Fćrsluflokkur: Fornsögur

Var Mökkurkálfi Snorra Sturlusonar skyldur gólem gyđinga?

Fornleifur er hálfgjört nátttröll, og einn af ţessum körlum sem er kominn á ţann aldur er ţeir telja sig nćr alvitra og ţurfi ţví ekki ađ hlusta á sér yngra fólk, og ţađan ađ síđur ađ hafa áhuga á ţví sem ţađ er ađ gera í frćđunum.

Ţótt Leifur sé oft afar ţurr á manninn og algjör sleggja ţegar kemur ađ gangrýni á augljósa vit og rökleysu, ţá hefur hann gaman ađ ţví ađ kynna sér hvađ ungviđiđ skrifar og hugsar, ţó ţađ sé sjaldnast af nokkru viti. Ungviđinu hefur auđvitađ alls ekki fariđ aftur. Ţađ hefur miklu meiri möguleika en viđ sem erum handan viđ 50 ára múrinn höfđum á ţeirra aldri. En ćvintýramennska í frćđunum er greinilega aftur komin í tísku.

Einn af ţeim ungu frćđimönnum sem vinna međ fornan íslenskan menningararf er Richard Cole. Ritverk hans hef ég skrifađ um áđur (sjá hér). Ţetta er greinilega upprennandi frćđimađur. Mér ţykir mjög gaman ađ lesa ţađ sem Richard Cole skrifar. Hann skrifar vel og á fallegri ensku, og er jafnframt stútfullur af nýjum hugmyndum sem engum, eđa fáum, hefur dottiđ í hug ađ tengja saman vegna íhaldssemi í frćđunum. Á ég ţar fyrst og fremst viđ íslenska sérfrćđinga í rituđum arfi ţjóđarinnar, sem alltaf virđast vera ađ skrifa um ţađ sama. Er hugsandi ađ ekki sé hćgt ađ mjólka meira úr júgrum hins ritađa ţjóđararfs?

Um daginn fékk ég pata af ţremur nýjum frćđigreinum eftir Cole, ţar sem ég fylgist međ frćđimennsku hans á Academia.edu

Ég hef nćrlesiđ eina af hinum nýju greinum Coles sem hann kallar The French Connection, or Ţórr versus the Golem og hana má lesa hér. Fjallar greinin um hugsanleg tengsl frásagna af Mökkurkálfa í Snorra Eddu viđ fyrirbćriđ golem (hér kallađur gólem) í Gyđingdómi:

Ţannig er Mökkurkálfa lýst í Eddu:

"Ţá gerđu jötnar mann á Grjóttúnagörđum af leiri, ok var hann níu rasta hár, en ţriggja breiđr undir hönd, en ekki fengu ţeir hjarta svá mikit, at honum sómđi, fyrr en ţeir tóku úr meri nökkurri, ok varđ honum ţar eigi stöđugt, ţá er Ţórr kom... Á ađra hliđ [jötunsins Hrungnis] stóđ leirjötunninn, er nefndr er Mökkurkálfi, ok var hann allhrćddr. Svá er sagt, at hann meig, er hann sá Ţór."

Richard Cole gerir ţví einnig skóna, ađ trémađur sá sem er lífgađur međ mannshjarta og sendur til ađ drepa vandrćđaskáld í Ţorleifs ţćtti Jarlsskálds, sé einnig undir einhvers konar áhrifum frá gólemasögu gyđinga, eđa réttara sagt úr sagnaheimi gyđinga.

"En nú er ţar til ađ taka er Hákon jarl er, ađ honum batnađi hins mesta meinlćtis en ţađ segja sumir menn ađ hann yrđi aldrei samur mađur og áđur og vildi jarl nú gjarna hefna Ţorleifi ţessar smánar ef hann gćti, heitir nú á fulltrúa sína, Ţorgerđi Hörgabrúđi og Irpu systur hennar, ađ reka ţann galdur út til Íslands ađ Ţorleifi ynni ađ fullu og fćrir ţeim miklar fórnir og gekk til fréttar. En er hann fékk ţá frétt er honum líkađi lét hann taka einn rekabút og gera úr trémann og međ fjölkynngi og atkvćđum jarls en tröllskap og fítonsanda ţeirra systra lét hann drepa einn mann og taka úr hjartađ og láta í ţennan trémann og fćrđu síđan í föt og gáfu nafn og kölluđu Ţorgarđ og mögnuđu hann međ svo miklum fjandans krafti ađ hann gekk og mćlti viđ menn, komu honum síđan í skip og sendu hann út til Íslands ţess erindis ađ drepa Ţorleif jarlaskáld. Gyrti Hákon hann atgeir ţeim er hann hafđi tekiđ úr hofi ţeirra systra og Hörgi hafđi átt."

Margt er mjög áhugavert í grein Coles, en Cole segir hins vegar ekki nćgilega vel ţróunarsögu gólemsins i sagnaheimi gyđinga. Ýmsu er ţar ábótavant. Tilgátan stendur á leirfótum.

Orđiđ golem (ft. golomim) kemur afar sjaldan fyrir í helgum ritum gyđinga. Í Sálmunum (139:16), kemur orđiđ galmi, (ţ.e. góleminn minn) fyrir og er ţýtt sem ómyndađ efni;

Augu ţín sáu mig,er ég enn var ómyndađ efni,
ćvidagar voru ákveđnir
og allir skráđir í bók ţína,
áđur en nokkur ţeirra var til orđinn

Í Sálmunum er vitaskuld ekki veriđ ađ skrifa um leirrisa miđalda. Í Mishnah, munnlegum arfi Gyđingdóms kemur orđiđ fyrir sem skilgreining á ósiđmenntađri persónu. Í nútíma hebresku (Ivrit) er orđiđ einnig notađ um fólk sem er illa gefiđ eđa hjálpalaust og í jiddísku er orđiđ goylem notađ um fólk sem er klunnalegt, illa gefiđ og seint til skilning, sbr. orđiđ "vanskapađur" sem lengi var notađ í Íslensku. Orđiđ kemur fyrir í Talmud, (Talmud eru skýringar og frásagnir byggđar á Torah, lögunum (Mósebókunum), nánar tiltekiđ í  hinum babýlonska Talmud (Bavli). Í Talmud er orđiđ notađ til ađ lýsa ţví ađ Adam hennar Evu var upphaflega veriđ skapađur af guđi sem gólem (sjá Sanhedrin (ţingi) 38b í Talmud Bavli (hér á ensku): Adam var hnođađur saman í formlaust hýđi og var hann myndađur úr leir eđa mold.

54451_1258941.jpg

Samkunduhúsiđ í Worms áđur en nasistar eyđilögđu byggingarnar. Elsti hluti ţeirra var frá 11. öld. Ţarna veltu menn fyrir sér gólemum, en ekki til ţess ađ búa ţá til, heldur til ađ sýna fram á tilgangsleysi ţess, ţar sem slík sköpunarverk voru vanskapnađur og ekki Guđiđ ţóknanlegur.

worms_synagogue_rubble_1258942.jpg

900 ára Guđshús rústir einar eftir eyđileggingu nasista. Trúleysiđ er systir eyđileggingarinnar.

Sumir frćđimenn telja ađ á miđöldum Evrópu hafi brot úr sköpunarsögunni Sefer Yetzirah í hinum babýlónska Talmud veriđ ţaullesin af gyđingum til ađ reyna ađ skapa sér gólem. En ţađ er ţó algjörlega ósönnuđ tilgáta, sem byggir á frásögum sem eru skráđar löngu eftir miđaldir!  Ţađ er ekki fyrr en á 12. öld e. Kr. ađ fróđir menn telja, ađ eiginleg lýsing á ţví hvernig hćgt er ađ búa  sér til eđa vekja upp gólem hafi veriđ sett á bókfell.  En galli er á gjöf Njarđar, ef svo má ađ orđi komast. Ţá lýsingu er ađ finna í fyrsta hluta Sodei Rezyya (einnig kallađ Sode Raza, Sefer Sode raze semukhim eđa Sefer Sode razaya), sem kallađur var Sod Ma'aseh Bereshit (ţ.e. leyndardómar sköpunarinnar). Ţađ rit var sagt vera eftir rabbí Eleazar ben Judah ben Kalonymus (1165–1230) í Worms í Ţýskalandi. En vandamáliđ er aftur á móti, ađ fráögn hans og ritiđ Sode Raza ţekkist ađeins úr bókinni Sefer Razi'el ha-Gadol (Bók hins stóra [erkiengils] Raziels [Raziel ţýđir leyndardómar Guđs]) sem fyrst kom út í Amsterdam áriđ 1701 (sjá hér). Segir útgefandi ţess rits, ađ hann hafi lesiđ rit rabbí Eleazars frá Worms í frönsku riti sem hann kallar Images des Lettres de l'Alphabet, sem er hins vegar ekki til á okkar tímum - og hefur ugglaust aldrei veriđ til.

Í Ţýskalandi og Miđ-Evrópu á 17. öld fer ađ bera mjög á lýsingum á rabbínum sem skópu gólem, en elsta lýsingin sem til er af manni sem á ađ hafa framiđ slíkan verknađ er ţó ekki til frá ţví fyrr en um miđja 16. öld, er rabbíni og mikill kabbalisti og dulspekimeistari, Eliyahu Ba'al Shem (1550-1583) í Chelm (bć suđaustur af Lublin í Póllandi nútímans) mun hafa reynt fyrir sér í ţeim efnum.

Cole gleymir ţví miđur ađ nefna Elías í Chelm, og sömuleiđis ađ ađeins eru sárafáar upplýsingar til um gólema og sköpun manna á gólemum frá ţví ađ orđiđ gólem er ritađ í elstu ritum gyđingdóms fram á miđaldir í Ţýskalandi.

Cole gleymir einnig ađ draga inn ákvćđi Avodah Zarah samningsins í Talmud. Samningurinn fjallar um skurđgođadýrkun (Avodah Zarah ţýđir bókstaflega útlensk eđa framandi dýrkun, ţ.e. dýrkun hjáguđa eđa og skurđgođadýrkun). Sköpun/gerđ gólema er skýlaust brot á Avodah Zarah.

Lćknirinn, heimspekingurinn, skáldiđ og rabbíinn Rambam (sem er skammstöfun á Rabbeinu Moshe Ben Maimon, ţ.e. rabbí Móses Maimonsson; Hann er einnig kallađur ), sem upp var á 12. og 13. öld (1137-1204), skrifađi í einu rita sinna Moreh Nevukhim (sem ţýđist best sem Leiđbeiningar fyrir ráđalausa; Hér er hćgt er ađ skođa handrit frá 14. öld af ţessu riti sem skrifađ var í Barcelona og sem er varđveitt í Kaupmannahöfn) um Avodah Zarah. Rambam er mjög gagnrýninn á alls kyns skurđgođadýrkun, helgimyndir og notkun ţeirra í gyđingdómi.

Maimonides er ađ minna lesendur sína og samtímamenn á ákvćđi Aodah Zarah og virđist jafnvel undir áhrifum frá Íslam í algjörri andúđ sinni á skurđgođadýrkun (sem viđ sjáum enn á okkar dögum í úrkynjuđu formi ţegar ISIS brýtur og sprengir gođ annarra trúarbragđa), eđa ţegar Ţorgeir Ljósvetningagođi kastađi  í fossinn. Ţess vegna kemur spánskt fyrir sjónir, ţegar Rambam kemur fyrir í rituđum heimildum í miđöldum í Miđ-Evrópu, ţar sem ţví er haldiđ fram ađ hann hafi búiđ til svo kallađa humunculi (smákarla) úr leir. Ţarna er örugglega um misskilning 17. aldar manna, ţví ekkert slíkt hefur  Rambam skrifađ um eđa látiđ eftir sig. En viđ vitum hins vegar, ađ múslímskir heimspekingar og lćknar og alkemistar veltu fyrir sér möguleikanum á ţví ađ skapa líf á ónáttúrulegan hátt, t.d. í glerflösku.  Hindurvitni 17. aldar spurđu ekki af heimildarýni. Sögur hjátrúarfullra gyđinga í Póllandi og Ţýskalandi á 17. öld um kukl Rambams eru líklega ekkert annađ en svar ţeirra viđ mjög strangri afstöđu hins stóra rabbína til skurđgođadýrkunar, sem "helgir" menn međal gyđinga í Miđevrópu voru greinilega farnir ađ stunda á miđöldum.

Josef De Medigo

Hér skal einnig nefndur til sögunnar sefardíski rabbíninn, heimsspekingurinn, stjarnfrćđingurinn, stćrđfrćđingurinn og tónlistafrćđingurinn Jósef Solomo Qandia Delmedigo, einnig kallađur Joseph Salomo Del Medigo (1591-1655). Hann fćddist a eyjunni fögru Krít (ég hef eitt sinn skrifađ litla grein ţar sem honum bregđur fyrir). Hann var m.a. lćknir í Vilnu (Vilnius), rabbíni í Prag, Amsterdam, Hamborg og Glückstadt, ţar sem Hallgrímur Pétursson dvaldist nokkrum árum síđar (sjá hér), Frankfurt am Main og í Prag, ţar sem Del Medigo lést. Hann lćrđi stjarnfrćđi hjá Galileo di Galilei í Padua og lćrđi einnig viđ háskóla í Kaíró og Istambul. Í ritum sínum greini Jósef Del Medigo aldrei frá neinni gólem-hefđ í sefardískum gyđingdómi, en nefnir í ritgerđ sem varđveist hefur, hvernig sögur af gólemum séu algengar í Ţýskalandi á hans dögum.

Richard Cole nefnir ekki Jósef Delmedigo í grein sinni, og ţykir mér ţađ furđu sćta. Delmedigo sýnir okkur nefnilega ađ gólemar, sem leirrisar, eru líklega sköpunarverk rabbína í Ţýskalandi á miđöldum. Margt gćti frekar bent til ţess ađ góleminn, leirrisi sá sem Cole er ađ hugsa um sem "ćttingja" Mökkurkálfs, hafi í raun fyrst orđiđ til á miđöldum og eigi sér enga stođ eđa uppruna í elstu ritum, bókum eđa lögum gyđingdóms.  Viđ getum međ góđri ástćđu leyft okkur ađ leika međ ţá hugmynd, ađ ţegar gyđingar á miđöldum voru spurđir um hvađ orđiđ gólem ţýddi, ţá hafi ţeim veriđ svara vant, en svo leitađ til germanskra og slavneskra ćvintýra um leir- og drullukarla til ađ skýra betur hiđ dularfulla fyrirbćri gólem.

Ekki ćtla ég ţó alveg ađ útiloka ađ einhverjar sögur um miđaldagólem Evrópu hafi borist til Íslands frá Frakklandi eins og Cole vill halda, en ţá hefđi hann átt ađ segja lesendum sínum betur frá sögu gólema og t.d. ađ trékarlinn í Ţorleifs ţćtti Jarlsskálds, (sem er varđveitt elst frá byrjun 14. aldar), sem einhver hefur gaukađ ađ honum upplýsingum um. Trékarlinn var ekki kvenkyns vera eins og ţađ fyrirbćri sem Cole segir skáldiđ Salomon Ibn Gabirol (réttu nafni Shelomo [Salomon] ben Yehuda ibn Gabirol) hafi skapađ. Sagan af Ibn Gabirol sem skapađi kvenkyns veru er heldur ekki frá tímum Gabirols sjálfs, ţ.e. fyrri hluta 11. aldar, heldur er ţađ miklu seinni heimild sem orđiđ hafa til í Ashkenaz (Ţýskalandi). Ţađ er ţví afar ólíklegt ađ ţeir Norđmenn sem voru viđ nám í St. Victor skólanum í París, og sem hugsanlega ţekktu til verka og ljóđa Ibn Gabirols á 13. öld hafi heyrt um gyđinglega sögur af manngerđum leirrisum, og hafi síđan sagt forvitnum forföđur mínum, Snorra Sturlusyni, frá ţeim, sem svo bjó til úr sögunni Mökkurkálfa. 

Mig grunar, ađ Cole verđi ađ leggja ađeins betri rćkt á tímasetningar og upprunaleika heimilda, sem og ađ reyna ekki ađ blanda saman sögulegum viđburđum og ţjóđsögum frá mismunandi tímum án ţess ađ hćgt sé ađ sýna fram á bein tengsl ţeirra.  Ţađ er nćr ómögulegt, ađ álykta ađ Snorri Sturluson hafi heyrt af gólem/mökkurrisum hjá mönnum í Noregi sem lćrđu viđ St. Victorsskóla. Viđ vitum ekki hvort heimildir um gólem-gerđ hafi veriđ til í St. Victor. Bók Eleazars ben Judah, sem nefnir einn slíkan, er ađeins til í handriti frá 1701. Og ţó ibn Gabirol hafi veriđ ţekktur međal lćrđra í París á 12. og 13. öld, er ekkert sem sýnir fram á franskir klerkar hafi veriđ ađ velta fyrir sér leirkarla eđa drullukökugerđ. Ţví miđur, merde, eins og Frakkar segja!!

Ég held ađ viđ ćttum ekki ađ leggja of mikiđ í ţekkingu manna á Íslandi á Gyđingdómi á 12. og 13. öld. og allra síst ađ fara út í miklar vangaveltur a la Einar Pálsson eđa í líkingu viđ Keltaţvađriđ sem tröllríđur einnig frćđunum. Ţađ er svo langsótt. Mađurinn fékk oft sömu hugmyndirnar á mismunandi stöđum á jörđinni, án ţess ađ nokkur tengsl séu sjáanleg.  Ţađ geta mannfrćđingar og ţjóđfrćđingar frćtt ykkur betur um en ég. Ég er bara fornleifatröll. Tröll voru t.d. víđa til. Menn geta notađ mikinn tíma til ađ finna einhver tengsl. En ţegar Mökkurkálfi og spýtukarl eru heimfćrđir á gólem verđa menn ađ vera mjög vel ađ sér í gyđingdómi og sagnaheimi gyđinga, og finna sér mun fróđari rabbína sér til ađstođar en Cole hefur fundiđ.

Ég kaupi ţví alls ekki tilgátu Richards Coles í grein hans The French Connection, or Ţórr versus the Golem, ţó hún sé mjög áhugaverđ og vissulega skemmtileg. En hún stendur á leirfótum.

Hér býđur Fornleifur ađ lokum í bíó. Myndin sem sýnd verđur er Der Golem, wie er in die Welt kam, sem var gerđ áriđ 1920 af Paul Wegener og Carl Boese; Lék Wegener sjálfur góleminn. Wegener gerđi einnig Gólemmynd áriđ 1914 sem frumflutt var áriđ 1915. Sú kvikmynd er ađ mestu týnd, en hér má finna brot úr henni.

 


Nú er hún Snorralaug jacuzzi

1024px-snorralaug10.jpg

Ég frétti í gćr af prófessor einum í germönskum frćđum í Kaliforníu, sem bauđ dönskum sagnfrćđingi í heita pottinn viđ heimili sitt í Kaliforníu, eftir ađ hann hafđ dílađ viđ Danann um ţýđingarátak. Danski sagnfrćđingurinn, sem á heimili bćđi í Danmörku og í BNA, hafđi leiđrétt bandaríska prófessorinn lítillega á ráđstefnu og ţađ ţótti prófessornum hiđ besta mál og bauđ Dananum ađ ţýđa bók sína nýútkomna yfir á dönsku, og bauđ honum höfundalaun sín í Danmörku fyrir vinnuna.

Daninn hugsađi máliđ og tók svo tilbođinu. Hann sat sumarlangt og ţýddi bókina, og ţegar hann afhenti ţýđinguna var bandaríski prófessorinn allt í einu farinn ađ tala um hálf höfundarlaun. Daninn hafđi ekki haft rćnu á ţví ađ gera skrifalegan samning viđ bandaríska prófessorinn og var miđur sín yfir refshćtti prófsa.

Danski sagnfrćđinginn, kom í gćr til mín í kaffi, ţví ekki hef ég neina Snorralaug međ vindverkjum heima hjá mér, ţar sem ég get bođiđ mönnum í sođningu líkt og bandaríski prófessorinn. Ég spurđi danska sagnfrćđinginn, hvađa forlag hefđi gefiđ bókina út, ţví flest dönsk forlög gefa lítil laun eđa engin í höfundarlaun, nema ađ mađur sé ţví frćgari höfundur. Danski sagnfrćđingurinn nefndi forlagiđ og ég hváđi og varđ kjaftstopp, ţví forlag ţađ sem hann nefndi, sem ekki er lengur til, borgađi aldrei nein höfundarlaun svo heitiđ getur, en gaf hins vegar út frćđirit sem stór forlög í Danmörku vildu ekki gefa út.

Snuđađur í heita pottinum

Daninn fékk ekkert fyrir sinn snúđ og margra mánađa vinnu. Jacuzziförin var bara prump í bala. Bókin kom svo út á dönsku áriđ 1999, en ţá var ţýđandinn á titilsíđu sagđur allt annar mađur en danski sagnfrćđingurinn. Daninn sá aldrei krónu eđa mosagrćnan dal.

Ég tel víst, ađ bandaríski prófessorinn hafi mćtavel vitađ ađ hann myndi ekki fá höfundarlaun í Danmörku. Forlagiđ sem bók hans var gefin út hjá, ţekki ég af eigin reynslu, sem ritstjóri ársrits gyđinga sem gefiđ var út um tíma af ţví forlagi. Prófessorinn, vel vitandi ađ forlagiđ borgađi ekki höfundarlaun, lokkađi mann til ađ ţýđa bók sína og ţýđingin birtist svo undir öđru nafni en ţess manns sem ţýddi meginţorra bókarinnar. Síđar upplýsti prófessorinn hinn rétta ţýđanda sem hlunnfarinn var, ađ hann hefđi sjálfur ekki fengiđ nein höfundarlaun í Danmörku.

Ég hefđi örugglega skitiđ í heitan pott ameríska prófessorsins (sem nú er orđinn íslenskur borgari), eđa eitthvađ mun verra, hefđi ég veriđ snuđađur á ţennan ógeđfellda hátt.

Saga ţessi varđar vissulega líka fornleifafrćđinga á Íslandi. Muniđ alltaf ađ fá allt skriflega. Skjall prófessora er ekki neins virđi nema ađ ţađ komi á löggildum pappír. Ţannig eru lögin líka stunduđ í BNA.

chicken-jacuzzi.jpg

Ţetta jacuzzi er ekki kosher

og reyndar heldur ekki ţađ sem sést á myndinni efst.


Rennur ítalskt blóđ í ćđum Grýlu?

la-befana_1251339.jpg

Hún er sig svo ófríđ
ađ höfuđin ber hún ţrjú,
ţó er ekkert minna
en á miđaldra kú.

Ţó svo ađ Grýla okkar hafi aldrei veriđ rómuđ fyrir andlegan eđa líkamlega fríđleika og séra Stefán Ólafsson í Vallanesi hafi m.a. lýst henni sem óvćtti međ ţrjú höfuđ og ýmsar ađrar lýtir á 17. öld, grunar Gvend ađ Grýla eigi lítiđ annađ ađ sćkja til tröllkonunnar Grýlu sem Snorri Sturluson lýsir á 12. öld, en sjálft nafniđ.

Ég hef lengi velt ţví fyrir mér, hvort Grýla eigi ekki frekar ćttir ađ rekja til Ítalíu og sé engin önnur en La Befana, jólakerling ţeirra Ítala og margra annarra.

La Befana var samkvćmt ţjóđsögunni kona sem fékk Vitringana ţrjá í heimsókn nokkrum dögum fyrir fćđingu Jesúbarnsins. Vitringarnir báđu hana ađ vísa sér til vegar svo ţeir gćtu fundiđ Guđs son. Ţeir hefđu séđ stjörnu eina mjög bjarta á himni. Hún sagđist ekki vita hvar Jesúbarniđ vćri ađ finna. Ţeir voru ţreyttir svo hún leyfđi ţeim ađ gista eina nótt. Daginn eftir buđu Vitringarnir henni ađ slást í för međ sér, en hún afţakkađi bođiđ međ ţeirri röksemd ađ hún hefđi allt of mikiđ ađ gera, sér í lagi viđ húsverkin, alls kyns tiltektir og sópun. Síđar sá la Befana sárlega eftir ţessari ákvörđun sinni og hóf ađ leita uppi vitringana og Jesús. Hún fann ţá ekki og leitar ţeirra enn ţann dag í dag. Hvar sem hún fer gefur hún góđum og ţćgum börnum leikföng og karamellur, eđa ávexti, međan óţćgu börnin fá ađeins kol í sokkinn, eđa jafnvel lauk eđa hvítlauk...og sum fá ađ kenna á vendinum.

befana_gubbio_1251344.jpg

Grýla Ítalíu líkist greinilega á margan hátt sonum sínum. Hún gefur kol í sokkinn, međan Grýla sigar Jólakettinum á óţekk börn. Ţessi fékk hvítlauk og aftur hvítlauk ţegar hann var ungur.

Önnur ţjóđsagan lýsir Befönu sem móđur er missti drengbarn sem hún elskađi mjög hátt. Befana varđ vitstola viđ barnsmissinn. Er hún heyrđi ađ Jesús var í heiminn kominn, lagđi hún land undir fót til ađ finna hann, í ţeirri trú ađ hann vćri sonur sinn. Loks fann hún Jesús og fćrđi honum gjöf. Jesúbarniđ á í stađinn hafa gefiđ La Befana gjöf og gerđi hana ađ "móđur" allra barna á Ítalíu.

Enn önnur sagan segir ađ la Befana hafi rekiđ vitringana ţrjá á dyr, ţví hún var svo upptekin viđ ađ sópa og snurfusa. Hún var skapstór. Síđar uppgötvađi hún mikiđ stjörnuskyn á himni og lagđi ţá land undir fót til ađ leita Jesúbarnsins međ sćtabrauđ og ađrar gjafir handa ţví. Hún tók einnig kústinn međ til ađ hjálpa Maríu mey viđ hreingerningarnar. Hún fann ţó aldrei Jesús og er enn ađ leita hans, og ţess vegna gefur hún börnum enn gjafir í ţeirri von ađ hún hafi fundiđ Jesúbarniđ, vegna ţess ađ Jesúsbarniđ er ađ finna í sálum allra barna, eđa ţangađ til fólk međ einkarétt á sannleikann bannar ţeim ţađ og kallar ţađ siđmennt.

befana.jpg

La Befana

Enn ein sagan segir ađ la Befana ferđist um á vendi sínum og flengi alla međ vendinum sem hana sjá á flugi, ţar sem henni er ekki um gefiđ um ađ fólk og börn uppgötvađi ađ húni komi klofvega til byggđa á kústinum.

Befana kemur til byggđa fyrir Ţrettándinn (6. janúar) sem var eins og allir vita opinber fćđingardagur Krists allt fram á 6. öld. Dagurinn er á Ítalíu einnig kallađur Festa della Befana. Ţrettándinn, síđasti dagur jóla, hefur fangiđ gamalt grískt heiti hátíđar Epiphania og tengdist síđar Vitringunum ţremur sem mćttu í fjárhúsiđ í Betlehem. Kenna sumar ţjóđir ţví enn daginn viđ Vitringana ţrjá (sbr. Helligtrekonger í Danmörku og Driekoningen í Hollandi).

Af Epiphania er nafn Befönu dregiđ. Eldri mynd nafns hennar var Pefania.

bottrighe-il-coro-voci-del-delta-di-taglio-di-po-intervenuto-alla-festa-della-befana-5.jpg

Befana í heimsókn í bćnum Adria nćrri Feneyjum. Ekki er laust viđ ađ hún hafi tekiđ međ sér karlinn sinn sem er dálítiđ lúđalegur. Kannski hafa ţeir lesiđ bók Árna Björnssonar um Jólin og tekiđ upp Il "Leppaludo"?

Margt merkilegt hefur veriđ skrifađ um Befönu, og telja ítalskir sérfrćđingar međ svipađa menntun og Árni okkar Björnsson, ađ rekja megi uppruna hennar allt aftur til steinaldar. Minna má ţađ auđvitađ ekki vera. Kenndu Ítalir ekki Kínverjum ađ búa til pasta?

Líkt og Befana, var Grýla okkar dugleg međ vöndinn sinn (kústinn) og hún lét köttinn svarta? (kolin sem í dag á atómöld eru gefin međ táknrćnni lakkrískaramellu í sokkinn) nćgja börnum sem höfđu veriđ óţekk:

Ţannig hljóđađi margfrćg jólasveinsvísa á Hornströndum á 19. öld

Jólasveinar ganga um gólf

og hafa staf í hendi.

Móđir ţeirra sópar gólf

og strýkir ţá međ vendi.

Skarpan hafa ţeir skólann undir hendi.

Ýmsar ađrar gerđir eru til af vísunni (sjá hér og hér), en Grýla er líkt og la Befana iđin viđ flengingar, hýđingar, tiltektir og sópun. La Befana sópađi samkvćmt ţjóđsögunni dagana langa. Ef vitnađ er í gamlar vísur um Befönu verđur ţetta enn augljósara. Befana býr nefnilega einnig í fjöllunum eins og Grýla:

Viene, viene la Befana
Vien dai monti a notte fonda
Come č stanca! la circonda
Neve e gelo e tramontana!
Viene, viene la Befana

Hér kemur, já hér kemur hún Befana
Úr fjöllunum ofan um miđja nátt
Ţreytt og öll dúđuđ upp, sjáiđ hana.
Í snjó, hrími og norđanátt!
Hér kemur, já hér kemur hún Befana.

Vitaskuld er margt annađ ólíkt međ Grýlu og La Befönu. La Befana átti til dćmis ekki jólasveina, en eins og viđ vitum eignast Ítalir ekki mörg börn. Ţannig er ţađ enn.

Auđvitađ er ekki allt fundiđ upp á Íslandi, nema kannski vitleysan. Jólakötturinn er ađ öllum líkindum heldur ekki íslenskur og örugglega ekki sćnskur eins og einn kyndugur kvisturinn í sćnsku menningarmafíunni á Íslandi hélt einu sinni fram međ jólaglampann í augum í Árbók hins íslenska fornleifafélags.

Uppruni jólasiđanna er líklega margslungnari en menn halda.

befana-copia.jpg

Ítalskir karlmenn og einstaka stjórnmálamenn munu víst margir óska sér einhvers í sokkinn frá ţessari tötralega klćddu banka-Befönu, en flagđ er víst oft undir fögru skinni. Hún ćtti ađ flengja ţá ćrlega, og sumir hafa víst einmitt óskađ sér ţess fyrir jólin.


Tóti Royal

kattarsogur_1249730.jpg

Ţórarinn Eldjárn Hallmćlisskáld hefur nú flutt drápur góđar í höllum Möggu, Halla og Kalla. Hvenćr fćr Óli Íslandskóngur drápu frá Hallarmćri ţessum? Óska ég útgáfu Íslendingasagnanna velgengi, ţótt ýmislegt mćtti setja út á í ţýđingunum.

En ósköp er ţađ neyđarlegt, ađ ţessum útgáfum sé pakkađ inn í kassa međ mynd af kattarhaus úr norskri konungagröf, sem var tekin löngu áđur en Ísland var numiđ áriđ 872 give and take. Var virkilega ekki hćgt ađ fá ódýra mynd á Ţjóđminja- safninu til ađ prýđa ţessa norrćnu útgáfu? Ţórarinn Royal hefđi nú getađ reddađ ţví for old time's sake.

Ítarefni:

Fyrra níđ mitt um dönsku drápuna til Möggu Tótu og kattarfjandann úr Osebergskipinu.


Drćplingur og sögur bundnar inn í Oseberg

draeplingaskald.jpg

Eigi vakti ţađ mikla athygli í Danmörku, er Ţórarinn Eldjárn flutti Ţórhildi Danadrottningu og fornleifafrćđingi drćpling í gćr. Drottningu líkađi hins vegar vel og sagđi "mange tak skal I ha´", en skildi samt ekki baun í bala.

Ţórarinn er líka ţekktur fyrir ađ yrkja níđ, og ég tel mig hafa móttekiđ eitrađar vísur eftir hann sem sem mágur hans sendi á afar nútímalegan máta úr faxvél í Pósthússtrćti forđum. Ég skemmti mér mikiđ yfir ţví og hef deilt ţeirri sögu međ lesendum mínum. Ég uppskar níđvísurnar vegna ţess ađ ég var eitt sinn ráđinn ađ Ţjóđminjasafni Íslands, og í fornleifanefnd í stađ konu án lokaprófs í fornleifafrćđi. Faxskáldin vissu greinilega ekki ađ ég fékk silfurverđlaun Háskólans í Árósi áriđ 1986, en hafđi ekki tíma til ađ taka viđ ţeim úr höndum Danadrottningar á sal, ţví ég ţurfti ađ flýta mér í uppgröft á Stöng í Ţjórsárdal. Áriđ 1992, ţegar ég fékk ph.d. titil hafđi ég heldur ekki tíma til ađ hitta drottningu ţar sem ég var aftur staddur í Ţjórsárdal. Ég hef, til ađ bćta gráu ofan á svart, hafnađ ţriđja bođinu til ađ komast í návígi viđ Margréti Ţórhildi, enda sjálfur af konungakyni í báđar ćttir.

Nú fćr Danadrottning lofkvćđi, en er ekki einu sinni međ almennilegt próf í fornleifafrćđi. Ţó ađ drápan hafi ekki veriđ send henni á faxi, var ţađ óttalegt apparat sem flutti henni kvćđiđ. Forđum kunnu skáldin ţó ađ flytja kvćđi sín međ stíl - telja menn.

Eitt sinn var ţađ siđur, ađ konungar og drottningar fćrđu góđum skáldum gull og jafnvel skip. Ţórarinn fékk ekkert slíkt hjá Ţórhildi, ekki einu sinni baug úr íslensku silfri sem aldrei fellur á, enda slíkir góđmálmar sjaldfundnir í Danmörku. Tak skal I ha' er samt betra en ekkert ţegar mađur á tímum Ipads fćr fimm bindi af Íslendingasögunum á nýrri dönsku og skýrri bundnar inn í brakandi gervileđur. Íslendingasögurnar verđa aldrei tímaskekkja, ef menn gera sér grein fyrir ţví ađ ţćr eru fyrst og fremst skáldskapur og góđar trivialbókmenntir.

danska1.jpg

Ţađ vekur einnig athygli mína, ađ ţađ sem áđur voru kallađir bútar af sögum, kallast nu totter á nútímadönsku, en ekki fragmenter eins og áđur. Aumt ţykir Fornleifi einnig og einber hottintottaháttur, ađ kassinn sem inniheldur Íslendingasögurnar á norsku, dönsku og sćnsku sé skreyttur međ mynd af ljónshöfđi sem fannst í Osebergskipinu í Noregi, sem heygt var áriđ 834, löngu áđur en norrćn búseta hófst á Íslandi. Hafa menn aldrei heyrt af Ţjóđminjasafninu? Ţar réđi fađir drćplingaskáldsins eitt sinn ríkjum, og ţar er fullt af gripum sem sćmt hefđu sér betur sem skreyti á útgáfum Íslendingasagna en norskur kattarhaus.

Sjá frétt RÚV um drćplinginn: Hér og hér.

Fyrri fćrslur um Eldjárn: T.d. Hér og hér.


Drakúla á Ţjóđminjasafninu

christopher-lee-001.jpg

Skömmu eftir ađ ég hóf störf á Ţjóđminjasafninu í mars 1993 var haldin norrćn kvikmyndahátíđ í Reykjavík.

Ég hafđi ekki tíma til ađ líta á hana, ţar sem ég stóđ í búferlaflutningum og var ađ koma mér fyrir í turni Ţjóđminjasafnsins. Ţjóđminjasafniđ var lokađ á mánudögum og er líklega enn. Ég var ţennan morgun ađ koma út úr lyftu og ađ ganga inn í  fornaldarsalinn fyrrverandi, sem var orđin nokkuđ fornfálega sýning en ágćt miđađ viđ aldur, ţegar ađ ég sé eldra, mjög vel klćtt fólk komiđ inn á gólf í anddyri safnsins. Ađeins lítill hluti ljósanna var kveiktur og ég sá ekki hvađa fólk ţetta var til ađ byrja međ, en er ég gekk nćr ţeim sá ég ađ ţarna var kominn sjálfur Drakúla greifi og spúsa hans, ţ.e.a.s leikarinn heimsţekkti Christopher Lee (f. 1922) og kona hans dönsk. Lee var dómari á norrćnu kvikmynda-hátíđinni.

Úti var leiđindaveđur og éljagangur, og ţau hjónin höfđu gengiđ veđurbarinn frá Hótel Sögu til safnsins til ađ frćđast um íslenska menningu. Ţá var gengiđ inn um annan enda en nú á safnahúsinu. Árni húsvörđur hafđi líkast ekki enn lokađ dyrunum ţegar hann var ađ skafa tröppurnar en hann kom einnig ađ Drakúlu ţegar hann var búinn ađ koma frá sér verkfćrum.

Frúin talađi viđ mig dönsku og var ánćgđ yfir ţví ađ ég gćti talađ viđ hana á dönsku, en heldur óhress á mjög yfirvegađan og aristókratískan hátt yfir ţví ađ safniđ vćri lokađ. Ég ég bađ ţau ađ koma daginn eftir.  Ég sé enn eftir ţví ađ hafa ekki bođiđ Drakúlu ađ skođa safniđ í fylgd međ mér. En ég var, man ég nú, upptekinn viđ ađ vinna verkefni sem tengdist sýningu íslenskra gripa í Bogasal sem höfđu veriđ á stórri víkingasýningu erlendis, en ég hafđi skrifađ sýningatexta um íslensku gripina fyrir ţá sýningu.

En svona er mađur stundum vitur eftirá og lítil blóđsuga í sér. Vona ég svo sannarleg ađ Drakúla hafi fyrirgefiđ mér ţetta blóđleysi og skort á gestrisni í lok mars áriđ 1993. Annars er ég međ blóđsugutryggingu, nóg af geirlauk og hćlum sem reka má á bólakaf, og ef ég leita gćti veriđ ađ hentugur kross leyndist einhvers stađar ofan í skúffu uppi á háalofti.

chris-lee-dracula-web.jpg

Óđ Snorri Sturluson líka í gyđingahatri?

Gyđingar 

Á hinum síđustu og verstu tímum, ţegar gyđingahatur hefur sjaldnast veriđ meira í Evrópu og "venjulegir" Íslendingar skrifa í umrćđu á Smettiskruddu um umskurn, ađ gyđingar séu sjálfir ađ kalla yfir sig nýja helför, međan enn ađrir segja fjálglega frá ţví ađ ţeir hafi á ćvi sinni "lent í ferlegum Gyđingi, sem beitti bćđi slćgđ og kćnsku til ađ grćđa á ţeim sem öđrum, laug, sveik og stal og ţađ..." (sjá athugasemdir ţann 10. nóvember 2013 á snjáldurskinnu Ragnhildar Pálu, sem er mikill vinur gyđinga).

Ţegar svo hrćđilega er komiđ fyrir Íslendingum í ófétis hatrinu og fordómunum, er áhugavert ađ detta ofan á nýja frćđigrein um Snorra Sturluson og gyđinga. Ég hef sjálfur skrifađ niđursođna, en ţó mest lesnu (og stolnu) sögu gyđinga á Íslandi (sjá hér), en hefi aldri rekist á neitt um ađ Snorri forfađir minn, og okkar margra, eigi ađ hafa ritađ um gyđinga eđa gyđingdóm. Hann velti vissuleg fyrir sér ţjóđum ađ siđ fróđra samtíđarmanna sinna, sem vissu mest lítiđ um allt. En ţađ er glćnýtt fyrir mér ađ Snorri hefđi veriđ ađ gangast upp í gyđingum. Hann nefnir gyđinga ekki einu sinni í Eddu sinni.

Ungur frćđimađur viđ Harvard/UCL, Richard Cole ađ nafni, hefur mikiđ velt fyrir sér frásögnum  af gyđingum í fornbókmenntum Norđurlanda. Í nýrri grein (sem hér er í nýjustu gerđ sinni frá 2017, en ţessi grein var skrifuđ á grundvelli "draft" gerđar. Richard hefur breytt grein sinni eitthvađ) sem hann hefur ritađ um gyđinga og Snorra Sturluson er margt á huldu og flest mjög tilgátukennt. Segir Cole reyndar sjálfur ađ hugmyndir sínar, sem eru vćgast sagt frekar langsóttar, séu kannski "unpalatable". Ég verđa ađ viđurkenna ađ mér ţykir tilgáta Cole algjörlega óćt, ţótt margt áhugavert sé hćgt ađ lesa í grein ţessa unga, áhugaverđa frćđimanns sem ég fylgist međ á Academia.edu.

Múspells synir voru synir jötunsins Múspells, sem samkvćmt Snorra áttu ađ ríđa ađ Bifröst til ađ berjast viđ ćsina viđ Ragnarökkur á Vígríđarvelli ásamt öđrum illfyglum eins og Surti, Fenrisúlfinum og Miđgarđsormi. Cole telur ađ Snorri lýsi Múspels sonum í Eddu sinni (ca. 1215) međ minnum sem notuđ voru til ađ lýsa gyđingum, sér í lagi svo kölluđum "rauđum gyđingum" í frásögnum af Antikristi. Telur Cole ađ Snorri sé ađ nota lýsingar af "Rauđu gyđingunum" ţegar hann lýsir Múspells sonum. Samkvćmt miđaldahindurvitnum áttu ţeir ađ búa í Kákasus, einangrađir mjög, og áttu ţeir ađ koma á hinsta degi til ađ berjast viđ góđ öfl og til ađ koma í veg fyrir ćtlunarverk Krists.

Sér Cole margt líkt međ lýsingum á rauđu gyđingum og sögum af Loka og af ţursunum Múspellssonum. Segir hann ađ kenningin Muspellz synir hjá Snorra sé "halfrím" viđ kenninguna Ísrćls synir sem er skilgreining sem gefin er á gyđingum í Stjórnahandriti  (AM 226 and 228 folios) sem er samansafn frásagna úr Gamla Testamentinu og er frá 14. öld, en ekki ţeirri 13. eins og Cole heldur fram. Vitnar Cole einnig til miđaldakvćđis sćnsks og miđaldatréristu máli sínu til stuđnings. En Cole gleymir hins vegar ađ segja okkur ađ sćnska miđaldakvćđiđ Konung Alexander, sem inniheldur frásögn af "rauđum júđum", er frá 1380 og tréristan sem han birtir mynd af í grein sinni er úr ţýska ritinu Der Antichrist frá 1480. Elsti textinn sem nefnir rauđu gyđingana er handritiđ Der Jungere Titurel frá 1272 , og telur Cole ađ sagan ţar af rauđgyđingunum geti byggt á miklu eldri heimildum. Engar sönnur eru ţó fćrđar fyrir ţví eđa í riti ţví sem Cole vitnar í eftir Andrew Colin Gow. The Red Jews. Antisemitism in an Apocalyptic Age 1200-1600. (Leiden: E.J. Brill, 1995).  Mér ţykir í hćsta máta ólíklegt ađ Snorri Sturluson (1179-1241) hafi veriđ búinn ađ ná sér í hugmyndir sem byrjuđu ađ gerjast eftir 1220 suđur í Evrópu.

Rauđir Júđar

Ţessa mynd notar Cole til ađ fćra rök fyrir ađ lýsingar Snorra á Múspells sonum séu lánađar af lýsingum miđaldaruglubókmennta um svokallađa "rauđa júđa". Myndin er hins vegar ekki frá tímum Snorra, heldur frá 1480.

Grein Coles er tilraun til tilgátu. Hann setur ekki fram nein óyggjandi sannindi um ţekkingu Snorra Sturlusonar á gyđingum eđa notkun hans á gyđingalýsingum ţeim sem hann telur ađ Snorri heimfćri upp á ađra óvinsćlar eđa óferjandi fígúrur. Mér finnst Cole gera Snorra upp ţekkingu á frćđum og kreddum sem alls ekki eru varđveittar frá tímum Snorra sjálfs.

Ekki ćtla ég ađ útiloka, ađ Snorri hafi ţekkt til gyđingahaturs. Hugsanlega hefur Snorri fengiđ ađ láni einhver hatursminni um illsku gyđinga til ađ heimfćra á ţurs úr Múspellsheimum. En ef ekki liggja fyrir betri heimildir en ţćr sem Cole framreiđir, verđur ţetta í mesta lagi skemmtileg tilgáta og tómar vangaveltur. 

Myndin efst er niđurlensk eđa ţýsk trérista á pappír frá ca. 1470, sem sýnir gyđinga rćđa viđ Jóhannes skírara. Gyđingahatur, sem Cole sér bergmálast í lýsingum Snorra á Múspellssonum var vissulega í hćsta máti áţreifanlegt á miđöldum. Ţađ voru sannarlega til illmenni á tímum Snorra. Mörg ţeirra störfuđu innan kirkjunnar, sem eins og öfgaíslam í dag ól á og nćrđist á hatri í garđ annarra ţjóđa og trúarbragđa.

taxroll

Ţessi mynd er frá sama tíma og Snorri var upp á sitt besta. Myndin (músiđ myndina til ađ stćkka hana) er teiknuđ af meinfýsnum munki í skattaskrá Norwichborgar áriđ 1233, og á henni er hćđst ađ gyđingum sem bjuggu á ţeim tíma í borginni. Ţeir voru greinilega hatađir á sama hátt og konan hatađi gyđinga í athugasemd á smettiskruddu Ragnhildar Pálu um daginn.

Háđsmyndin er m.a. af Isaak syni Jurnetts, syni Eliabs. Hann er sýndur sem konungur međ ţrjú andlit. Í Norwich er reyndar enn til hús sem kallađ er Music Hall, sem er taliđ vera afbökun á Moishe Hall, og telja sumir ađ húsiđ sé ađ grunni til ţađ hús sem Isaak ben Jurnet bjó í á 13. öld. Ísak ţessi var lánadrottinn Hinriks III  Englandskonungs, svo og munka í Westminster sem hann saksótti fyrir skuldir, og einnig biskupsins af Norwich.

Moshe Mokke og kona hans Abigail eru einnig hćdd á níđteikningunni. Moshe Mokke var dćmdur fyrir ađ slá mann og síđar hálshöggvin fyrir ađ höggva silfur. Hinrik III greiddi aldrei Ísak fé ţađ sem hann skuldađi honum og setti á lög sem gerđi gyđingum lífiđ mjög leitt. Ţađ átti ađ heita ađ hann verndađi ţá, en fyrir ţađ lánuđu ţeir honum á mjög góđum kjörum og greiddu stundum sjálfir fyrir međ lífi sínu. (Hinrik III hef ég áđur nefnt. Hann elskađi hvítabjörn sinn meira en gyđinga. Heinrekur III tjóđrađi björninn í Tower of London og á tyllidögum fékk björninn ađ synda í Thamesá og veiđa sér fisk. Henrý var mikill dýravinur og átti líka fíl sem dó líklega úr rauđvínsdrykkju).

Áriđ 1144 var gyđingum í borginni Norwich kennt um barnaníđ og morđ, ţegar 12 ár drengur, Vilhjálmur ađ nafni, hvarf. Ţótt aldrei hafi sannast ađ Villi litli hefđi veriđ myrtur, og líklegra sé, ađ hann hafi veriđ grafinn lifandi af ćttingjum sínum sem héldu ađ hann vćri látinn, ţá komu upp svipađar ásakanir á hendur gyđingum á nćstu árum víđs vegar um Bretland. Vilhjálmur var tekinn í dýrlinga tölu. 

Líklegt er ađ beinagrindurnar 17 (ţar af 11 af börnum) sem fornleifafrćđingar fundu í brunni í Norwich (sjá hér) séu afleiđing múgćsingar sem greip um sig á Bretlandseyjum á 12. öld? Kannski töldu kirkjunnar menn, sem fengiđ höfđu fé ađ láni frá gyđingum, múgnum trú um ađ fólkiđ sem myrt var vćri Múspells börn og ţví réttdrćpt.

Gyđingahatur er enn notađ til ađ hlaupa frá skuldum sínum, til ađ fyrra sig ábyrgđ og til ađ kenna öđrum um allt sem miđur fer.  Ţađ sannađist er einn af pótentátunum sem settu Ísland á skuldamannabekk hér um áriđ ásakađi ásamt öđrum ýmsa gyđinga á Bretlandseyjum fyrir ađ reyna ađ ná í auđćvi sín fyrir slikk (sjá hér, hér, hér , hér og hér).


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband