Var Mökkurkálfi Snorra Sturlusonar skyldur gólem gyđinga?

Fornleifur er hálfgjört nátttröll, og einn af ţessum körlum sem er kominn á ţann aldur er ţeir telja sig nćr alvitra og ţurfi ţví ekki ađ hlusta á sér yngra fólk, og ţađan ađ síđur ađ hafa áhuga á ţví sem ţađ er ađ gera í frćđunum.

Ţótt Leifur sé oft afar ţurr á manninn og algjör sleggja ţegar kemur ađ gangrýni á augljósa vit og rökleysu, ţá hefur hann gaman ađ ţví ađ kynna sér hvađ ungviđiđ skrifar og hugsar, ţó ţađ sé sjaldnast af nokkru viti. Ungviđinu hefur auđvitađ alls ekki fariđ aftur. Ţađ hefur miklu meiri möguleika en viđ sem erum handan viđ 50 ára múrinn höfđum á ţeirra aldri. En ćvintýramennska í frćđunum er greinilega aftur komin í tísku.

Einn af ţeim ungu frćđimönnum sem vinna međ fornan íslenskan menningararf er Richard Cole. Ritverk hans hef ég skrifađ um áđur (sjá hér). Ţetta er greinilega upprennandi frćđimađur. Mér ţykir mjög gaman ađ lesa ţađ sem Richard Cole skrifar. Hann skrifar vel og á fallegri ensku, og er jafnframt stútfullur af nýjum hugmyndum sem engum, eđa fáum, hefur dottiđ í hug ađ tengja saman vegna íhaldssemi í frćđunum. Á ég ţar fyrst og fremst viđ íslenska sérfrćđinga í rituđum arfi ţjóđarinnar, sem alltaf virđast vera ađ skrifa um ţađ sama. Er hugsandi ađ ekki sé hćgt ađ mjólka meira úr júgrum hins ritađa ţjóđararfs?

Um daginn fékk ég pata af ţremur nýjum frćđigreinum eftir Cole, ţar sem ég fylgist međ frćđimennsku hans á Academia.edu

Ég hef nćrlesiđ eina af hinum nýju greinum Coles sem hann kallar The French Connection, or Ţórr versus the Golem og hana má lesa hér. Fjallar greinin um hugsanleg tengsl frásagna af Mökkurkálfa í Snorra Eddu viđ fyrirbćriđ golem (hér kallađur gólem) í Gyđingdómi:

Ţannig er Mökkurkálfa lýst í Eddu:

"Ţá gerđu jötnar mann á Grjóttúnagörđum af leiri, ok var hann níu rasta hár, en ţriggja breiđr undir hönd, en ekki fengu ţeir hjarta svá mikit, at honum sómđi, fyrr en ţeir tóku úr meri nökkurri, ok varđ honum ţar eigi stöđugt, ţá er Ţórr kom... Á ađra hliđ [jötunsins Hrungnis] stóđ leirjötunninn, er nefndr er Mökkurkálfi, ok var hann allhrćddr. Svá er sagt, at hann meig, er hann sá Ţór."

Richard Cole gerir ţví einnig skóna, ađ trémađur sá sem er lífgađur međ mannshjarta og sendur til ađ drepa vandrćđaskáld í Ţorleifs ţćtti Jarlsskálds, sé einnig undir einhvers konar áhrifum frá gólemasögu gyđinga, eđa réttara sagt úr sagnaheimi gyđinga.

"En nú er ţar til ađ taka er Hákon jarl er, ađ honum batnađi hins mesta meinlćtis en ţađ segja sumir menn ađ hann yrđi aldrei samur mađur og áđur og vildi jarl nú gjarna hefna Ţorleifi ţessar smánar ef hann gćti, heitir nú á fulltrúa sína, Ţorgerđi Hörgabrúđi og Irpu systur hennar, ađ reka ţann galdur út til Íslands ađ Ţorleifi ynni ađ fullu og fćrir ţeim miklar fórnir og gekk til fréttar. En er hann fékk ţá frétt er honum líkađi lét hann taka einn rekabút og gera úr trémann og međ fjölkynngi og atkvćđum jarls en tröllskap og fítonsanda ţeirra systra lét hann drepa einn mann og taka úr hjartađ og láta í ţennan trémann og fćrđu síđan í föt og gáfu nafn og kölluđu Ţorgarđ og mögnuđu hann međ svo miklum fjandans krafti ađ hann gekk og mćlti viđ menn, komu honum síđan í skip og sendu hann út til Íslands ţess erindis ađ drepa Ţorleif jarlaskáld. Gyrti Hákon hann atgeir ţeim er hann hafđi tekiđ úr hofi ţeirra systra og Hörgi hafđi átt."

Margt er mjög áhugavert í grein Coles, en Cole segir hins vegar ekki nćgilega vel ţróunarsögu gólemsins i sagnaheimi gyđinga. Ýmsu er ţar ábótavant. Tilgátan stendur á leirfótum.

Orđiđ golem (ft. golomim) kemur afar sjaldan fyrir í helgum ritum gyđinga. Í Sálmunum (139:16), kemur orđiđ galmi, (ţ.e. góleminn minn) fyrir og er ţýtt sem ómyndađ efni;

Augu ţín sáu mig,er ég enn var ómyndađ efni,
ćvidagar voru ákveđnir
og allir skráđir í bók ţína,
áđur en nokkur ţeirra var til orđinn

Í Sálmunum er vitaskuld ekki veriđ ađ skrifa um leirrisa miđalda. Í Mishnah, munnlegum arfi Gyđindóms kemur orđiđ fyrir sem skilgreining á ósiđmenntađri persónu. Í nútíma hebresku (Ivrit) er orđiđ einnig notađ um fólk sem er illa gefiđ eđa hjálpalaust og í jiddísku er orđiđ goylem notat um fólk sem er klunnalegt, illa gefiđ og seint til skilning, sbr. orđiđ "vanskapađur" sem lengi var notađ í Íslensku. Orđiđ kemur fyrir í Talmud, (Talmud eru skýringar og frásagnir byggđar á Torah, lögunum (Mósebókunum), nánar tiltekiđ í  hinum babýlonska Talmud (Bavli). Í Talmud er orđiđ notađ til ađ lýsa ţví ađ Adam hennar Evu var upphaflega veriđ skapađur af guđi sem gólem (sjá Sanhedrin (ţingi) 38b í Talmud Bavli (hér á ensku): Adam var hnođađur saman í formlaust hýđi og var hann myndađur úr leir eđa mold.

54451_1258941.jpg

Samkunduhúsiđ í Worms áđur en nasistar eyđilögđu byggingarnar. Elsti hluti ţeirra var frá 11. öld. Ţarna veltu menn fyrir sér gólemum, en ekki til ţess ađ búa ţá til, heldur til ađ sýna fram á tilgangsleysi ţess, ţar sem slík sköpunarverk voru vanskapnađur og ekki Guđiđ ţóknanlegur.

worms_synagogue_rubble_1258942.jpg

900 ára Guđshús rústir einar eftir eyđileggingu nasista. Trúleysiđ er systir eyđileggingarinnar.

Sumir frćđimenn telja ađ á miđöldum Evrópu hafi brot úr sköpunarsögunni Sefer Yetzirah í hinum babýlónska Talmud veriđ ţaullesin af gyđingum til ađ reyna ađ skapa sér gólem. En ţađ er ţó algjörlega ósönnuđ tilgáta, sem byggir á frásögum sem eru skráđar löngu eftir miđaldir!  Ţađ er ekki fyrr en á 12. öld e. Kr. ađ fróđir menn telja, ađ eiginleg lýsing á ţví hvernig hćgt er ađ búa  sér til eđa vekja upp gólem hafi veriđ sett á bókfell.  En galli er á gjöf Njarđar, ef svo má ađ orđi komast. Ţá lýsingu er ađ finna í fyrsta hluta Sodei Rezyya (einnig kallađ Sode Raza, Sefer Sode raze semukhim eđa Sefer Sode razaya), sem kallađur var Sod Ma'aseh Bereshit (ţ.e. leyndardómar sköpunarinnar). Ţađ rit var sagt vera eftir rabbí Eleazar ben Judah ben Kalonymus (1165–1230) í Worms í Ţýskalandi. En vandamáliđ er aftur á móti, ađ fráögn hans og ritiđ Sode Raza ţekkist ađeins úr bókinni Sefer Razi'el ha-Gadol (Bók hins stóra [erkiengils] Raziels [Raziel ţýđir leyndardómar Guđs]) sem fyrst kom út í Amsterdam áriđ 1701 (sjá hér). Segir útgefandi ţess rits, ađ hann hafi lesiđ rit rabbí Eleazars frá Worms í frönsku riti sem hann kallar Images des Lettres de l'Alphabet, sem er hins vegar ekki til á okkar tímum - og hefur ugglaust aldrei veriđ til.

Í Ţýskalandi og Miđ-Evrópu á 17. öld fer ađ bera mjög á lýsingum á rabbínum sem skópu gólem, en elsta lýsingin sem til er af manni sem á ađ hafa framiđ slíkan verknađ er ţó ekki til frá ţví fyrr en um miđja 16. öld, er rabbíni og mikill kabbalisti og dulspekimeistari, Eliyahu Ba'al Shem (1550-1583) í Chelm (bć suđaustur af Lublin í Póllandi nútímans) mun hafa reynt fyrir sér í ţeim efnum.

Cole gleymir ţví miđur ađ nefna Elías í Chelm, og sömuleiđis ađ ađeins eru sárafáar upplýsingar til um gólema og sköpun manna á gólemum frá ţví ađ orđiđ gólem er ritađ í elstu ritum gyđingdóms fram á miđaldir í Ţýskalandi.

Cole gleymir einnig ađ draga inn ákvćđi Avodah Zarah samningsins í Talmud. Samningurinn fjallar um skurđgođadýrkun (avodah zarah ţýđir bókstaflega útlensk eđa framandi dýrkun, ţ.e. dýrkun hjáguđa eđa og skurđgođadýrkun). Sköpun/gerđ gólema er skýlaust brot á Avodah Zarah.

Lćknirinn, heimspekingurinn, skáldiđ og rabbíinn Rambam (sem er skammstöfun á Rabbeinu Moshe Ben Maimon, ţ.e. rabbí Móses Maimonsson; Hann er einnig kallađur ), sem upp var á 12. og 13. öld (1137-1204), skrifađi í einu rita sinna Moreh Nevukhim (sem ţýđist best sem Leiđbeiningar fyrir ráđalausa; Hér er hćgt er ađ skođa handrit frá 14. öld af ţessu riti sem skrifađ var í Barcelona og sem er varđveitt í Kaupmannahöfn) um Avodah Zarah. Rambam er mjög gagnrýninn á alls kyns skurđgođadýrkun, helgimyndir og notkun ţeirra í gyđingdómi.

Maimonides er ađ minna lesendur sína og samtímamenn á ákvćđi Aodah Zarah og virđist jafnvel undir áhrifum frá Íslam í algjörri andúđ sinni á skurđgođadýrkun (sem viđ sjáum enn á okkar dögum í úrkynjuđu formi ţegar ISIS brýtur og sprengir gođ annarra trúarbragđa), eđa ţegar Ţorgeir Ljósvetningagođi kastađi  í fossinn. Ţess vegna kemur spánskt fyrir sjónir, ţegar Rambam kemur fyrir í rituđum heimildum í miđöldum í Miđ-Evrópu, ţar sem ţví er haldiđ fram ađ hann hafi búiđ til svo kallađa humunculi smákarla) úr leir. Ţarna er örugglega um misskilning 17. aldar manna, ţví ekkert slíkt hefur  Rambam skrifađ um eđa látiđ eftir sig. En viđ vitum hins vegar, ađ múslímskir heimspekingar og lćknar og alkemistar veltu fyrir sér möguleikanum á ţví ađ skapa líf á ónáttúrulegan hátt, t.d. í glerflösku.  Hindurvitni 17. aldar spurđu ekki af heimildarýni. Sögur hjátrúarfullra gyđinga í Póllandi og Ţýskalandi á 17. öld um kukl Rambams eru líklega ekkert annađ en svar ţeirra viđ mjög strangri afstöđu hins stóra rabbína til skurđgođadýrkunar, sem "helgir" menn međal gyđinga í Miđevrópu voru greinilega farnir ađ stunda á miđöldum.

Josef De Medigo

Hér skal einnig nefndur til sögunnar sefardíski rabbíninn, heimsspekingurinn, stjarnfrćđingurinn, stćrđfrćđingurinn og tónlistafrćđingurinn Jósef Solomo Qandia Delmedigo, einnig kallađur Joseph Salomo Del Medigo (1591-1655). Hann fćddist a eyjunni fögru Krít (ég hef eitt sinn skrifađ litla grein ţar sem honum bregđur fyrir). Hann var m.a. lćknir í Vilnu (Vilnius), rabbíni í Prag, Amsterdam, Hamborg og Glückstadt, ţar sem Hallgrímur Pétursson dvaldist nokkrum árum síđar (sjá hér), Frankfurt am Main og í Prag, ţar sem Del Medigo lést. Hann lćrđi stjarnfrćđi hjá Galileo di Galilei í Padua og lćrđi einnig viđ háskóla í Kaíró og Istambul. Í ritum sínum greini Jósef Del Medigo aldrei frá neinni gólem-hefđ í sefardískum gyđingdómi, en nefnir í ritgerđ sem varđveist hefur, hvernig sögur af gólemum séu algengar í Ţýskalandi á hans dögum.

Richard Cole nefnir ekki Jósef Delmedigo í grein sinni, og ţykir mér ţađ furđu sćta. Delmedigo sýnir okkur nefnilega ađ gólemar, sem leirrisar, eru líklega sköpunarverk rabbína í Ţýskalandi á miđöldum. Margt gćti frekar bent til ţess ađ góleminn, leirrisi sá sem Cole er ađ hugsa um sem "ćttingja" Mökkurkálfs, hafi í raun fyrst orđiđ til á miđöldum og eigi sér enga stođ eđa uppruna í elstu ritum, bókum eđa lögum gyđingdóms.  Viđ getum međ góđri ástćđu leyft okkur ađ leika međ ţá hugmynd, ađ ţegar gyđingar á miđöldum voru spurđir um hvađ orđiđ gólem ţýddi, ţá hafi ţeim veriđ svara vant, en svo leitađ til germanskra og slavneskra ćvintýra um leir- og drullukarla til ađ skýra betur hiđ dularfulla fyrirbćri gólem.

Ekki ćtla ég ţó alveg ađ útiloka ađ einhverjar sögur um miđaldagólem Evrópu hafi borist til Íslands frá Frakklandi eins og Cole vill halda, en ţá hefđi hann átt ađ segja lesendum sínum betur frá sögu gólema og t.d. ađ trékarlinn í Ţorleifs ţćtti Jarlsskálds, (sem er varđveitt elst frá byrjun 14. aldar), sem einhver hefur gaukađ ađ honum upplýsingum um. Trékarlinn var ekki kvenkyns vera eins og ţađ fyrirbćri sem Cole segir skáldiđ Salomon Ibn Gabirol (réttu nafni Shelomo [Salomon] ben Yehuda ibn Gabirol) hafi skapađ. Sagan af Ibn Gabirol sem skapađi kvenkyns veru er heldur ekki frá tímum Gabirols sjálfs, ţ.e. fyrri hluta 11. aldar, heldur er ţađ miklu seinni heimild sem orđiđ hafa til í Ashkenaz (Ţýskalandi). Ţađ er ţví afar ólíklegt ađ ţeir Norđmenn sem voru viđ nám í St. Victor skólanum í París, og sem hugsanlega ţekktu til verka og ljóđa Ibn Gabirols á 13. öld hafi heyrt um gyđinglega sögur af manngerđum leirrisum, og hafi síđan sagt forvitnum forföđur mínum, Snorra Sturlusyni, frá ţeim, sem svo bjó til úr sögunni Mökkurkálfa. 

Mig grunar, ađ Cole verđi ađ leggja ađeins betri rćkt á tímasetningar og upprunaleika heimilda, sem og ađ reyna ekki ađ blanda saman sögulegum viđburđum og ţjóđsögum frá mismunandi tímum án ţess ađ hćgt sé ađ sýna fram á bein tengsl ţeirra.  Ţađ er nćr ómögulegt, ađ álykta ađ Snorri Sturluson hafi heyrt af gólem/mökkurrisum hjá mönnum í Noregi sem lćrđu viđ St. Victor skóla. Viđ vitum ekki hvort heimildir um gólem-gerđ hafi veriđ til í St. Victor. Bók Eleazars ben Judah, sem nefnir einn slíkan er ađeins til frá 1701. Og ţó ibn Gabirol hafi veriđ ţekktur međal lćrđra í París á 12. og 13. öld, er ekkert sem sýnir fram á franskir klerkar hafi veriđ ađ velta fyrir sér leirkarla eđa drullukökugerđ. Ţví miđur, 'merde, eins og Frakkar segja!!

Ég held ađ viđ ćttum ekki ađ leggja of mikiđ í ţekkingu manna á Íslandi á Gyđingdómi á 12. og 13. öld. og allra síst ađ fara út í miklar vangaveltur a la Einar Pálsson eđa í líkingu viđ Keltaţvađriđ sem tröllríđur einnig frćđunum. Ţađ er svo langsótt. Mađurinn fékk oft sömu hugmyndirnar á mismunandi stöđum á jörđinni, án ţess ađ nokkur tengsl séu sjáanleg.  Ţađ geta mannfrćđingar og ţjóđfrćđingar frćtt ykkur betur um en ég. Ég er bara fornleifatröll. Tröll voru t.d. víđa til. Menn geta notađ mikinn tíma til ađ finna einhver tengsl. En ţegar Mökkurkálfi og spýtukarl eru heimfćrđir á gólem verđa menn ađ vera mjög vel ađ sér í gyđingdómi og sagnaheimi gyđinga, og finna sér mun fróđari rabbína sér til ađstođar en Cole hefur fundiđ.

Ég kaupi ţví alls ekki tilgátu Richards Coles í grein hans The French Connection, or Ţórr versus the Golem, ţó hún sé mjög áhugaverđ og vissulega skemmtileg. En hún stendur á leirfótum.

Hér býđur Fornleifur ađ lokum í bíó. Myndin sem sýnd verđur er Der Golem, wie er in die Welt kam, sem var gerđ áriđ 1920 af Paul Wegener og Carl Boese; Lék Wegener sjálfur góleminn. Wegener gerđi einnig Gólemmynd áriđ 1914 sem frumflutt var áriđ 1915. Sú kvikmynd er ađ mestu týnd, en hér má finna brot úr henni.


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband