklukka, ef dćma skal út frá orđunum DA PACEM DOMINE IN DIEBVS NOSTRIS MDXLVII – sem ţýđir: Gef ţú Drottinn friđ á vorum dögum - 1547.

Klausturliđiđ, sem fćr styrk frá RANNÍS, heldur ţví einnig fram ađ á hinni hliđ bjöllunnar standi HG. Ţetta er einfaldlega ekki rétt. Ţar stendur HC, sem mér ţykir mjög líklegt ađ sé skammstöfun fyrir Hortus Conclusus. Friđarbjöllur báru oft áletrunina DA PACEM DOMINE IN DIEBVS NOSTRIS. Mér sýnist á öllu ađ Klausturrannsóknin hafi ekki starfsmenn sem ţekkja til epigrafíu, áletrunarfrćđi, miđalda. Viđ háskólann í Árósum ţurfti ég á 9. áratug síđustu aldar ađ fara í próf í ţeim frćđum til ađ fá kandídatsgráđu. Í Gautaborg fór slík kennsla ekki fram, tel ég mig vera fullvissan um.

Ekki ćtla ég ađ hafa ţessa kennslustund lengri, ţví ekki er ég međ prófessorsembćtti í HÍ, og tek mjög hátt tímakaup fyrir meiri visku úr birgđum brunni mínum. En í stađ ţess ađ rannsaka máliđ niđur í kjölinn, ţá hoppar starfsfólk HÍ og rannsókna vel styrktra af RANNÍS beint út í galgopalegar tilgátusmíđar og innihaldslausar hugaróra um ađ klukkan sé táknrćn fyrir atburđi á Helgafelli skömmu fyrir 1550. Ţađ hefđi nú eitthvađ veriđ sagt í sama skóla ef prófessor HHG hefđi leyft sér slík vinnubrögđ. En á okkar tímum ţegar friđurinn er úti, er ţađ ekki sama hvort mađur er séra Jón eđa síra Gunna.

Vangaveltur Klausturverja um kirkjuklukku ţessa, sem líklegast var steypt í Niđurlöndum eđa Ţýskalandi áriđ 1547, og um ađ hún tengist atburđum í klaustrinu ađ Helgafelli eru vćgast sagt stórfurđulegar. Steinunn skrifar: "Val myndefnisins á bjöllunni er sérstakt en var vafalaust úthugsađ. Gćti myndefni ţessarar litlu saklausu bjöllu sýnt fram á mikinn mótţróa á Helgafelli viđ hina nýju trú sem var ađ ryđja sér rúms í landinu?" - Spurningar eru góđar, en ţegar menn svara spurningum sínum sjálfir án mikilla eđa djúpra athugana, og hlaupa síđan međ svörin í blöđin til birtingar í alhćfuformi er frćđimennskan rokin út í veđur og vind.

Á fornleifafrćđin á Íslandi ađ vera teoretísk módelafornleifafrćđi eins og hún var einu sinni kennd sem allra fjarstćđukenndust viđ t.d. Gautaborgarháskóla, hinum gamla háskóla Steinunnar - eđa á fornleifafrćđin á Íslandi ađ byggja á frćđimennsku sem nýtir sér allar heimildir, ritađar, málađar, heimspekilegar, trúarlegar sem og jarđfundnar, hér á landi og annars stađar? Menn ţurfa ađ ţekkja biblíuna. Ţađ ţýđir ekkert ađ vera herskár trúleysingi í fullu í kynjafrćđum og skíta á helg rit, ef mađur ćtlar ađ setja sig inn í hugarheim miđalda.

Hvort vilja menn facts eđa fiction? Fornleifafrćđin er ekki skemmtiatriđi, ţótt hún sé vissulega oft skemmtileg. Ţađ er ekki hćgt ađ slengja hverju sem er út, órannsökuđu, sérstaklega ekki ef ţađ er einungis gert til ađ lappa upp á fréttaleysiđ í sumarleyfinu eđa til ađ kćta fólk í leiđindum ţess, og alls ekki til ađ fá fleiri peningum frá opinberum sjóđum. En allt gengur víst á Íslandi. Ekkert kemur á óvart. AMEN

lemonpomegranatehonthorst.jpg


Vel grafiđ og dróni Guđnýjar Zoega


Ég hef áđur dáđst ađ verkefnum Guđnýjar Zoega og félaga í Skagafirđi, t.d. ađ Seylu, ţótt samverkamenn hennar hafi reynt ađ breyta myntsláttusögu Dana á heldur ógagnrýninn hátt međ ţví ađ halda ţví fram ađ Danir hafi slegiđ koparmynt á tíma sem ţeir slógu ađeins silfurmynt (sjá hér og hér). Ţađ var heldur ekki mynt sem ţeir fundu.

Rannsókn kirkjurústar í Keflavík í Hegranesi er afar áhugaverđur hluti af Skagfirsku kirkjurannsókninni sem stađiđ hefur yfir síđan 2007, mestmegnis fyrir styrktarfé frá Bandaríkjunum. Ekki fyrir ţađ ađ ţar hafi fundist kirkja og grafir. Ţađ heyrir vart til tíđinda lengur. Hins vegar hafa fornleifafrćđingarnir grafiđ varlega niđur ađ H-1 laginu úr Heklugosinu áriđ 1104. Svo hefur Guđný tekiđ í notkun nýtt leikfang, sem verđur ómissandi í íslenskum fornleifarannsóknum framtíđarinnar, nú ţegar geimverur eru hćttar ađ taka loftmyndir.

Drónamynd Guđnýjar er sko ekki dónaleg. Hún sýnir okkur, hvernig H-1 hefur lagst eins og nćturhrím á hringlaga, skagfirska kirkjugarđinn. Sjá má ađ nokkrar grafir hafa veriđ grafnar eftir 1104. En ţar sem 1104 lagiđ er yfir, eru líklegast óhreyfđar grafir undir (nema ef gjóskan hafi fokiđ til).

Vissulega er H-1 askan ekki eins ţykk og í t.d. Ţjórsárdal,  ţar sem ég ţekki hana best. Kirkjan í Keflavík er hreint út sagt álíka falleg og kirkjan á Stöng. Skagfirđingar létu ekki ţessa gjósku á sig fá frekar en Ţjórsdćlir og hélst búseta áfram á báđum stöđum.

Gaman vćri ađ fá ađ sjá grunnmynd af Keflavíkurkirkju í Hegranesi.

keldudalur.jpg

Hér er mynd frá rannsókn á kirkjugarđi í Keldudal, en ţá var ekki kominn dróni. Minnir mig af myndum, ađ John Steinberg hafi haft međ sér dreka, sem lét illa af stjórn í skagfirsku rokinu. Tćki eru misgóđ. Drónar eru framtíđin.

Pöntun

Nú vćri gaman ađ fá eins og 2-3 kolefnisaldursgreiningar á ungum einstaklingum (börnum) sem voru greftruđ áđur en H-1 gjóskan féll, og síđan 2-3 aldursgreiningar á börnum sem voru greftruđ síđar. Í raun hafa menn ađeins tekiđ ţađ sem gefiđ, ađ H-1 askan sé úr gosinu áriđ 1104 - og er ţađ vitaskuld líklegast - en alls ekki fullsannađ. Fyrst töldu menn gjóskuna úr gosi áriđ 1300 og um tíma var talađ um 1158 sem gosáriđ. Međ slíkum kolefnisaldursgreiningum af ungum einstaklingum sem létust fyrir og eftir gos, gćtum viđ endanlega gengiđ úr skugga um aldur H-1.

Heimildir: https://www.facebook.com/icelandscass

Sjáiđ hér hvernig fornleifafrćđingarnir í Skagafirđi eru farnir ađ nota IPad í rannsókninni. Fyrst börn eru farin ađ nota slíkt á forskólastigi er eins gott fyrir fornleifafrćđinga ađ kunna á ţetta ambođ, sem ţó er enn ekki hćgt ađ grafa međ.


Fitjakaleikur - inngangur

kaleikur_fyrir_blogg.jpg

Hér hefst röđ hćfilegra langra greina um hina heilögu kaleika međ rómönsku lagi, sem eitt sinn var ađ finna í mörgum íslenskum kirkjum. Ţeir eru nú varđveittir á söfnum bćđi á Íslandi og erlendis. Margir hinna elstu íslensku kaleika eru meistarasmíđ og jafnast á viđ ţađ besta sem ţekkist frá 12. og 13. öld í Evrópu. Ţví hefur ósjaldan veriđ haldiđ fram ađ sumir ţeirra séu íslensk smíđ og jafnvel spćnsk, en hvortveggja tel ég vera rangt, og sömuleiđis ađ ţeir séu norskir.

Ţann 17. júní áriđ 2011 var mér bođiđ ađ halda fyrirlestur um merkan kaleik ađ Fitjum í Skorradal. Hulda Guđmundsdóttir bóndi og guđfrćđingur m.m. ađ Fitjum stóđ fyrir hátíđ í tengslum viđ vígslu nýs kaleiks fyrir Fitjakirkju. Hún og fjölskylda hennar höfđu haft veg og vanda af gerđ hans. Ívar Ţ. Björnsson leturgrafari og smiđur góđur skóp hinn nýja kaleik međ upphaflegan kaleik kirkjunnar sem fyrirmynd. Hinn nýi kaleikur er mjög vel unniđ verk og meistarasmíđ. Ađ ţví verđur vikiđ síđar. Gladdist fjölmenni og kirkjufólk sem kom ađ Fitjum ţann 17. júní 2011 mjög yfir hinum nýja kaleik sem vonandi á eftir ađ fylgja kirkjunni um ókomin ár.

fitjakirkja.jpgMeđ mjög stuttum fyrirvara var ég beđinn um ađ halda fyrirlestur um kaleikinn forna frá Fitjum. Ýmsir ađrir höfđu veriđ beđnir um ţađ sama en gátu ekki eđa skorti ţekkingu til ţess. Ég hélt langan fyrirlestur međ fjölda mynda og má skođa skyggnur frá fyrirlestri mínum hér (skjaliđ er frekar stórt, hafiđ vinsamlegast biđlund).

Nú er kominn tími til ađ greina betur og opinberlega frá afrakstri athugana og íhugana minna um rómanska kaleika á Íslandi.

Munu greinar undir heitinu Fitjakaleikur I-? smám saman birtast hér á Fornleifi, en hann er líka mikill áhugamađur um hinn gangandi greiđa (gradalis) og önnur dularfull, kirkjuleg vínveitingaáhöld, sem sumir telja ađ sé jafnvel ađ finna í klettaskorum á hálendi Íslands.

Til ađ byrja međ verđur greint almennt frá kaleiknum frá Fitjum og öđrum kaleikum frá sama tíma, en í síđari greinum verđur fariđ nánar í uppruna kaleiksins, stílsögu og myndmál (táknmál), sem er mjög merkilegt.

Áframhald á nćstunni - Perfer et orate!


Bođunarkirkjan í Cori

cori_1244517.jpg

Sistínsku kapelluna í Vatíkaninu í Róm ţekkja flestir. Ekki ćtla ég ađ eyđa tíma mínum í umfjöllun um slíka síđpápísku, enda var nokkurra kílómetra biđröđ fyrir framan Vatíkaniđ í Róm í gćr. Ég hef líka séđ herlegheitin áđur og ţađ nćgir í ţessu lífi. Ég setti mér líka annađ fyrir en ađ heimsćkja Páfagarđ í suđurgöngunni nú. Viđ létum ţví nćgja ađ aka um í opnum Lundúnastrćtó og komum ţannig tvisvar viđ í Páfagarđi. En ég tók ţessa mynd handa Jóni Vali Jenssyni af Páfanum Rómi í sjoppu nćrri ađalsamkunduhúsi gyđinga í sömu borg.

papa_per_jon_valur_1244570.jpg
Papá 1€ ódýr

Til er önnur kirkja á Ítalíu međ freskum (veggmálverkum) sem er engu síđri en sú Sistínska. Ţađ er bođunarkirkjan (Chiesa della Santissima Annunziata) í Cori viđ rćtur bćjarhćđarinnar í Cori  í Lepinifjöllum í Latínu, suđaustur af Róm, ţar sem ég hef ađsetur ásamt fjölskyldu minni međan á Ítalíudvölinni stendur. Konan bauđ mér í ţetta stórfenglega ferđalag. Ég er bara bílstjóri og kokkur.

Viđ vorum búin ađ koma nokkru sinnum viđ hjá kirkju hinnar allraheilögustu Bođunar, en stundum hafđi gamla gćslukonan veriđ búinn ađ loka áđur en ţörf var á og hafiđ síestuna fyrr en gefiđ var til kynna á skilti viđ tröppurnar upp ađ kirkjunni. Morguninn sem viđ loksins komust inn vorum viđ einu gestirnir. Gćslukonan tjáđi mér, ađ ţví miđur kćmu ekki margir ferđamenn á ţennan fallega stađ.

Freskurnar í Bođunarkirkjunni Cori sýna helstu biblíusögurnar í 14. aldar stíl.  Hér er síđan hćgt ađ komast inn í kirkjuna í ţrívídd án ţess ađ vera í Cori og njóta lystisemda ítalskra ţjóđminja sem eru engu síđri en Sistínska kapellan í Vatíkaninu - og mađur ţarf ekki ađ bíđa í fimm klukkustundir međ heilagandann hangandi yfir höfđinu til ađ komast inn.

gamli_noi.jpg
Gamli Nói í örkinni (sáttmálsörkinni)
cori_fra_norbavej2_1244529.jpg
Cori di Latina, gula örin sýnir stađsetningu Fornleifs um ţessar mundir. Bílnum er lagt viđ hliđ Herkúleshofsins (2200 ára gamalt) rétt ofan viđ húsiđ. Smelliđ á međ músinni til ađ sjá Arnarhreiđriđ.

Hringavitleysingasaga: Um léleg vinnubrögđ og frćđilegt misferli í fornleifafrćđinni á Íslandi

II

Hér skal greint frá ţeim mönnum sem halda, og trúa ţví meira ađ segja, ađ hringlaga kirkjugarđar kringum fornar kirkjur sé arfleifđ frá Bretlandseyjum. Ţeir ganga sumir frekar langt til ađ telja öđrum trú um ţađ. Einnig skal vikiđ ađ ţeim, sem án nokkurra haldbćrra raka halda ţví fram ađ torf- og steinkirkjur Íslendinga séu hefđ frá Bretlandseyjum, međan ađ timburkirkjur, ţ.e. stafkirkjur, sem einnig voru ţekktar á Íslandi, séu hefđ ćttuđ úr Skandínavíu.  

Í sumar hafđi samband viđ mig lćrđur mađur sem var ađ skrifa bók á ensku um uppruna íslenskrar kirkju. Leitađi hann eftir leyfi mínu til ađ birta grunnmynd af kirkjurústinni á Stöng í Ţjórsárdal, og tilgátuteikningu sem ég hef teiknađ og birt til ađ sýna hugsýn mína af ţví, hvernig ég ćtla ađ kirkjan hafi litiđ út. Hann hafđi séđ teikningarnar í grein eftir mig í norsku riti (sjá hér).

 
Kirkja á StöngStangarkirkja Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson b 
Tvćr hugmyndir ađ útliti einkakirkjunnar á Stöng í Ţjórsárdal.
Myndin efst sýnir grunnmynd kirkjurústarinnar á Stöng. Teikningar Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.  
 

Ţar sem rithöfundurinn upplýsti mig um titilinn á fyrirhugađri bók sinni á ensku, The Westward Movement of Insular Culture and Christianity in the Middle Ages, gat ţađ bent til ţess ađ hann teldi hugsanlegt ađ íslenskar torfkirkjubyggingar vćri hefđ, sem ćttuđ vćri frá Bretlandseyjum, og ađ Kristnin hefđi komiđ ţađan ađ mestu. Staldrađi ég ađeins viđ og spurđist fyrir um efniđ í bókinni og notkun umbeđinna mynda. Mikiđ rétt, eins og mér datt í hug var skođun mannsins sú, ađ kirkjubyggingar á Íslandi úr torfi og steini vćri hefđ er borist hefđi frá Bretlandseyjum. Ekki var ţetta tilgáta mannsins sjálfs, og gat hann vitnađ í  fornleifafrćđinga máli sínu til stuđnings.

3
Kirkja ofan á smiđju Stöng 3
Teikning og ljósmynd sem sýnir uppgraftarstöđu og byggingaskeiđ, er helmingur kirkjunnar á Stöng (A) hafđu veriđ fjarlćgđur til ađ rannsaka rústina fyrir neđan sem er smiđja (B). Gulu útlínurnar sýna grunnmynd kirkjunnar. Grafirnar umhverfis kirkjuna (einnig merkt A) hafa veriđ grafnar í gegnum gólf sem tilheyrir enn eldra byggingaskeiđi (C), skála sem hefur veriđ í notkun um 900 e.Kr. Teikning og ljósmynd. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.
 

Steinunnar ţáttur Kristjánsdóttur 

Ţessi kenning, um ađ uppruna íslenskra torfkirkna sé ađ finna á Bretlandseyjum, er ađ mínu mati afar einkennileg meinloka og ţunnur misskilningur sem slćđst hefur inn međal nokkurra fornleifafrćđinga á síđari árum, sérstaklega međal ţeirra sem menntađir eru viđ háskóla, ţar sem kennsla í fornleifafrćđi er meira hengd upp á ţeóríu frekar en stađreyndir, heimildir og greiningu fornleifanna sem mađur finnur. Ţeir sem sett hafa ţessar skođanir fram eru ekki menntađir í miđaldafornleifafrćđi né í kirkjufornleifafrćđi, og ţađ sést vel í öllum skrifum ţeirra. Fylgismenn ţessarar kenningar eiga ţađ einnig sameiginlegt, ađ álíta og trúa, ađ Kristnitaka og iđkun Kristindóms á Íslandi hafi hafist fyrr en ritađar heimildir greina frá og fornleifar stađfesta.

Rithöfundurinn sem vildi fá leyfi til ađ birta myndir af rúst litlu torfkirkjunni á Stöng, sem ég og ađstođarfólk mitt rannsökuđum ađ hluta til í lok síđustu aldar, hafđi lesiđ ţann "sannleika", ađ torfkirkjur á Íslandi vćri hefđ ćttuđ frá Bretlandseyjum, međan ađ stafkirkjur, sem einnig voru reistar á Íslandi, vćru hefđ frá Skandinavíu. Ţetta hafđi hann lesiđ í doktorsritgerđ Steinunnar Kristjánsdóttur frá Gautaborgaháskóla sem hún varđi áriđ 2004 og sem ber titilinn: The Awakening of Christianity in Iceland. Discovery of timber Church and Graveyard at Ţórarinsstađir in Seyđisfjörđur.

Steinunn er, eins og kunnugt er, mjög virk í tilgátusmíđ, en oft standast ekki blessađar tilgáturnar og hiđ frjóa ímyndunarafl hennar, sem hleypur iđulega međ hana í gönur. Ţví miđur verđa nokkrar ţeirra ţó ađ meiru en tilgátum í hennar međförum og annarra. Fólk heyrir og les ćvintýralega fréttir í fjölmiđlum, og svo er orđiđ altalađ ađ fílamađur, eskimóakonur og annađ gott fólk hafi eytt ćvikvöldinu í austjarđarvelferđarţjóđfélaginu á Skriđuklaustri. Menn byrja ađ alhćfa, og loks verđur hugdettan ađ kreddu (dogmu). Ţannig fornleifafrćđi er afar hvimleiđ. En ţessi merkistíđindi ađ austan hafa öll reynst vera tóm tjara ţegar upp var stađiđ. Síđast fór Steinunn međ ólögulegan móbergshnullung frá Seyđisfirđiđ á sýningu í Paderborn í Ţýskalandi og kallar hann kross frá Bremen eđa Hamborg. Ţađ eru engin haldbćr rök fyrir ţví ađ ţetta sé yfirleitt kross og hvađ ţá ađ hann sé eđa sýni einhver tengsl viđ Bremen eđa Hamborg (sjá hér)

Stone-cross616642
Kross Steinunnar Kristjánsdóttur er sagđur vera úr móbergi, en er greinilega úr setlögum. Ljósm. Ţjóđminjasafn Íslands.

Nú er ţađ einu sinni svo, ađ engar torfkirkjur hafa fundist á Bretlandseyjum. Litlar kirkjur og kapellur hafa reyndar fundist viđ bći norrćnna manna á Hjaltlandi og á Orkneyjum, sem byggđar voru ađ hluta til af ţurrum steinvegg, ólímdum, sem var gömul byggingarhefđ á Bretlandseyjum. Engar slíkar kirkjur hafa veriđ reistar á Íslandi svo vitađ sé. 

Christians ţáttur Kellers

Norskur fornleifafrćđingur, Christian Keller, hefur einnig, án mikillar rökhugsunar eđa rökstuđnings, komist ađ ţeirri niđurstöđu, sem hann komst ađ í doktorsritgerđ áriđ 1989, ađ elstu kirkjubyggingarnar á Íslandi og á Grćnlandi byggđu á hefđ frá Bretlandseyjum. Hann notar afar furđuleg hringsnúningarök er hann segir lesendum sínum frá ţví ađ 50 órannsakađar rústir torfkirkna í Noregi gćtu vel sýnt sams konar áhrif í Noregi, ţ.e. hefđ frá Bretlandseyjum. Engin ţessara 50 rústa hafa veriđ rannsakađar. Hvernig getur lćrđur mađur sett fram slíka bábilju í doktorsritgerđ?

En hvers vegna skyldu kirkjur úr torfi og steini í Noregi, ţar sem önnur hús voru reist úr ţví efni, ađ vera undir áhrifum frá hefđum frá Bretlandseyjum, ţegar Norđmenn og ađrir norrćnir menn höfđu byggt slík hús í aldarađir, og sér í lagi ţegar engin kirkjurúst rannsökuđ á Bretlandseyjum hefur veriđ reist međ veggjum úr torfi og ótilhöggnum steinum? Ţađ er mér algjörlega óskiljanlegt.

Christian Keller, sem og Steinunn Kristjánsdóttir, sem hugsanlega hefur komist ađ óundirbyggđri skođun sinni á byggingarhefđ á Íslandi međ ţví ađ lesa tilgátur Kellers, vađa í villu ţegar ţau telja ađ ţađ séu ađeins hefđir sem valda byggingarlagi.

Stór ţáttur í ţví hvernig ákveđin bygging lítur úr, er einnig notkun ţess byggingarefnis sem fyrir hendi er. Menn byggđu oftast úr ţví efniđ sem ţeir höfđu innan handa í nágrenninu. Ţó menn vćru ćttađir úr trjáríkum héruđum Noregs, neyddust ţeir eftir 2. alda ofbeit, uppblástur og vegna trjáleysis til stórra bygginga ađ reisa flest hús sín á Íslandi úr öđru efni en einvörđungu timbri.  Í Noregi, ţar sem nćgt timbur var ađ fá, reistu menn einnig hús úr torfi og steini, ţví ţau einangruđu betur en hús úr timbri. Nokkrar kirkjur og önnur hús á Íslandi voru reist úr rekaviđi, en ţegar mikiđ var lagt í var timbur í helg hús flutt um langa vegu frá Noregi til Íslands. Minni höfđingjar, eđa ţeir sem ekki höfđu beinan ađgang ađ reka, létu sér hins vegar nćgja torfkirkjur. Ekki ber ađ gleyma ađ innan í skelinni af torfi og steinum var lítil og nett stafkirkja.

Sagan af Steffen Stummann Hansen

Út fyrir allan ţjófabálk er međferđ danska forleifafrćđingsins Steffens Stummanns Hansens á torfkirkjum í löndum Norđuratlandshafs. Stummann Hansen, sem býr í Fćreyjum, hefur einnig fengiđ ţá flugu í höfuđiđ,  ásamt írska fornleifafrćđingnum John Sheehan frá Cork University á Írlandi, ađ kirkjur í Fćreyjum vćru byggđar eftir hefđum frá Bretlandseyjum. Til ađ undirbyggja ţá skođun sína skrifar hann m.a., ađ órannsökuđ rúst í Leirvík á Eysturoy sé byggđ á ţannig hefđum. Í grein eftir Stummann Hansen og John Sheehan í Archaeologia Islandica, sem ţeir kalla 'The Leirvik 'Břnhustoftin' and the Early Christianity of the Faroe Islands, and beyond' er vitnađ rangt og falslega í grein eftir mig.

Stummann Hansen og Sheehan gera kirkjuna á Stöng í Ţjórsárdal ađ kirkju sem byggir á hefđ frá Bretlandseyjum međ ţví ađ vitna rangt í málsgrein í grein minni. Stummann Hansen, sem ber ábyrgđ á ţessu, segir mig skrifa um kirkjuna á Stöng: "much indicates that the churchyard had a circular form or a circular enclosure ..." (Sjá s. 36 í greininni).

En ég skrifa ekki ađeins ţađ. Ţađ sem er sýnt međ rauđu letri hér fyrir neđan, vinsar Stummann Hansen út og vitnar rangt í, en ţađ sem er međ bláu vitnar hann alls ekki í. Ţetta er ekkert annađ en heimildafölsun og frćđilegur subbuskapur sem John Sheehan, međhöfundur Stummanns Hansens, ber vitanlega enga ábyrgđ á, ţví hann les ekki dönsku:

"Kirkegĺrden pĺ Stöng er kun delvist udgravet. Vi kender endnu ikke dens střrrelse eller form, og der er indtil videre fundet 11 grave. Plateauet, hvorpĺ kirken har stĺet, har fysiske afgrćnsninger og kirkegĺrden har derfor ikke haft en střrre diameter end ca. 20 m. Meget kunne tyde pĺ, at den har haft en cirkulćr form eller en cirkulćr indhegning, lige som sĺ mange kirkegĺrde i f.eks. Grřnland, elle som ved nabokriken pĺ Skeljastađir i Ţjórsárdalur."

Ţarna fjarlćgir Stummann Hansen vísvitandi úr skýringu minni til ađ láta lesendur sína trúa ţví ađ ég telji ađ hringlaga kirkjugarđur byggđur á hefđ sé umhverfis kirkjugarđinn á Stöng. Ţar ađ auki greinir Stummann Hansen ekki frá gagnrýni minni í sömu grein frá 1996, á ţá fornleifafrćđinga sem telja stafkirkjuhefđ norrćna og torfkirkjur ćttađar frá Bretlandseyjum. Ég fćri einnig rök fyrir ţví í sömu grein, ađ hringlaga kirkjugarđar séu ekki endilega hefđ, heldur oftar lausn vegna landslags kringum kirkjugarđana eđa ţess byggingarefnis sem til taks er, sem og ađ lagiđ sé ekki keltneskt eđa írskt, og hvađ ţá heldur fyrirbćri sem ađeins finnst á Bretlandseyjum og á eyjum í Norđur-Atlantshafi. En ţví gleymir Stummann Hansen ađ segja lesendum sínum frá. Ţessi vinnubrögđ eru óheyrđ. 

Hringlaga garđur er líklega kringum meinta kirkjurúst í Leirvík í Fćreyjum, ef trúa má Stummann Hansen. En hans túlkun á hring er greinilega ekki sú sama og mín. Ég á afar erfitt viđ ađ sjá, hvernig Stummann  Hansen sér hringlaga gerđi í Leirvík. Enginn veit heldur, hvort bćnhúsrústin í Leirvík er rúst kirkju eđa bćnhúss. Er er gerđiđ kringum "bćnhúsiđ" í Leirvík yfirleitt hringlaga? Kannski er ég međ sjónskekkju, ţví mér sýnist garđurinn í Leirvík alls ekki vera hringur

 Leirvík

Bćnhústóft međ hringlanga kirkjugarđsgerđi. Mér sýnist nú frekast ađ gerđiđ hafi veriđ lagađ eftir lćkjunum sem renna vestan og austan viđ tóftina sem enginn veit hvort er Bćnhústóft eđa eitthvađ allt annađ. Lengi, líklega ađeins síđan á 19. öld, var talađ um hring mikinn í túninu fyrir ofan Forna-Reyni í Mýrdal sem kirkjugarđ. Hringurinn var fullkomlega hringlaga, međ sama radíus allan hringinn, og veglegur. Fornleifarannsókn hefur hins vegar sýnt, ađ ţetta er ekki kirkjugarđur heldur náttúrulegt fyrirbćri. Engar grafir voru innan "garđsins" og engin kirkja. Myndin ađ hér fyrir ofan er úr grein Stummanns Hansens og Johns Sheehans. Myndin hér fyrir neđan er af "kirkjugarđinum" ađ Forna-Reyni í Reynishverfi.
 
Forni Reyni 1982 2 b
 
Knud Krogh 2
Ţjóđhildarkirkja í Eiríksfirđi (Tunulliarfik) á Grćnlandi hefur lengi veriđ talin hafa haft hringlaga kirkjugarđ. Svo er ţó ekki. Lega grafanna réđst af landslaginu, miklum halla í landslaginu sunnan og austan viđ kirkjuna, sem ég sýni međ grćnum lit á teikningu fornleifafrćđingsins sem rannsakađi kirkjuna. Leifar hugsanlegs torfveggs vestan viđ kirkjuna (sem ég lita međ gulum lit) sýnir ekki međ vissu ađ kirkjugarđsgerđi hafi veriđ hringlaga. Hins vegar er endurgerđ Ţjóđhildarkirkju ţeirrar  sem byggingarmeistarinn ađ Ţorláksbúđ, Árni Johnsen hefur einnig komiđ ađ (mynd fyrir neđan), búin ađ koma ţví inn hjá almenningi ađ í fornu hafi veriđ veggur úr torfi og steini umhverfis torfkirkju Ţjóđhildar. Ţađ er álíka mikiđ út í hött og Ţorláksbúđ hin nýja í Skálholti. Teikning Knud Krogh.
 
 Ţjóđhildarkirkja

 

Vinnubrögđ Stummann Hansens í grein hans í Archaeologia Islandica eru vítaverđ og ég verđ ađ lýsa fordćmingu minni á ţessari heimildafölsun og tilvitnunarfúski danska fornleifafrćđingsins í Fćreyjum. Menn vitna einfaldlega ekki rangt í kollega sína til ađ undirbyggja draumóratilgátur. Ţađ er til ágćt skilgreining á slíku á dönsku: Videnskabelig uredelighed (Frćđilegt misferli).

Ég býst náttúrulega viđ ţví ađ ţeir sem gefa út ritröđina Archaeologia Islandica taki afstöđu til slíkra vinnubragđa og birti afsökunarbeiđni í nćsta hefti. 

Fornleifastofnun Íslands gaf vitleysuna út

Hverjir gáfu svo út grein Stummann Hansens og Sheeans í tímaritinu Archaeologia Islandica? Ţađ gerđi  sjálfseignarstofnunin sem ţađ sem fornleifafrćđingar í bisness tóku sér hiđ ríkislega nafn Fornleifastofnun Íslands. Í stjórn fyrirtćkisins, sem gefur út Archaeologia Islandica, situr međal annars dr. Orri Vésteinsson sagnfrćđingur, sem gegnir stöđu prófessors í fornleifafrćđi viđ Háskóla Íslands. Orri hefur sjálfur veriđ tekinn í svipuđum óvönduđum vinnubrögđum og Steffen Stummann Hansen, (dćmi hér og hér).

Ég verđ ađ lýsa áhyggjum mínum af ritstjórnargetu ţeirra sem sjá um frćđiritiđ Archaeologia Islandica, ţegar ţeim yfirsést ađ Steffen Stummann níđist á ţví sem ég hef ritađ. Ţađ er reyndar ekki nýtt vandamál. Orri Vésteinsson fór eitt sem međ Steffen Stummann Hansen ađ grafa í Ţjórsárdal. Ţeir grófu í rúst í Skallakoti, sem fyrst var rannsökuđ áriđ 1939. Viti menn, eins og ég hafđi ţegar haldiđ fram frá 1983, og síđar sannađ mörgum til ama, ţá fór byggđ ekki í eyđi í Ţjórsárdal fyrr en eftir 1104. Í torfi skálarústarinnar í Skallakoti var ađ finna gjósku úr Heklugosi frá árinu 1104 (H 1 gjóskuna svokölluđu). Ekki var í rannsóknarskýrslu Stummanns  Hanasen og Orra Vésteinssonar vitnađ í svo mikiđ sem í eina grein eđa stafkrók eftir mig, ţó ég hefđi sýnt fram á ađ aldursgreining endalok byggđar í Ţjórsárdal til 1104, setta fram af  Sigurđar Ţórarinssonar jarđfrćđingi, byggđi á misskilningi, misskilningi sem einnig leiđréttist međ endurrannsókninni á Skallakoti, sem og nýjum aldursgreiningum sem nýlega hafa veriđ gerđar á leifum frá Skeljastöđum í Ţjórsárdal.

Svona útilokunarvinnubrögđ minna á ađferđir sumra fornleifafrćđinga í Sovétríkjunum sálugu, sem útrýmdu kollegum sínum úr umrćđunni, eftir ađ ţeir höfđu komiđ ţeim sem átti ađ gleyma í Gúlagiđ (sjá hér). Slík vinnubrögđ eru greinilega ekki framandi í HÍ. Ţađ er dapurlegt.

Meira böl og fleiri klámhögg 

í grein sem Steinunn Kristjánsdóttir birti í ráđstefnuriti fyrir 16. Víkingaráđstefnuna, sem haldin var í Reykjavík áriđ 2009, er heil röđ af röngum tilvitnunum: Grein Steinunnar, ţar sem hún kemur inn á  "klassíkerinn", kirkjurústina á Stöng, kom út áriđ 2011 og bar titilinn: The Vikings as a Diaspora - Cultural and Religious Identities in Early Medival Iceland: Texti Steinunnar um Stöng fylgir hér, og ţađ sem er međ rauđu letri er einfaldlega rangt vitnađ í texta eftir mig:

Of course, it is useful to use the church found at the farm Stöng in Ţjórsárdalur as a representative example of the turf churches. The church was discovered during an excavation that was performed there in periods in 1986 and 1992-1993. This particular building was first excavated in 1939 and interpreted as a smithy (Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 1996, p. 119-139). The church at Stöng was built of turf and stones, and its interior measured 2.5 meters wide and 5 metres long. A choir was added to the east side of the church, which had an east west orientation (Fig. 2) Several graves were exhumed. A fragmented stone cross of Irish origin was also found during hte excavation of the church. The excavator suggest that the farm at Stöng was established in the 10th century; radiocarbon results date the church to the early 11th century (Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, 1996, p. 129f).

Leiđrétti ég hér međ:
 

  • Kirkjurústina,sem Kristján Eldjárn og ađrir sveinar danska arkitektsins Aage Roussell komu niđur á međ hrođvirknislegum rannsóknarskurđum áriđ 1939 var ţá ekki túlkuđ sem smiđja. Ţetta ćttu allir ađ vita sem lesiđ hafa Forntida Gĺrdar i Island (Kaupmannahöfn 1943), ţar sem niđurstöđurnar rannsóknanna í Ţjórsárdal 1939 voru gefnar út áriđ 1943. Smiđja fannst hins vegar á Stöng áriđ 1939 um 20 metra austan viđ kirkjuna. Beint undir kirkjurústinni á Stöng er aftur á móti eldri smiđja (sem fannst 1993), forveri smiđjunnar sem rannsökuđ var 1939.
  • Kór var ekki bćtt viđ austurhluta kirkjunnar. Hann var ţar frá upphafi er kirkjan var byggđ. Ţarf ađ nefna ađ kirkjan hafi legiđ í austvestur? Engar grafir voru grafnar upp. Ţćr voru rannsakađar og í ljós koma ađ beinaflutningur í líkingu viđ ţađ sem Kristinna laga ţáttur í Grágas nefnir hefur átt sér stađ - bein höfđu veriđ grafin upp á 12. öld og greftruđ viđ ađra kirkju.
  • Skilgreiningin "exhumation of graves", ţađ er fjarlćgin líka, er mjög einkennileg, ţegar tillit er tekiđ til ţess ađ Steinunn Kristjánsdóttir hlýtur ađ vita, ef hún hefur lesiđ greinina sem hún vitnar í, ađ grafirnar á Stöng voru tómar. Bein höfđu í flestum tilvikum veriđ fjarlćgđ (sjá t.d. hér).
  • Brot af steinkrossi af írskum uppruna hefur aldrei fundist á Stöng og stendur ekkert um ţađ í ţeirri grein sem sem Steinunn Kristjánsdóttir vitnar í.(Sjá enn fremur hérna).
  • Ég hef hvergi ritađ eđa haldiđ ţví fram, ađ geislakolsaldursgreiningar á kirkjunni sýni aldur til byrjunar 11. aldar. Út frá upplýsingum frá afstöđu jarđlaga og mannvistarlaga, aldri gripa sem fundust í smiđjunni undir kirkjunni sem og út frá vitnisburđi gjóskulaga, er ljóst ađ kirkjan hafi ekki veriđ reist fyrr en ca áriđ 1000 e. Kr.
Steinunn-distortion
 
Aldrei var torfgafl til vesturs á kirkjunni á Stöng. Hér hefur Steinunn blandađ saman kirkjurústinni og smiđjurústinni sem liggur undir. Myndin úr Viking Settlements & Viking Society; Papers from the Proceedings of the Sixteenth Viking Congress í Reykjvík 2009 (2011). Mér ţykir Steinunn hafa skrumskćlt niđurstöđur rannsóknanna á Stöng međ ţessari "skrípateikningu" sinni.
 

Hvernig ţađ er hćgt fyrir kennara í fornleifafrćđi viđ HÍ ađ níđast svo á texta og rannsóknarniđurstöđum annarra, er mér algjörlega fyrirmunađ ađ skilja. Til hvers ţarf Steinunn Kristjánsdóttir ađ birta viđvaningslega skematíska teikningu af rústinni á Stöng, ţegar til eru nákvćmar uppmćling á kirkjunni? Verst er ţó, ađ ţeir sem ritstýrt hafa ráđstefnuriti 16. Víkingaráđstefnunnar í Reykjavík, á vegum Hins íslenzka Fornleifafélags og Háskóla Íslands, hafa ekki haft til ţess nokkra burđi.

Réttast vćri ađ kćra ţessi viđvaningslegu vinnubrögđ til siđanefnda í Háskóla Íslands og ráđuneyta sem bera ábyrgđ á ţeim stöđum og stofnunum sem Steinunn vinnur viđ. En ósk mín er ađ fólk lćri ţegar ţeim er bent á rugliđ í sér og vinni ekki á eins hrođvirknislegan hátt í framtíđinni. Mikiđ af efni Fornleifs eru misjafnlega mjúk gagnrýni á léleg vinnubrögđ og fljótfćrnisvillur í íslenskir fornleifafrćđi. En líklegast lesa ţeir sem baunađ er á ekki gagnrýnina. Ţeir eru kannski yfir hana hafnir.

Ef menn geta ekki lesiđ sér texta til gangs, er háskólaumhverfi kannski ekki rétti stađurinn ađ eyđa kröftum sínum og starfsćvi. Afsökunarbeiđni mega ţeir sem skömmina bera setja hér í athugasemdirnar, ef menn hafa einhverja ćru í skrokknum.

*

Ég gaf auđvitađ manninum lćrđa, sem lesiđ hafđi og trúađ skrifum Steinunnar, leyfi til ađ nota myndir sem ég hef birt úr rannsóknum á Stöng. Rannsóknirnar á Stöng voru styrktar af almannafé, og ţó ég hafi unniđ mest međ efniđ á mínum eigin tíma, ţá tel ég allar rannsóknarniđurstöđur vera almannaeign ţegar ţćr hafa veriđ birtar, en menn skulu nota ţćr međ virđingu og án ţess ađ skrumskćla ţađ sem niđurstöđurnar sýna í raun eđa ţađ sem vísindamađurinn hefur skrifađ. Ađ vitna rangt í heimild er misnotkun. Međferđ Steffen Stummanns Hansens á texta mínum er skammarleg heimildafölsun og međferđ Steinunnar ćtti ekki ađ sćma akademískum borgara í HÍ. En ţegar menn eru komnir út í vafasama kenningasmíđ sem mest líkist trúarbrögđum eru rökin, vísindin og frćđimennskan eftir ţví. 


Rómardraumar

óskhyggja

Mikiđ er alltaf gaman ađ sjá áhuga manna á ţví sem kynni ađ finnast í Vatíkaninu, en um leiđ vanţekkingu ţeirra á ţeirri stofnun sem Archivum Secretum Apostolicum Vaticanum er. Kári Bjarnason íslenskufrćđingur hlýtur ţó ađ ţekkja nokkuđ til, ţví hann fékk styrk til mánađar dvalar áriđ 1992 til ađ rannsaka Maríukvćđi, en ţađ hefur ţó líklegast veriđ í bókasafni Vatíkansins.

Rómantísk er sú skođun manna, ađ Íslendingar hafi í tíma og ótíma veriđ ađ senda Páfanum í Róm einkabréf. Ef slík bréf voru send, komust ţau ekki alltaf á leiđarenda. En hver veit, fyrst ég fann prestsinnsiglisstimpill Jóns Arasonar í Kaupmannahöfn, ţá er eins víst ađ hćgt sé ađ finna bréf Jóns í Vatíkaninu. Varla mun nokkur mađur sitja eins viđ í skjalasafni og Kári ef hann yrđi sendur suđur í Róm til ađ leita. La dolce vita Rómaborgar heillar hann ekki né truflar. Menntamálaráđuneytiđ myndi fá eitthvađ fyrir gjaldeyrinn ef Kári yrđi sendur, eđa ekki neitt, ţví mađur getur aldrei vitađ hvađ skjalasöfnin geyma.

Ţó ađ skalasöfn Vatíkansins sé lokuđ bók um upplýsingar um uppruna Kólumbusar og ađra ţćtti sögunnar, t.d. ţá sem lúta ađ ofsóknum kirkjunnar á gyđingum, ţá er ekki eins og skjalasafn Vatíkansins sé órannsakađ. Ţar fer fram mjög öflug rannsóknarstarfsemi og nú tölvuskráning, og tel ég víst ađ safniđ hefđi haft samband viđ Íslendinga, ef ţeir finndu eitthvađ bitastćtt.

Reyndar eru um 84 hillukílómetrar í safninu og safnskráin telur um 35,000 bindi. En ţađ sem líklega hefur einna helst valdiđ ţví ađ íslenskir frćđimenn hafa ekki ílenst á skjalasafni Vatíkansins er ađ Íslendingar eru ekki eins sleipir í latínu og ţeir voru fyrr á tímum. Ég ţekki ekki í svipinn neinn sagnfrćđing, nema hugsanlega prófessor Sveinbjörn Rafnsson, sem kann eitthvađ í latínu. Latína var ekki kennd almennilega í menntaskólum eftir ađ latínukennsla Teits Benediktssonar var skorin viđ nögl í MH. En áđur en sá hrćđilegi atburđur átti sér stađ naut ég góđs af kennslu hans og tók ţar alla áfanga í latínu. Hef aldrei orđiđ samur mađur eftir ţađ, en ţví lofađi Teitur líka í fyrsta áfanganum.

Ef menn fá pening til ađ leita ađ nál í heystakk Vatíkansins, er inngangur skjalsafnsins viđ Porta de S. Anna í via di Porta Angelica. Allir frćđimenn međ tilskylda menntun og reynslu af skjalarannsóknum geta sótt um ađgang. Ţeir ţurfa ađ hafa međmćlabréf frá viđurkenndri rannsóknarstofnun eđa viđurkenndum frćđimanni á sviđi sagnfrćđi eđa líkra greina.

Í bókasafni Vatíkansins bar á tíma mikiđ á ţví ađ 8. bođorđiđ vćri brotiđ. Ţess vegna var ţessum ágćta útbúnađi komiđ fyrir:

riaperturabibliotecavaticana


mbl.is Óţekkt gögn um Ísland í Páfagarđi?
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband