Langspil á Íslandi og í erlendum söfnum

Your image is loading...

Er bandaríski tónmenntafrćđingurinn David G. Woods rannsakađi langspil og íslensku fiđluna áriđ 1981 skođađi hann 21 eintök af langspilum í eigu safna og einstaklinga á Íslandi. Sum ţeirra hljóđfćra sem hann skođađi voru reyndar ekki sérlega gömul, nokkur meira ađ segja smíđuđ á síđari hluta 20. aldar (sjá hér).

Hér verđa sýnd og safnađ saman upplýsingum um hljóđfćri sem flest eru smíđuđ fyrir aldamótin 1900. Flest ţeirra eru frá 19. öldinni en nokkur eru međ vissu frá ţeirri 18. 

Ţetta er enn ekki tćmandi skrá, ţví ekki er búiđ ađ hafa samband viđ öll söfn sem eiga langspil og hugsanlega eru til hljóđfćri í eigu einstaklinga sem eru eldri en frá aldamótunum 1900. 

Mig langar ţess vegna ađ biđja fólk, sem veit um gömul langspil sem ekki eru enn međ í ţessari skrá, ađ hafa samband viđ mig, sér í lagi ef langspil í ţeirra eigu eru frá ţví fyrir aldamótin 1900. Fréttir af hljóđfćri Sigurđar Björnssonar á Húsavík, Guđrúnar Sveinsdóttur Reykjavík og Herdísar H. Oddsdóttur, Reykjavík vćru t.d. vel ţegnar.

Upplýsingarnar um ţessi hljóđfćri, sem safnađ verđur saman hér, vonast ég ađ gagnist mönnum sem vilja smíđa sér ţetta merka hljóđfćri, annađ hvort međ bogadreginni hliđ, eđa langspil međ beinar hliđar. Vonast ég til ađ menn hafi ţá eitthvađ annađ en og einskis nýtar vefsíđur og međ hljóđfćri misjafnlega góđra spilimanna á YouTube sér til fyrirmyndar.

Í nćstu fćrslu um langspilin verđur greint frá heimildum um langspil á 20. og 21. öld.

 

Ísland

Ţjóđlagasetur sr. Bjarna Ţorsteinssonar á Siglufirđi

Siglufjörđur langspil photo Jon Steinar Ragnarsson 2

IMG_1989_1200x800
Ljósm. Jón Steinar Ragnarsson
 

Ţetta fagra hljóđfćri er erfđastykki Guđrúnar Jónsdóttur arkitekts í Reykjavík, en hún hefur lánađ ţađ til Ţjóđlagaseturs sr. Bjarna Ţorsteinssonar á Siglufirđi

Fyrsti eigandi ţess, og jafnvel smiđur, er talinn hafa veriđ Stefán Stefánsson bóndi á Heiđi í Gönguskörđum (1828-1910), sem var langafi Guđrúnar. Sonur hans var Stefán Stefánsson (1863-1921), kennari viđ gagnfrćđaskólann á Möđruvöllum og síđar skólameistari á Akureyri. Dóttir Stefáns skólameistara var Hulda, fyrrum skólastjóri húsmćđraskólans í Reykjavík og móđir Guđrúnar. Frá Heiđi kom hljóđfćriđ ađ Möđruvöllum áriđ 1890.

IMG_1985_1200x800 b
Ljósm. Jón Steinar Ragnarsson

Ađ sögn Huldu Stefánsdóttur var ţađ fyrsta verk Stefáns afa hennar á hverjum morgni ađ taka langspiliđ ofan af vegg og leika á ţađ. Hann notađi vinstri ţumalfingurinn á laglínustrenginn og gripbrettiđ, og var vinstri höndin sveigđ yfir strengina. Boganum var haldiđ međ hćgri hendi og strokiđ yfir strengina nćrri enda hljóđfćrisins. Ţetta langspil var notađ til ađ lćra sálmalög sem sungin voru á heimilinu en ekki var ţađ notađ viđ kirkjuathafnir.

Ţetta fallega hljóđfćri hefur 4 strengi og eru tveir ţeirra strendir úr sniglinum en ţeir tveir sem lengst eru frá gripbrettinu eru styttri en meginstrengirnir og mislangir og eru festir međ höldum sem skrúfađar hafa veriđ í kassa hljóđfćrisins. Ţetta fyrirkomulag strengjanna er líklega ekki mjög frábrugđiđ ţví sem var á hljóđfćri sem John Baine einn af ferđafélögum Stanleys á Íslandi áriđ 1789 lýsti í dagbók sinni: When Mr. Stanley came on board, he shewed us an Icelandic Instrument of music called Langspiel. It is a frustrum of a rectangular pyramid 5˝ in by 3 and 1 sq at the top. height 39 in with 6 Strings of thick brass wire the longest about 37 inches and the Shortest 12˝ inches with stops like those of the Guitar .. (sjá frekar hér)

Í gripbrettiđ, háls og fót hafa veriđ innlagđar beinţynnur sem gegna hlutverki gripa og brúa. Hljóđopiđ er hringlaga međ skreyti umhverfis. Erfitt er ađ átta sig á viđnum sem notađur hefur veriđ í kassann. David G. Woods taldi kassann vera smíđađan úr furu, en ţađ getur vart veriđ. Ef til vill er ţetta viđur ávaxtatrés, einna helst kirsuberjatré, en kannski reynir sem hefur veriđ litađur. Ţađ er ţó sagt međ međ miklum fyrirvara. Verđ ég ađ fara norđur á Siglufjörđ til ađ sjá gripinn, áđur en ég get slegiđ nokkru föstu um ţađ.

 

Minjasafn Reykjavíkur, Árbćjarsafn

Í Árbćjarsafni (Minjasafni Reykjavíkur) eru tvö langspil, eitt rauđmálađ međ bogadreginni hliđ og hitt blámálađ langspil međ beinni hliđ.

ÁBS 28 lille 

Ábs 28

Ţetta langspil kom á safniđ áriđ 1952. Ţađ var í eigu Ţorbjargar Bergmann (1875-1952). Ţorbjörg safnađi gömlum gripum. Dóttir hennar Hulda Bergmann og eiginmađur hennar Einar Sveinsson afhentu safninu 399 gripi ţegar Ţorbjörg lést áriđ 1952. Ekkert er vitađ um uppruna langspilsins. Ţađ (stokkurinn) er 86 sm ađ lengd og rauđmálađ. Ţađ er međ fćtur á kraga og botni og er fóturinn á botninum brotinn. 

ÁBS 1316 lille
Ábs 136

Ţetta fallega og litríka langspil var keypt til safnsins og er sagt vera smíđađ eftir skagfirskri eftirmynd. Engar upplýsingar er um smiđ eđa aldur. Gefandi er einnig óţekktur sem og koma langspilsins í safniđ, en ţađ var tölvuskráđ ţar áriđ 1993 löngu eftir ađ Lárus Sigurbjörnsson hafđi upphaflega skráđ ţađ. Engar upplýsingar eru heldur um stćrđ. Líklega er ţetta 20. aldar smíđi, sem byggir á eldra hljóđfćri, en engu skal slegiđ föstu um ţađ enn

Byggđasafn Skagfirđinga, Glaumbć

Á byggđasafninu í Skagafirđi hef ég séđ langspil, en aldur ţess ţekki ég ekki enn. Beđiđ er eftir upplýsingum frá Byggđasafninu. 

Minjasafn Akureyrar

Tvö langspil tilheyra Minjasafni Akureyrar. Eitt í safninu sjálfur og annađ í Davíđshúsi, en ţađ langspil tilheyrđi Davíđ Stefánssyni skáldi. Langspiliđ í Davíđshúsi virđist mjög fornt. Samkvćmt upplýsingum safnsins er kassinn er 65 sm ađ lengd og snigillinn 20 sm. Kassinn er 10 x 10 sm neđst en 8,0 x 8,0 sm efst. Ţetta hljóđfćri hefur upphaflega verđ međ 4 strengi, tvo sem strekktir voru efst í sniglinum og tveir styttri sem strekktir voru međ stillingarpinnum neđst en festir á höld á kassanum.

Langspil MSA 2 3

Langspiliđ í sjálfu Minjasafninu er vandađri smíđ en langspiliđ í Davíđshúsiđ og líklegra yngra. Ţađ er málađ rautt og svart. Kassinn er 63,5 sm  og snigillinn 10 sm.  Kassinn er 10 x 6 sm neđst  og 5,3 x 5.5 efst, mjórri strengjamegin.

 Langspil MSA2 2 

Byggđasafn Árnesinga

Í Byggđasafni Árnesingar eru til tvö langspil međ safnnúmerin 680 og 1326. Beđiđ er eftir fyllilegri upplýsingum um ţau.

Árnessýsla 1326
1326

Eitt langspil safnsins ber númeriđ 1326 og svipar mjög til langspils á Musik/Teatermuseet í Stokkhólmi međ safnnúmeriđ M1890 (sjá neđar).

 

Byggđasafniđ Görđum, Akranesi

Akranes
1959/1077

Langspiliđ ađ Görđum hefur safnnúmer 1959/1077. Litlar sem engar upplýsingar eru til um upphaf og komu ţessa langspils í byggđasafniđ ađ Görđum. Aldursgreining ţess er ţví ekki alveg örugg, en út frá lagi og tćkni er líklegt ađ ţađ sé smíđađ á seinni hluta 19. aldar.

Mesta lengd: 86 sm; Hćđ snigils: 17 sm; Breidd snigils efst: 4,2 sm: Breidd framhliđ efst: 5,4 sm; Breidd framhliđ viđ botn: 14 sm; Ţykkt hliđar efst: 6,7 sm og neđst 9,1 sm.

 

Ţjóđminjasafn Íslands

Ţjóđminjasafniđ á ţrjú langspil af mismunandi gerđum. Beđiđ er eftir nánari upplýsingum um hljóđfćrin. 

Eitt langspila safnsins, sem mjög svipar til hljóđfćris Stephensens fjölskyldunnar á Innra-Hólmi, sem Sir George Steuart Mackenzie fékk og lýsti í bók sinni um Íslandsför sína áriđ 1811 (hljóđfćri sem nú er kannski ađ finna í Edinburgh, sjá neđar), er skráđ međ safnnúmeriđ Ţjms. 635 og upplýst er í ađfangabćkur ađ ţađ hafi veriđ gefiđ á Fornminjsafniđ af Katrínu Ţorvaldsdóttur áriđ 1868. Ţađ mun vera Katrín Ţorvaldsdóttir úr Hrappsey sem var kona Jóns Árnasonar ţjóđsagnasafnara. Langspiliđ er ekki lengur til sýnis í Ţjóđminjasafninu, heldur má sjá ţađ í Tónlistarstofu Ţjóđmenningarhússins.

Ţjms 365

Ţjms. 635

635b

Danmörk

Musikmuseet, Křbenhavn  

Er nú hluti  af Ţjóđminjasafni Dana - Nationalmuseet.

Í Kaupmannahöfn er ađ finna fimm merk langspil og eina fiđlu íslenska. Allt mjög merkileg hljóđfćri. 

Ljósmyndir: Musikmuseet/Nationalmuseet.

D50_1

D 50
D50_6


Safnnúmer: D 50

Smiđur: Óţekktur; Uppruni: Gefiđ safninu af Kammerĺdinde enkefrue Emilie Johnsson (f. Mayer). Sagt er í safnaskrá, ađ Emilie Johnson hafi veriđ ćttuđ frá Íslandi. Langspiliđ var sent frá Íslandi til South Kensington Museum (Hér er átt viđ Museum of Musical Instruments) í Lundúnum, en hafnar ađ óţekktum ástćđum í Kaupmannahöfn; Aldur:  Sennilegast miđbik 18. aldar; Lengd: 78,4 sm; Mesta breidd: 13 sm neđst og efst 5,8 sm: Mest ţykkt hliđar neđst: 11.8 sm; Mesta ţykkt hliđar efst: 8,2 sm; Hljóđop: Í laginu eins og einhvers konar Ţórshamrar. Grip: Er úr tré og stillanlegt. Frekari upplýsingar hefur Fornleifur.

X13_3
X 13  - Frá Stađarhrauni

 

Safnnúmer: X 13; Saga: (áđur N 117 í Ţjóđminjasafni Dana í byrjun 20. aldar; Ţar á undan (áriđ 1891) X 175; Smiđur: Óţekktur; Uppruni: Stađarhraun í Mýrarsýslu; Aldur: Sennilegast miđbik 18. aldar; Lengd: 93,3 sm; Mesta breidd: 16,2 sm; Hljóđop: Í laginu eins og einhvers konar Ţórshamrar; Grip: Upplýsingar hefur Fornleifur.

Anna Ţórhallsdóttir söngkona lét smíđa eftirlíkingu af ţessu hljóđfćri, sem hún lék á. Eftirlíkingin var gerđ um í lok 6. áratugar síđustu aldar af hljóđfćrasmiđ í Kaupmannahöfn.

D68_1
D 68
D68_3
D 68
 

Safnnúmer: D 68

Mjög ónógar upplýsingar um skráningu og uppruna ţessa langspils eru til í safninu. Svo virđist sem ţćr upplýsingar hafi týnst einhvers stađar frá ţví ađ hljóđfćriđ kom í safniđ og ţar til ađ safnvörđur skođar ţađ og dćmir áriđ 1972. Ţetta er tveggja strengja langspil

Efni: "Mahogni" samkvćmt skrásetjara safnsins og er ţađ rangt; Smiđur: Óţekktur; ; Uppruni: óţekktur; Aldur: Safniđ telur langspiliđ smíđađ um aldamótin 1900 Sennilegra er ađ hljóđfćriđ sé frá 19. öld. Langspil D 50 kom á safniđ áriđ 1899 og er ţví líklegt ađ langspil D68 hafi komiđ litlu síđar og miđađ viđ slit, er greinilegt ađ hljóđfćriđ er gamalt ţegar ţađ kemur á Musikmuseet í Kaupmannahöfn; Lengd: 78 sm; Lengd án snigils: 63,7; Breidd kassa efst: 6,7 sm; Mesta breidd: 18,4.; Ţykkt hliđa efst 4,9 sm; Ţykkt hliđa neđst: 5 sm; Hljóđop: Hjartalaga (hjarta á hvolfi); Grip: Upplýsingar hefur Fornleifur; Strengir: 2

D130_1 lille

D 130
D130_3

D 130

D130_4

Safnnúmer: D 130

Ţriggja strengja hljóđfćri. Efni:   Smiđur: Óţekktur; Uppruni: Hljóđfćriđ var keypt af skolebetjent Lyum, Larslejestrćde 9 í Kaupmannahöfn, Sjálendingi sem hefur engin sjáanleg tengsl haft viđ Ísland; Aldur: Sennilegast fyrri hluti 19. aldar; Hljóđop: Hjartalaga; Lengd: 86,1 sm; Mesta breidd: 16,4 sm; Breidd kassa viđ snigil; 6,5 sm; Ţykkt hliđa efst og neđst: 5,2 sm: Lengd kassa: 37 sm; Grip: Upplýsingarnar hefur Fornleifur; Strengir: 3.

D165_1
D 165
 
D165_3

Safnnúmer:  D 165

Efni: Smiđur: Óţekktur; Saga: Langspiliđ var keypt á Det Kgl. Assistenthus, sem var hiđ opinberlega
danska veđlánahús frá 1688-1974. Langspiliđ er keypt og kemur á safniđ 22/1 1942; Aldur: 19 öld;
Lengd međ snigli: 77,5 sm; Lengd kassa: 63,5 sm; Mesta breidd 15,3 sm; mesta breidd viđ snigil: 6.7 sm; Hljóđop: S-laga: Grip: Upplýsingar hefur Fornleifur.

Svíţjóđ

Musik / Teater Museet, Stokkhólmi

Í Stokkhólmi er ađ finna 3 gömul langspil og eitt sem líklegast er frá 20. öld.

 

N35179%20Langspil
N34179

(Ljósm. Hans Skoglund)

Safnnúmer: N35179;

Smiđur: Óţekktur; Aldur: Óţekktur, en sennilegast er hljóđfćriđ frá 19. öld. Langspiliđ kom áriđ 1882 á Nordiska Museet i Stokkhólmi;  Lengd: 83,5 sm; Strengir: Upphaflega 3.

N35180 Nordiska Museet d 

 
N35180 (Ljósm. Hans Skoglund)


N35180_1

Safnnúmer: N35180, upphaflega í Norsiska Museet, ađ láni ţađan;

Smiđur: Óţekktur; Aldur: Óţekktur, sennilegast miđbik 19. aldar: Lengd: 97 sm; 3 strengir; Grip: Úr messingvír; Strengir: 3.
N38855 aN38866 Musik & Teatermuseet

N38855 (Ljósm. Hans Skoglund)

Safnnúmer: N38855, Upphaflega komiđ úr Nordiska Museet. Ađ láni ţađan;

Smiđur: Óţekktur; Aldur: Óţekktur, sennilegast frá fyrri hluta 19. ald; Lengd: upplýsingar vantar; Strengir: Hafa upphaflega veriđ 3.


Í Musik / Teater Museet í Stokkhólmi er einnig ađ finna langspil, (M1890), sem búiđ var til á Íslandi og kom á Nordiska Museet áriđ 1934. Ţađ er međ einn streng (einn stillingarpinna) og hjartalaga hljóđopi. Ég tel mjög líklegt ađ ţessi smíđ sé frá 20. öldinni og ađ hugsanlega séu einhver tengsl á milli ţessa hljóđfćris og hljóđfćris nr. 1326 á Byggđasafni Árnesinga (sjá ofar). En allar upplýsingar vćru vel ţegnar. Sjá hér.

M1890_3
M1890

Tćkniteikningar af íslensku hljóđfćrunum er hćgt ađ kaupa í verslun Musik/Teater Museet.

 

Skotland

Edinburgh University
Collection of Historic Musical Instruments

Langspiliđ kom upphaflega í desember áriđ 1858 á the Edinburgh Museum of Science and Art. Ţađ var upphaflega í eigu R.M Smith í Leith. Upphaflega fékk hljóđfćriđ og međfylgjandi bogi safnnúmerin 3385 og 3386. Síđar lánađ af Trustees of the National Museum of Scotland (NMS A301.26). Á miđa á botninum stendur hins vegar "INDUSTRIAL MUSEUM / of Scotland /No. 301 26".

Edinburgh 2

Hljóđfćriđ var endurskráđ ţann 30.8.2011 međ ţessari lýsingu:

Technical description: Instrument built of pine, the soundboard and back overlapping the ribs by 3mm. There are 4 strings, one bowed and three drones, one of the drones possibly tuned an octave higher, going through a hook in the soundboard 468mm from the nut. The hitchpins are attached to the bottom of the instrument. The tuning pegs go into a scroll, similar to that on a hurdy gurdy, the bowed string peg of stained beech, an unoriginal drone peg of oak. Iron plate on the nut and bridge for the strings to run over. Sound-hole at the widest part of the soundboard, 40 diameter, marks on the soundboard to indicate that the rose was 48mm. Distance of frets to the nut 749, 666.5, 630, 564, 501.5, 473, 420.5, 374, 333.5, 316, 282.5, 252, 238, 211.5, 187.5, 168, 159.5. Repair History: Of
the three tuning-pegs present, one has an ivory button matching those on the scroll; the remaining two are presumably replacements.

Sjá frekar hér.

Veriđ er ađ rannsaka í Edinborg, hvort hljóđfćriđ geti veriđ sama hljóđfćri og Sir George Steuart Mackenzie fékk ađ gjöf á Íslandi áriđ 1810 (sjá hér), og ađ bćti hafi veriđ einum streng í ţađ hljóđfćri.

 

Belgía

Musée des Instruments de Musique/

Muziekinstrumenten-museum

Ţađ er : 4. deild Musées royaux d'Art et d'Histoire, Bruxelles | Koninklijke Musea voor Kunst en
Geschiedenis, Brussel.

1520_1 b Brussel

1520

Safnnúmer 1520, aldur óţekktur, en langspiliđ er eldra en 1883, en ţá er hljóđfćriđ komiđ á safniđ í Brussell. Lengd: 88,9 sm.

Langspil ţetta er óneitanlega mjög líkt langspili ţví sem Mayer teiknađi í hlóđaeldhúsinu á Grímsstöđum á Fjöllum áriđ 1836.

Grimsstađir langspil
 
Brussel langspil

Kanada

Candian Museum of Civilization

Canada langspil

Ljósm: © CMC/MCC, 69-62 Canadian Museum of Civilizations

"A 1962 survey by Kenneth Peacock of Icelandic settlement in Manitoba noted only one traditional instrument, the langspil, a narrow rectangular box about a metre long, fitted with two metal strings and frets. This instrument was made shortly after 1900 by a farmer south of Gimli. It is housed in the Canadian Museum of Civilization folk instrument collection." (Sjá hér). Hljóđfćriđ er tveggja strengja.

canada Gimli langspil

« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Athugasemdir

1 Smámynd: Jón Steinar Ragnarsson

Skemmtileg og fróđleg samantekt. Ég hef veriđ ađ velta einu fyrir mér, en ţađ er hvernig haldiđ er á svona hljóđfćri ţegar á ţađ er spilađ. Einhverjar teikningar sýna menn halda ţessu í kjöltu sér, sem mér finnst skrítiđ, vegna ţess ađ ţađ getur ekki veriđ ţćgilegt ađ beita boganum ţannig. Oft eru menn í dag međ ţetta liggjandi á borđi eđa á knjám sér.

Hljóđfćriđ sjálft er byggt ţannig ađ engu líkara er en ađ ćtlast sé til ţess ađ ţađ standi upp á endann líkt og lítiđ selló, sem ţá hefur vćntanlega stađiđ á kistli eđa einhverri upphćkkun.

Ţetta rćđ ég af ţví ađ á breiđendanum er nánast alltaf stettur eđa flatur pallur.

Kannski er ţađ eingöngu vegna ţess ađ ţannig var fyrirverđarminnst ađ geyma hljóđfćriđ, ţegar ţađ var ekki í notkun, ţ.e. Láta ţađ standa upp á endann í stađ ţess ađ láta ţađ liggja.

Hvađ heldur ţú? Eru einhverjar öruggar upplýsingar um ţetta? Er hćgt ađ treysta inspíreruđum og tiltölulega nýlegum renderingum teiknara sem vissu máske lítiđ um ţetta eđa jafnvel sáu ţetta aldrei notađ í praksís?

Jón Steinar Ragnarsson, 29.3.2013 kl. 10:44

2 identicon

Ertu alveg viss um ađ Byggđasafn Skagfirđinga sé í Laufási?

Mig minnir endilega ađ ţađ sé í Glaumbć?

Ţorvaldur S (IP-tala skráđ) 29.3.2013 kl. 10:54

3 Smámynd: Jón Steinar Ragnarsson

Ţađ vćri gaman ađ sjá hvort einhver gćti tekiđ Hendrix cover á langspil, eins og ţessi Kóreanska stúlka gerir á sitt ţjóđlega hljóđfćri. :)

http://m.youtube.com/watch?v=NfOHjeI-Bns

Jón Steinar Ragnarsson, 29.3.2013 kl. 11:21

4 Smámynd: FORNLEIFUR

Rétt Ţorvaldur. Ég rugla ţessum stöđum gjarnan saman.

FORNLEIFUR, 29.3.2013 kl. 12:18

5 Smámynd: Ragnhildur Kolka

Aldeilis fyrirtaks samantekt.

Ragnhildur Kolka, 1.4.2013 kl. 16:00

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband