Fćrsluflokkur: Ritdómur

Sagnfrćđileg perla komin úr skel fyrir Vestan

Erlendur Landshornalydur

Ritdómur:

Vestur á Súđavík býr tiltölulega ungur mađur sem lengi hefur helgađ sig sögu útlendinga og ţeirra sem ekki voru velkomnir á Íslandi. Ţetta er Snorri G. Bergsson sagnfrćđingur. Bók hans Erlendur Landshornalýđur? er nýkomin í bókaverslanir og kjörbúđir. Međ ţessu góđa og breiđa verki hefur Snorri gefiđ íslensku ţjóđinni perlu og nýtt grundvallarverk, sem ćtti ađ vera skyldulesning í menntaskólum.

Íslendingar eru ađ mínu viti enn upp til hópa útlendingahatarar eđa haldnir óţoli eđa öfund gagnvart útlendu fólki, jafnvel ţeir sem bjóđa til landsins ferđamönnum í ţúsunda tali. Útlistingar og yfirlit yfir skođanir Íslendinga á útlendingum á 18. og 19. öld er ţví kćrkominn fengur til ađ skilja ţessa bölvuđu áráttu margra á Íslandi, ađ kenna útlendingum um allt illt og líta á tilflutt fólk sem 2. flokks fólk.

Ég er enn ađ lesa bók Snorra, og mjög margt nýtt sem kemur á óvart og annađ vissi ég, enda vitnar Snorri óspart í mig og mín frćđi. Nú er gott ađ fá ţessa sögu í bók. Viđ erum mörg sem lengi höfum beđiđ eftir ţessum opus Snorra um gyđinga og útlendinga. Viđ vitum ađ hann hefur unniđ ađ ţessu lengi og ţađ ber bókin vott um. Hún er vel skrifuđ, yfirveguđ og lćsileg.

Fyrir utan ţađ sem ljóst var, ađ Hermann Jónasson vćri andstyggilegur gyđingahatari og ađ slíkar kenndir hafi fylgt flokknum hans lengi, tel ég nú víst ađ Snorri hafi séđ ljósiđ og viti nú ađ slíkar kenndir voru einnig ađ finna međal annarra flokka, t.d. međal sjálfstćđismanna og krata. Snorri gefur dćmi um útlendingahatur Vilmundar Jónssonar landlćknis. Ţađ kemur mér ekki á óvart. Ég á afrit af skjali sem ég rakst á hér í Kaupmannahöfn, frá Vilmundi, ţar sem hann skrifar til danskra yfirvalda um hćtturnar sem stafa af ţví ef kaţólskir menn, erlendir, fái ađ reisa spítala á Íslandi.

Ţar sem bók Snorra nćr ţví miđur ađeins til 1940, fá lesendur ekki upplýsingar um gyđingahatur sem gerjađi á Íslandi eftir síđara stríđ og sem framleitt var og dreift af flokksbundnum krata og ţingmanni um tíma, Jónasi Guđmundssyni (sjá t.d. hér).

Annađ markvert í bókinni, og ţar er margt, er ađ Snorri gefur sterklega í skyn ađ höfuđskáld ţjóđarinnar og nóbelsverđlaunahafi, Halldór Laxness hafa veriđ gyđingahatari og hefur fundiđ texta ţar sem hann talar af óvirđingu um fórnarlömb nasista og jafnađi gyđingaofsóknum viđ hundahatur.  Af hverju voru Hannes (sem ég finn ţví miđur ekki í nafnaskrá bókar Snorra) og Halldór ekki međ ţađ í bókum sínum? Halldór skrifađi í Parísarbréfi sínu í Ţjóđviljanum áriđ, ţ. 31. október 1948:

Morđíngi Evrópu dró ţessa umkomulausu flóttamenn sína hér uppi voriđ 1940 [viđ hernám Frakklands]. Ég atti nokkra kunningja í hópi ţeirra. Ţeir voru pólskir. Mér er sagt ađ ţeir hafi veriđ drepnir. Ţeir hafa sjálfsagt veriđ fluttir austur til fángabúđanna í Ásvits (Oswiekim, Auschwitz) ţar sem Hitler lét myrđa fimm milljónir kommúnista og grunađra kommúnista á árunum 1940-1945, jú og auđvitađ „gyđínga“.

Ég tel ađ greining Snorra á ţessum ósóma í Laxness sé fullkomlega hárrétt. Ég er ţakklátur Snorra fyrir ađ hafa ţorađ ađ minnast á ţetta, en ég tel ađ afgreiđsla Laxness á veru sinni í Berlín 1936 hafi einnig sýnt hugarfar hans í garđ gyđinga, fólks sem hann kynntist ekki neitt. Ég skrifađi um ţćr, m.a. hér og fékk Hannes Hólmsteinn ţađ m.a. ađ láni í ađra bók sína um Laxness. 

output_Bnlww8

Ţessa myndin af Laxness (án mottu og kollu) er ađ finna í bók Snorra. Eftir ađ hafa lesiđ kaflann um skođanir hans á gyđingum gat ég ekki stađist mátiđ og brugđiđ á leik. Svipur er óneitanlega međ ţeim arísku frćndum, Hjalta litla og Dóra. Enda var Laxi velkominn til Berlínar áriđ 1936.


Nú er spurningin til allra ţeirra sem ţekkja og unna Laxness, og sumir meira en ađrir. Hverjir voru ţessi pólsku vinir hans? Hann átti líka ađ eigin sögn gyđingavini sem sköffuđu honum miđa á nasísku ólympíuleikana í Berlín? Er ekki kominn tími til ţess ađ gera sér grein fyrir ţví, ađ ţó Laxness hafi veriđ mikiđ skáld og hafi fengiđ merk verđlaun, ađ hann líka á stundum ţađ sem siđmenntađar angló-saxískar ţjóđir kalla "full of shit" - en fyrst og fremst var hann afsprengi ţjóđfélags ţar sem hrćđslan viđ útlendinga var gífurleg. Slíkt gerist oft í fámennum ţjóđfélögum og á einangruđum eyjum.

Mig langar ađ setja spurningarmerki viđ eina greiningu Snorra á Vilhjálmi Finsen ritstjóra Morgunblađsins. Í frásögn sinni af Ţjóđverjanum Obenhaupt sem Finsen taldi vera gyđing en var ţađ ekki (sjá hér), ályktar Snorri ađ Vilhjálmur hafi lítiđ ţótt til gyđinga koma. Ţađ held ég ađ sé röng greining, ţví er Ţjóđverjar höfđu hrakiđ Finsen, sem starfađi í danska sendiráđinu í Osló, til Stokkhólms áriđ 1940, var hann beđinn um ađ hjálpa gyđingum í Noregi vegna góđra tengsla viđ stjórnmálamenn og áhrifafólk í Noregi. Eftir stríđ hlaut hann bćđi heiđurspening sćnska Rauđa Krossins og Sct. Ólafsorđuna  fyrir framgang sinn viđ ađ hjálpa flóttamönnum frá Noregi í Svíţjóđ. Margir ţeirra voru einmitt gyđingar.

Fjöldi gyđinga sótti um landvist á Íslandi en var hafnađ skriflega

Snorri Bergsson birtir í bók sinni margar góđar upplýsingar úr íslenskum skjalasöfnum um gyđinga sem reynda ađ komast til Ísland međ ţví ađ hafa samband bréfleiđis viđ íslensk yfirvöld. Fćst ţessa fólk komst til Íslands. En einstaklingarnir voru miklu fleiri eins og kemur fram á bls. 187 og 252, ţví enn meiri fjöldi skrifađi til Sendiráđs Dana í Berlín og rćđismanna. Dönsk yfirvöld höfđu samband viđ sendiráđiđ í Kaupmannahöfn sem varđ ađ vísa öllum beiđnum frá gyđingum frá vegna stefnu Hermanns Jónassonar og félaga á Íslandi. Menn reyndu alla möguleika. Flestir ţeir sem skrifuđu og leituđu ásjár íslenska yfirvalda enduđu líf sitt í útrýmingarbúđum nasista.

Í ţessu samhengi ber ađ hafa í huga, ađ ţađ virđist ekki hafa hjálpađ mönnum á Íslandi ađ afneita trú sínum eđa uppruna. Ţegar Edelstein hjónin komu til Íslands voru ţau búin ađ taka kaţólska trú. Charlotte Edelstein bar t.d. kross á passamynd sinni. Ţau lentu í mikilli baráttu viđ öfl Hermanns Jónassonar. Fjölskylda Róberts Abrahams (Ottóssonar) hafđi tekiđ kristna trú ţegar á 19. öld og lagđi hann mikiđ kapp á ađ koma dönskum yfirvöldum í skilning um ţađ áđur en hann fékk vinnu á Íslandi. Allt kom fyrir ekkert, hann fékk ekki ađ dvelja í Danmörku til frambúđar, ţví yfirvöld í Danmörku og á Íslandi fylgdu og virtu Nürnberg-lög nasista. Hann var ávallt stimplađur sem gyđingur á Íslandi. Trúskipti gyđinga í gettóum sem nasistar lokuđu ţá í hjálpuđu einnig afar fáum. Gyđingahatriđ hafđi fengiđ "líffrćđilegan" vinkil ţar sem trúin skipti engu heldur "blóđiđ".

Bókin Erlendur Landshornalýđur? ćtti eins og áđur segir ađ vera skyldulesning í lćrđum skólum. Hún gćti jafnvel orđiđ gagnlegt lyf gegn útlendingahatri sem enn geisar á Íslandi. Bókin vćri einnig holl lesning ţeim sem telja sig forsvarsmenn flóttamanna á Íslandi í dag, sem einn daginn vađa í tárum yfir međferđ ţeirra, en eru í óhemju fávisku sinni međ sótsvart gyđingahatur daginn eftir. Gyđingar eru sem betur fer ekki ađalefni bókar Snorra og ţví engin ástćđa til ađ skýra Súđavík núverandi bústađ Snorra á Júđavík. Argh, ţessi var lélegur.

Eitt ađ lokum sem betur hefđi mátt fara, en sem ekki getur skrifast á höfundinn. Pappírinn sem bókin er prentađur á er algjör sparnađarpappír og er ţađ leitt. Svo eru 14 síđur aftast í bókinni sem eru alveg tómar og óskrifađar. Grunar mig ađ ţar hafi Snorri laumađ inn stefnuskrá  Samfylkingarinnar eđa "samfóista" sem er helsta "aversjón" Snorra svona dags daglega ţarna fyrir vestan ţar sem hann býr undir öllum snjónum. 

En fariđ nú ađ kaupa jólagjafirnar og muniđ ađ taka Erlendan Landshornalýđ međ. Bókin er t.d. tilvalin handa fúlum frćndum eđa frćnkum sem hafa útlendinga á hornum sér. Ekkert spurningamerki.

Erlendur Landshornalýđur? Flóttamenn og framandi útlendingar á Íslandi, 1853-1940. Almenna Bókafélagiđ 2017, ISBN 978-9935-486-28-8

Bókin fćr 6 grafskeiđar og hér er ekki hćgt ađ fá fleiri:

6_grafskei_ar_1180436_1260958


Bláklćdd kona en fáklćdd

blaklaedd_og_faklaedd.jpg

Ritdómur


Nýlega fékk ég í hendur sýningarritiđ Bláklćdda konan - Ný rannsókn á fornu kumli (2015, 72 bls.). Bókin, sem er "tvítyngd", íslensk/ensk, tengist sýningu á Ţjóminjasafni Íslands endurrannsóknum á leifum úr kumli konu sem fannst á Litlu-Ketilsstöđum í Hjaltastađaţinghá áriđ 1938. Bókin kom út meira en tveimur mánuđum eftir ađ sýningin var opnuđ. Ég hef ekki haft tök á ađ sjá sýninguna, en nú hef ég lesiđ Bláklćddu Konuna.

Í dag, 29.8.2015, er málţing um rannsóknina á Ţjóđminjasafni Íslands. Ţetta er innlegg mitt til ţess. Fariđ og spyrjiđ frćđimennina úr spjörunum bláu, en lesiđ fyrst ţetta ţótt langt sé:

Embćttismenn og frćđilegir ráđgjafar

Bókin hefst á heldur hástemmdum inngangsorđum embćttismanns, Margrétar Hallgrímsdóttur sagnfrćđings og ţjóđminjavarđar. Ţví miđur tel ég samlíkingar ţjóđminjavarđar á ţessu kumli og rannsóknum á ţví viđ leifar "mýrarmannanna" Grauballe- og Tollundmannanna í Danmörku algjörlega út í hött. Margrét Hallgrímsdóttir líkir einnig leifum konunnar frá Ketilsstöđum viđ rannsóknir á Ötzi, "Ísmanninum" sem fannst í ítölsku ölpunum áriđ 1991. Ţađ er víst orđum of aukiđ, ţví miđađ viđ allar ţćr rannsóknir sem menn hafa gert á Ötzi eđa mýrarlíkum í Danmörku, ţá eru rannsóknir á kjálka og andlitsholdi konunnar frá Litlu-Ketilsstöđum afar viđvaningslegar og óábyggilegar.

Miđađ viđ yfirlýsingar Ţjóđminjavarđar í blöđum fyrr í ár, ţar sem bláa konan var dregin inn í umrćđuna um 100 ára afmćli kosningarréttar kvenna á Íslandi (sjá hér), ţá ţykja mér niđurstöđurnar mjög rýrar og vel ţví ađ uppnefna blessađa konuna í kumlinu fáklćddu konuna, vegna ţess hve lítt bitastćđar niđurstöđurnar eru.

Eftir hátíđleika embćttiskonunnar kemur átorítetiđ í gervi Steinunn Kristjánsdóttir, sem Fornleifur skrifađi um í nýjustu grein sinni. Steinunn, sem er "frćđilegur ráđgjafi" viđ gerđ bókarinnar (skv. upplýsingu á bókarkápu) er međ stuttan inngang. Ekkert kemur frćđilega áhugavert fram í honum frekar en í kafla Söndru Sifjar Einarsdóttur sem tekur viđ keflinu og lýsir fundarsögu kumlsins. Ţó dáist ég ađ kafla Söndru um kyngreiningu út frá gripum. Ţar finn ég ţessa setningu sem mér finnst betri á ensku en á íslensku:

"Western ideas about two sexes- male and female - have often determined the interpretation of gender and gender identity in graves, where only the grave goods were taken into account:" 

Íslenska gerđin er öđruvísi og hefur orđiđ vestrćnar (Western) ađ einhverjum ástćđum veriđ fjarlćgt:

"Hugmyndir um tvö kyn, karlkyn og kvenkyn, hafa oft ráđiđ túlkunum á kyni og kyngervi einstaklinga ţar sem ađeins hefur veriđ stuđst viđ haugfé í gröfum ţeirra".

Vissulega féll ég karlfauskurinn í ţessa "Western idea" gryfju, sem ađeins sér tvö kyn og geng nćstum út frá ţví međ vissu ađ skálaspennurnar í kumlinu frá Ketilsstöđum hafi ekki tilheyrt karli. Ég hugsađi ekki einu sinni til ţess ađ ţarna hafđi veriđ grafinn bláklćdd LBGT-persóna (Lesbian, Bisexual, Gay, Transsexual). Eins er ég svo ómodern í hugsun, ađ ţegar ég hef velt fyrir mér miklu fjölda perla í kumlum íslenskra karla er meiri en međal annarra norrćnna karla á víkingaöld, ţá ályktađi ég ekki út frá "kveifarlegum" gripum eins og perlum, ađ karlarnir hafi veriđ bi, trans eđa gay. Ég veit ađ perlur finnast einnig í miklum mćli í gröfum samískra karla og sé meiri ástćđu til ađ tengja ţađ ţeim perlugleđi íslenskra karla.

Ég reyni ađ varast ađ líta ekki menningarheima fyrir 1000 árum síđan međ menningargleraugum míns eigin samtíma. Er ţađ greinilega komiđ úr tísku. Ţess vegna tel ég ţađ vera gott ađ hćgt sé ađ kyngreina međ öđru en perlum. En ţriđja kyniđ+ í fornleifum verđur víst seint fundiđ međ líffrćđilegum ađferđum frekar en fjölda perla - enda skiptir ţađ víst afar litlu máli, nú ţegar viđ vitum ađ einstaklingurinn í gröfinni á Litlu-Ketilsstöđum var kona. Öđru máli hefđi ţađ gegnt hefđi hún fengiđ sverđ međ sér í kumliđ. Ţá hefđu runniđ á mig tvćr grímum. En ţađ er samt fyndiđ, ađ um ţađ bil 20 árum eftir ađ kynjafrćđi fór úr tísku úti í heimi, ţá eru sumir íslenskir fornleifafrćđingar á kafi í slíku.

ketilsta_ir_skalaspennur_1268373.jpg

Klćđnađur og skart

Michčle Hayeur Smith ritar mjög mikilvćgan kafla um klćđnađ, skartgripi og textíla. Ţar er lopinn ţví miđur teygđur meira en ástćđa er til. Hvađ varđar kopargripi, tvćr skálanćlur og ţríblađa nćlu, sem fundust í kumlinu, er ljóst, ađ viđtekin, gerđarfrćđileg aldursgreining ţeirra kemur ekki heim og saman viđ geislakolsgreiningar (AMS-greininga) á efniviđi úr kumlinu (sjá neđar). Brjóstnćlurnar eru af gerđ sem mismunandi sérfrćđingar hafa međ góđri vissu og miklum samanburđargreiningum aldursgreint til 10. aldar og frekast til miđbiks aldarinnar og síđari hluta hennar. 

Ţótt kaflinn eigi ađ sögn líka ađ fjalla um perlur er eftirfarandi setning allt og sumt sem um ţćr er ritađ, en aftar í bókinni er  yfirlit yfir haugfé, ţar sem ţćr eru einnig nefndar á ţennan hátt: 

"Ţá gćti konan frá Ketilsstöđum hafa átt ćttir ađ rekja til meginlands Evrópu. Hún bar reyndar perlufesti [Aths. Fornleifs: sem hér fyrrum var kallađ sörvi af Kristjáni Eldjárn] sem hefur hangiđ á milli brjóstnćlanna tveggja, og sumar benda til tengsla viđ sunnanvert Miđjarđarhafssvćđiđ."

Mér til mikillar furđu er ţessi setning öđruvísi á enskunni:

"The woman from Ketilsstađir may have had a family connection with continental Europe. She was actually adorned with beads that would have hung between her two brooches and some of these beads also suggest possible exchange with the southern Mediterranean".

Ţessar upplýsingar mismunandi. Af hverju? Svör óskast.

Á blađsíđu 65 er svo endurtekin upplýsingin um ađ perlurnar séu frá Suđur-Evrópu og ţví er meira ađ segja haldiđ fram ađ ađrar séu jafnvel enn lengra ađ komnar og sagt er ađ " aldursgreining perlnanna bendir til ađ ţćr séu frá 10. öld. Vitnađ er í mastersritgerđ viđ HÍ frá 2005 eftir Elínu Ósk Hreiđarsdóttur, sem ber heitiđ Íslenskar perlur frá Víkingaöld. Ţar kárnar gamaniđ fyrir mig, ţví sú ritgerđ er ekki ađgengileg á netinu eins og margar MA ritgerđir í fornleifafrćđi á Íslandi. Rökin sem vitnađ er í er ekki hćgt ađ sjá. Ţađ eru ekki góđ vísindi.

perlur_ketilssta_ir_1268393.jpg

Mynd úr bókinni. Stóra perlan svarta, er úr tálgukoli (gagati, sem á ensku kallast jet). Hún er mjög líklega komin frá Bretlandseyjum. Á myndinni sést ekki stór perla úr rafi sem fannst í kumlinu. Hinar perlurnar eru úr gleri. Sumar perlurnar voru gerđar á Norđurlöndum/Norđur-Evrópu, en t.d. litla grćna perlan og málmlituđu perlurnar (svk. "segmented metal foiled glass beads") eru ćttađar frá botni Miđjarđarhafs.

Ţetta er auđvitađ meinloka. Ég hef boriđ perlurnar undir fremsta sérfrćđing Dana í perlum á víkingaöld, Claus Feveile, og hann telur ekki ađ perlurnar gefi ástćđu til ađ tengja ţćr uppruna ţeirra sem báru ţćr, ţó viđ vitum vel ađ málţynnuperlurnar og grćnu perlurnar í sörvinu séu komnar - já, í milljarđatali-  frá Miđausturlöndum, og hafa ţađan borist allt austur til Indónesíu, suđur til Madagaskar og norđur til Íslands, og ef ég sá rétt um daginn, alla leiđ til Ameríku. Ţćr geta veriđ miklu eldri en frá 10. öld en hafa veriđ í umferđ lengi, áđur en ţćr bárust til Íslands. Ţađ hefur ekkert međ uppruna fólks á Íslandi ađ gera hvort perlurnar eru frá "Suđur-Evrópu" eđa "lengra ađ komnar", en ţađ skilur Michčle Hayeur Smith greinilega ekki. Perlur voru ein algengasta verslunarvaran á Járnöld og Víkingaöld! Í stađ ţess ađ vitna í MA ritgerđ á íslensku, hefđi hún átt ađ ţekkja grundvallarverk Johans Callmers frá 1977 um glerperlur og greinar Claus Feveiles og annarra um perlur í Danmörku. Höfundur kaflans um klćđnađ og skreyti hefur greinilega ekki grundvallarţekkingu á ţví sem hún ritar um.

Ég hafđi einnig samband viđ Elínu Ósk Hreiđarsdóttur til ţess ađ sjá, hvort ţetta rugl var frá henni komiđ. Svo er ekki. Haft hafđi veriđ samband viđ hana út af sýningunni og beđiđ um leyfi til ađ vitna í mastersritgerđ hennar og hún hins vegar beđin um álit á einhverju atriđum ţessu viđkomandi. Ţađ voru mismunandi ađilar frá Ţjóđminjasafni sem höfđu samband viđ hana oftar en einu sinni. Bauđst hún til ţess ađ kíkja aftur á ţćr upplýsingar sem hún hafđi undir höndum um perlurnar eđa kíkja lauslega á perlurnar aftur og taka saman eitthvađ um efniđ fyrir sýningu/bók, en ţađ var ekki áhugi á slíku. Henni var heldur ekki bođiđ ađ lesa ţađ sem endađi í sýningu eđa bók um perlurnar og henni ekki send bókin. Ţađ eru eru einfaldlega óásćttanleg vinnubrögđ og Ţjóđminjaverđi og safni henni til lítillar frćgđar!

Ţrátt fyrir allt ţetta spin í ţessum kafla bókarinnar um klćđnađ konunnar. Ţađ leikur enginn vafi á ţví, ađ konan hafi veriđ bláklćdd og upplýst er ađ ţađ hafi einnig veriđ liturinn á vefnađi sem hefur fundist í 65% kumla kvenna á Íslandi. Ţví miđur er ekki upplýst, hvort ţađ sé í kumlum ţar sem fundist hafa vefnađarleifar, eđa 65% allra kumla. Litarefniđ er úr plöntu sem kallast Litunarklukka (Isatis tinctoria)

Aldurinn

Aldursgreininguna á kumlinu kynnir eiginmađur Michčle Heyeur Smith, Kevin Smith. Kevin er drengur góđur sem er íslenskum fornleifafrćđingum vel kunnur. Ungur ađ árum lagđi prófessor einn í New York, Thomas H. McGovern hann í einelti, ţar sem McGovern taldi ekki Ísland vera big enough for both of them. Ţađ er önnur saga og ljótari, sem bráđlega verđur sögđ.

Strax ţegar ég sé ađ greiningarnar hafa veriđ gerđar hjá Beta-laboratories, fer mađur ađ efast. Ţetta er fyrirtćki sem selur greiningar og fóru löngum ekki allt of góđar sögur af ţví. En ţar sem bćđi eru gerđar δ13C mćlingar og ađrar nauđsynlegar leiđréttingar fyrir viđskiptavinina Beta í dag og ađ ţetta er AMS greining, ţá hljóta ađ vera ađrir og betri tímar. Ţađ er ţó ljóst, ađ Kevin Smith fremur ţađ sem ég kalla elastic statistics (teygjutölfrćđi). Ţađ er ekkert viđ greiningarnar ţrjár sem  ég hef einnig rennt í gegnum OX-forritiđ sem er hćgt ađ gerast notandi ađ á netinu, sem gefur ástćđu til ađ álykta annađ en ađ ullin sem greind hefur veriđ hafi vaxiđ á rollum sem uppi voru á 9. öld. Enn síđur ađ tönnin (kollageniđ í tönninni úr bláklćddu konunni sem greind var hafi veriđ á lífi og nýst henni fram á 10. öld, líkt og Kevin Smith vill halda fram. Ţađ er 90% rökleysa.

ketill_1.jpgketill_2.jpg

ketill_3.jpg

Samkvćmt leiđréttum og kalíbreruđum AMS greiningunum er ađeins 3,5% líkur á ţví ađ konan hafi veriđ uppi í byrjun 10. aldar líkt og Kevin Smith heldur ţó fram ađ sé líklegast ađ hafi veriđ sá tími sem hún lést á. 89% líkur eru hins vegar á ţví ađ hún hafi veriđ uppi á 9. öld, skv. AMS-greiningunum.

Međ aldursgreininguna á nćlunum í kumlinu í huga, tel ég ţó líklegast ađ vandamáliđ sé enn sem áđur óáreiđanleiki C-14 greininga á íslensku efni, sem er mikiđ vandamál fyrir íslenska fornleifafrćđi. Nćlur í kumlinu á Litlu-Ketilsstöđum , sem m.a. er hćgt ađ  aldursgreina međ samhengisgreiningum međ dagssettri arabískri mynt, annarri mynt og gripum međ ţekktan aldur er ađ mínu mati áreiđanlegri aldursgreining en ţessar ţrjár greiningar. Konan sem heygđ var á Ketilsstöđum dó ađ mínu mati á 10. öld, ţó svo ađ tölfrćđilega séu viđ mćlingu geislakols greinilega meiri líkur á ţví ađ hún hafi látist á seinni hluta 9. öld. Kevin Smith hefur ţví miđur ekki tekiđ á ţessum greinilega ósamrćmi. Konan og fötin hennar urđu til á 9. öld, ef trúa má AMS-greiningunum frá Beta-Lab, međan ađ skartgripir hennar voru í tísku á 10. öld. Ţađ er skrítiđ, ekki satt?

Líkamsmannfrćđin

Svo kemur merkilegasta grein ritlingsins, en hún er eftir Joe W. Walser hinn ţriđja, sem er međ MSc gráđu frá Durham University á Englandi norđanverđu, ţar sem ég vann veturlangt áriđ 1988-89 ađ doktorsverkefni mínu. Joe er einn ţessara manna sem leitar svara í beinunum. Út frá lengd lćrleggs ţeirrar bláu kemst hann ađ ţeirri niđurstöđu, ađ hún hafi veriđ 44-50 kg. ađ ţyngd og 147-159 ađ hćđ. Enginn mannfrćđingur ađ viti, nema ţeir sem rannsaka morđ, myndu áćtla lengd og ţyngd á ţennan hátt. Mađur verđur ađ hafa önnur bein til ađ fá rétta mynd. Hans Christian Petersen mannfrćđi- og tölfrćđiprófessor viđ Syddansk Universitet i Ođinsvéum sem áriđ 1993 mćldi bein úr kumlum og kirkjugörđum á Ţjóđminjasafni Ísland (sjá hér), valdi t.d. ekki ađ álykta nokkuđ um hćđ konunnar í kumlinu á Litlu-Ketilsstöđum út frá einum lćrlegg. Hann hefur upplýst mig, ađ ţađ sé ekki hćgt nema međ mjög mikilli óvissu. BMI (body mass index) konunnar er einfaldlega ekki hćgt ađ reikna út frá einum lćrlegg.


Strontíum var ţađ heillin

Strontíum-greining er ađal tískufyrirbćriđ í dag. Sitt sýnist hverjum og hefur t.d. Prófessor Kaare Lund Rasmussen ved Institut for.. fyrrverandi super-professor og forstöđumađur C-14 rannsóknarstofu Danska Ţjóđminjsafnsins tjáđi mér nýlega, ađ hann telji oft ekki vera tölfrćđileg rök til stuđnings ţess ađ álykta um fćđingarstađ, ţann stađ sem fólk ólst upp fyrstu 4-5 árin, og ţađan ađ síđur uppruna fólks út frá strontíum-gyldum i greiningum á tönnum eđa öđru lífrćnu efni.

strontium_trelleborg_1268376.jpg

Víkingavirkiđ Trelleborg á vestanverđu Sjálandi var rannsakađ á 5. áratug síđustu aldar. Ţar fannst m.a. kirkjugarđur frá 11. öld, ţar sem grafnir voru hermenn Haraldar blátannar, ađ ţví ađ taliđ er. Fyrir nokkrum árum réđust menn í ađ rannsaka strontíum gildi í tönnum ţeirra sem lagđir hafa veriđ til hinstu hvílu á Trelleborg. Niđurstađan var túlkuđ á ţann veg, ađ meirihluti ţeirra sem ţar lćgju hefđu veriđ erlendir málaliđar, ţví ţeir voru ekki međ sömu strontíum gildin og mćld hafa veriđ á Trelleborg. Ályktađ var, ađ ţeir hefđu t.d. komiđ frá Póllandi eđa Noregi. Prófessor Kaare Lund Rasmussen eđlisfrćđingur telur ekki ađ ţađ sé tölfrćđilegur grundvöllur fyrir ţví ađ álykta á ţann hátt (persónulegar uppl.  17.8.2015). Nýlegar mćlingar á strontíum-gildum í Danmörku sýna svćđi međ miklu hćrra strontíum í jörđu, vatni, gróđri sem og í ţeim dýrum sem ţar lifa en viđ Trelleborg. Reyndar er svćđi, rétt hjá Trelleborg, sem er međ nćrri ţví eins há gildi og sumir einstaklingarnir á Trelleborg (rauđu svćđin á kortinu). En niđurstađan um erlenda málaliđa Haralds Blátannar er komin út í "heimsbókmenntirnar", ţó ţćr séu vćgast sagt hćpnar, og ţeir sem birt hafa ţessar niđurstöđur virđast eiga mjög erfitt međ ađ taka gagnrýni.

stronium_denmark_1268379.jpg

Áfram međ Stínu Bláu

Fyrr í sumar var ţví haldiđ fram í fjölmiđlum, ađ bláklćdda konan vćri frá Vestur-Skotlandi eđa hefđi aliđ manninn ţar á unga aldri. Eitthvađ hefur ţeirri niđurstöđu veriđ breytt fyrir bókina, ţví nú ályktar Joe Walser III, ađ ísótópagildi greiningarinnar séu dćmigerđ fyrir  vestur- og suđur England, Írland, Wales og Skosku eyjarnar.

Ţađ, ađ Joe heldur ađ strontíum-gildin í konunni sýni ađ hún hafi fyrstu ár sín búiđ á Skotlandi, Wales osfr., ţá segir ţađ ekkert um ćtterni hennar. Hún getur allt eins veriđ ćttuđ úr Noregi, ţó hún hafi fćđst á Skotlandi. Reyndar er ţađ nú svo, ađ Joe Walser III hefur ekki einu sinni haft fyrir ţví ađ upplýsa lesendur, hvađa strontíum-gildi konan hefur. En ef hann telur sig finna svipuđ gildi á Bretlandseyjum og fundust í tönn Ketilsstađakonunnar, ţá gćti hún alveg eins hafa fćđst og alist fyrstu ár sín upp í Noregi, ţví í Noregi eru strontíum gildi víđast hvar ekki ósvipuđ ţeim sem mćlast á Bretlandseyjum. Ef Joe skođar ţessa grein, sér hann ađ mćlingar á  Bretlandseyjum og í Noregi gefa svipađar niđurstöđur. Sú bláa gćti ţess vegna vel hafa fćđst og alist upp i Noregi, og ţví ekki ţađ?

Glćsilegasta, en sömuleiđis vitlausasta yfirlýsing bókarinnar kemur svo á bls. 53., ţar sem Walser skrifar:

"Sýni var tekiđ úr hćgra gagnaugabeini konunnar og sent til fornDNA greiningar hjá Íslenskri erfđargreiningu. Niđurstöđur ţessara rannsókna liggja ekki fyrir en ţćr gćtu veitt nánari upplýsingar um útlit konunnar, uppruna og búsetu."

Nema ađ menn finni smávćgilegan litningagalla sem t.d. veldur ţví ađ fólk er rauđhćrt og hefur ađ ţví er okkur hinum finnst ramma svitalykt, er algjörlega út í hött ađ álíta ađ hćgt sé ađ ákveđa eitt eđa neitt um " útlit" konunnar, nema ađ hún hafi veriđ haldin einhverjum erfđagalla (syndrómi) sem t.d. hefur bćklađ hana. Ađ sjá mannfrćđing sem álítur ađ fenótýpa (útlit fólks) geti ákvarđast 100% af genótypunni (erfđamenginu) er fjarstćđukennt. Vitaskuld geta DNA-rannsóknir hugsanlega sagt eitthvađ til um, hvort konan í kumlinu hafi veriđ t.d. negri eđa frá Miđausturlöndum, en eins og perlurnar, ţá sýnir DNA hennar ekki útlit hennar og ţađan af síđur nokkuđ um ţjóđerni (etnicitet).

Lokagrein ritsins er eftir Juliu Tubman, ungan forvörđ, og fjallar um forvörslu á holdsleifum af andliti konunnar. Ţar sem mig skortir ţekkingu á forvörslu, ţá verđ ég ađ sleppa mati mínu á ţví, enda sýnist mér vinnuađferđ Tubmans vera mjög yfirveguđ og nákvćm út frá lýsingum hennar.

Ţessi annars rýra útkoma, sem hefur veriđ sett upp sem sýning á Ţjóđminjasafni Íslands, og líkt viđ rannsóknir á Ötzi gamla í Ölpunum. Kumlkonan hefur meira ađ segja veriđ dregin inn í kvenréttindasögu Íslands, finnst mér ćrin ástćđa til ađ skýra bókina upp á nýtt: Fáklćdda konan er nafn međ rentu eftir međferđ frćđimannaliđsins á henni. Efniđ er rýrt og rúiđ.meira_rugl.jpgŢessi einkennilega myndaröđ fylgir grein Joe W. Walsers hins ţriđja um beinin (bls. 48-9). Hvernig getur líkamsmannfrćđingur međ virđingu fyrir sjálfum sér sćtt sig viđ ađ hold  og húđ sé teiknuđ yfir útlínur hauskúpuleifanna og án ţess ađ listamađurinn geri sér grein fyrir ţví ađ ţykkt mjúkra vefja á ýmsum stöđum á höfđi hefur veriđ rannsakađ skipulega af vísindamönnum um áratugaskeiđ og nota menn ţćr mćlingar ţegar útlit fólks er ákveđiđ út frá höfuđkúpu, t.d. í morđmálum? Mađurinn sem teiknar ţetta er vissulega ekki mannfrćđingur heldur Snorri Freyr Hilmarsson, hönnuđur sýningarinnar um bláu konuna, sem kannski er betur ţekktur fyrir ađ vera einn ađ hugmyndasmiđunum, ásamt Dr.in spe Sigmundi Davíđ Gunnlaugssyni forsćtisráđherra Íslands, á bak viđ verkefni sem stefnir ađ ţví ađ byggja fornleifar, t.d. heilan leikmyndabć í gömlum stíl á Selfossi. Ţađ hefur fariđ fyrir konunni á teikningum hans líkt og hinni hálfgömlu Selfoss hugaróranna, ađ konan sem hann skóp međ blýantinum er ákaflega óekta. Mér sýnist ađ ţarna sé komin landnámskerlingin á mjólkurfernum hér á árum áđur.

Ein dönsk grafskeiđ hlýtur ađ vera meira en nóg fyrir ţetta miđur glćsilega framtak í íslenskri fornleifafrćđi. Mér er meinilla viđ ađ búta niđur grafskeiđar til ađ gefa minna. Skeiđina fćr hönnuđur bókarinnar, Sigrún Sigvaldadóttir hjá Hunangi. Fornleifur gefur mest 6 skeiđar.1_grafskei.jpg

 

Ađ lokum syngur Leonard Cohen um the Famous blue Raincoat. Njótiđ nú snillinnar!

 


Gullfoss

gullfoss.jpg

Út er komin í Danmörku bókin Gullfoss. Ţótt titillinn gćti bent til ţess, er ţetta hvorki bók um sögu okkar stćrstu náttúruperlu né ádeilurit á innheimtu gjalds fyrir ađgengi ađ sameign ţjóđarinnar eđa ađra ónáttúrulega náttúrusölumennsku.

Gullfoss er eitt af merkari sagnfrćđiritum síđari ára um 20. öldina á Íslandi. Bókin er greinasafn um tengsl danskrar og íslenskrar menningar. Í henni má finna gott yfirlit yfir sögu Dana á Íslandi á 20. öld. Birtar eru rannsóknir á baráttu Dana međ íslenskuna og íslenska menningu, sem og frásagnir af Dönum sem settust ađ á Íslandi, sér í lagi dönskum konum sem minnihlutahópi á Íslandi á síđari hluta 20. aldar. Afstöđu Íslendinga, jákvćđri sem neikvćđri, er einnig lýst og sömuleiđis mikilvćgum áhrifum danskrar menningar á íslenskan "kúltúr"; sömuleiđiđ ţeirri menningarblöndun sem átti sér stađ og hvernig hún smitađist út í ranghala ţjóđfélagsins.

Bókinni er ritstýrt af Auđi Hauksdóttur hjá stofnun Vigdísar Finnboga, Guđmundi Jónssyni sagnfrćđiprófessor og stórvini Íslands, Erik Skyum-Nielsen, og eru ţau jafnframt höfundar ađ efni ásamt yngra fólki eins og Íris Ellenberger, Christinu Folke Ax og Ţóru Björk Hjartardóttur. Nestor höfundanna er hins vegar Sigurđur Pétursson fyrrverandi lektor í latínu og grísku viđ HÍ. Grein hans ber af. Vigdís Finnbogadóttir ritađi formála ađ bókinni.

Í gćr var mér og konu minni, sem er ein af ţessum fallegu dönsku konum sem íslenskir menn reyndu ađ draga međ sér til Íslands á 20. öld, bođiđ í hóf í sendiráđi Íslands í Kaupmannahöfn. Ástćđan fyrir ţví ađ eins ómenningarlegum manni og mér var bođiđ var sú, ađ ég kom í mýflugumynd ađ útgáfu bókarinnar. Ég útbjó og skrifađi svokallađ peer-review, leitađi uppi leiđar villur og misskilning sem ég stakk í. Ekki ţó svo ađ skilja ađ mikiđ hafi veriđ ađ slíku í verkinu.

benedikt_jonsson_1260955.jpg  skyum_nielsen_og_audur.jpg

T.v.Sendiherra Íslands í Danmörku, Benedikt Jónsson, býđur gesti velkomna. T.h. Auđur Hauksdóttir og Erik Skyum-Nielsen viđ kynningu bókarinnar í íslenska sendiráđinu í gćr.

Eins og ég sagđi, bar ein greinanna af. Ţađ er ritgerđ Sigurđar Péturssonar eins mesta latínumanns okkar Íslendinga, en Sigurđur kenndi mér sögu Rómverska lýđveldisins fyrsta vetur minn í Háskóla. Sigurđur fjallar um fjölskyldu sína. Greinin er skrifuđ á eins konar gullaldardönsku og eins hefur mađur á tilfinningunni ađ Sigurđur hafi lengi hugsađ alla ţćtti greinar sinnar í ţaula. Ţetta er greinilega saga, sem hann hefur lengi langađ ađ segja og tími var til kominn. Hún er rosinen i přlseenden í annars góđri veislu.

Sigurđur segir sögu íslensk-danskrar fjölskyldu sem tengdi ţađ besta á Íslandi og í Danmörku. Afi höfundar og nafni var fyrsti skipstjóri á Gullfossi Eimskipafélagsins og ţar tengist greinin beint í nafn bókarinnar - eđa öfugt. Danskur afi hans Olaf Paludan-Müller var háttsettur í Det Řstasiatiske Kompagni (ŘK). Hann kvćntist heldri konu í Síam (eins og Tćland hét fyrrum) Nang Lek Lot Channung ađ nafni og giftist dóttir ţeirra Ebba (1912-2004) Pétri Sigurđssyni forstjóra Landhelgisgćslunnar. Sigurđur Pétursson gefur okkur innsýn í samspil ţriggja menningarheima, sem voru ef til vill ólíkir flestum ţeim fjölskylduböndum sem Íslendingar og Danir tengdust, en greinin hlýtur í framtíđinni ađ verđa skyldulesning í kennslu á Íslandi í minnihlutum, nýbúum og minni háttar culture-clash kenningum, eđa hvađ sem ţađ nú heitir. ebba.jpg

Móđir Sigurđar Péturssonar í Síam (fyrir miđju međ slaufu í hárinu) međ systkinum sínum og ţjónustufólkinu Leib og Töng. Áriđ er 1917.

Ásamt bók Guđmundar Magnússonar um Thorsarana er bókin Gullfoss stćrsti fengurinn fyrir dansk-íslenskra menningasögu á síđari árum. Viđ sem ólumst upp međ íslenska afa og ömmur sem keyptu "ný dönsk blöđ" í stórum stíl og töluđu um stikkontantinn (stikkontakten), ergelsi og fornermelsi (ćrgelse og fornćrmelse), sópuđu fortóiđ (fortovet) og keyptu billettin (billetterne) ţekkjum söguna ađ vissu marki. Greinasafniđ Gullfoss sem hlýtur ađ verđa gefin út á íslensku, veitir öđrum, sem ekki komu frá svo "menningarsnauđum" heimilum, nauđsynlega innsýn. En jafnvel var orđiđ of seint fyrir útgáfu Gullfoss, ađ veita góđa heildarmynd, ţví margt af ţví góđa fólki sem gćti hafa sagt bestu sögurnar var dáiđ.

Gullfoss: Mřdet mellem dansk og islandsk kultur i 1900-tallet. Redigeret af Auđur Hauksdóttir, Guđmundur Jónsson og Erik Skyum-Nielsen. Forlaget Vandkunsten 2015.

Fornleifur gefur bókinni sex grafskeiđar, danskar. Meira er ekki hćgt ađ biđja um, og meira fá menn ekki hér.

6_grafskei_ar_1180436_1260958.jpg


Ondskab - ren ondskab

jurbarkas.jpg

Et dansk forlag, Ordenes by, som pĺ forlagets hjemmeside prćsenterer sig selv uden en eneste person eller ansvarshavende redaktřr, har udgivet bogen Ondskab af Eiríkur Örn Norđdahl. Ondskab var desvćrre det bedste Island havde at byde pĺ til nomineringen af Nordisk Rĺds Litteraturpris i 2014. Forlaget oplyser dog, at "det indtil videre har fokuseret pĺ at udgive mesterlig, international litteratur."

Nĺr Sofie Oksanen ikke engang kan have en sřmmelig omgang med de lig som mange af hendes estiske slćgtninge fřjede til holocaustpuljen i Baltikum, uden at fordreje og forfalske historien, hvorfor skulle sĺ en islandsk forfatter, som er barnebarn af mand som meldte sig ind i Waffen-SS som knapt 17 ĺr, kunne levere et bedre produkt om grusomhederne i Litauen?

icebowlers_1249066.jpg

Hattedamer og hattemćnd: Oksanen ifřrer sig ofte lidt "goth" gevandter, men Norđdahls hovedbeklćdning og varemćrke, Bowlerhatten http://norddahl.org/dansk,  batter slet ikke. Hallgrímur Helgason, som brćndte en kvinde af i Tyskland ved 1000 grader poserer ogsĺ med den slags og hans lille hoved egner sig meget bedre til den hattemode end Norđdahls kćmpeknold. Jeg tvivler pĺ, at nogen hat kan sidde godt pĺ Norđdahls begavede pande.

 

Persongalleriet i Eiríkur Örn Noddahls bog er lige sĺ utroligt som den islandske "virkelighed" som nogle yngre islandske forfattere, der ikke er kriminalromanforfattere, fremstiller i deres břger. At finde alle de grumme forbrydelser i Arnaldur Indriđasons mesterlige břger, er dog mere sandsynligt end at genkende personerne i Norđdahls Ondskab. Litauerne, Islands nye under-under arbejderklasse som desvćrre begĺr sig godt i kriminalitetsstatistikken, har ikke produceret akademikere og forskere i holocausts som hovedpersonen i Ondskab. Lige sĺ usandsynligt er det, at en person med jřdisk baggrund ville forelske sig i en nynazist. Men det er jo fiktion, sĺdan som TV-serien om 1864.

Island har heldigvis ikke noget Nynazistisk parti, selvom der nok findes en flora af tatoverede galninge som onanerer i kor i et eller andet baglokale i Reykjavík eller Ísafjörđur, hvor bogens "intellektuelle nynazist" kommer fra. Sĺdanne typer fandtes der en gang i 1960erne Reykjavík. Nogle blev til fine mćnd. Endnu finere blev medlemmer af Islands naziparti i 1930erne. Én blev politimester, en anden direktřr for flyvedirektoratet og en tredje bankdirektřr i Nationalbanken, uden at have en afgangseksamen i řkonomi fra et af de tysk universiteter som han marcherede pĺ i anden halvdel af 1930erne.

omar.jpg

Stakkels Omar, ifřlge Smagsdommeruniverset.

Sĺ har vi stakkels Ómar Arnarson, en af aktřrerne i Ondskabens lidt uappetitlige trekant, som er islćndingens nationalsport. Ómar er pure-islandsk, selvom researcherne pĺ DR-smagsdommerne, fremstillede ham billedligt som indvandreren Omar. For kulturlřse smagsdommere, som nok ikke har lćst denne bog, kan oplyses at det hebraiske mandsnavn Ómar/Omer forekommer i Biblen og blev brugt som mandsnavn i Norge og pĺ Island allerede i middelalderen. Man bor nřdvendigvis ikke i en forstadsghetto i Island, hvis man hedder Ómar og det er mere sandsynligt at en islandsk nynazist hedder Omar end at et pizzabud i Reykjavík med rřdder i Palćstina gřr det.

sa-fuhrerin_1249062.jpg

Sĺ bliver Pia lille Pia , som ikke er med i Ondskabens trekantseventyr, gjort til en moderne Oberste SA- Führerin i Eiríkur Örn Nordahls univers. Her kunne man have tćnkt sig at det danske forlag friserede teksten en lille smule, sĺdan som forlaget Klett-Cotta i Tyskland fjernede alle Nazi-ubehageligheder fra Hallgrímur Helgasons roman Kvinde ved 1000 grader. Nej, man břr ikke censurere noget i det 21. ĺrhundrede. Man břr ogsĺ erindre sig, at ĺrtier med Europas strengeste indvandrerpolitik, som gřr "SA-Führerin Kjćrsgĺrd" til skamme, har medfřrt at pizzabuddene i Reykjavík ikke hedder Omar eller Mohammed. Den islandske flygtningepolitik udřvet af alle partier i Altinget mĺ da vćre SA-Pias vĺde drřm og store forbillede.

Hvorfor skrive romaner om nazister Island, nĺr virkeligheden er mere lřjerlig? Antisemitismen i Island bliver i disse ĺr fřrst og fremmest udřvet af venstreorienterede mennesker. Island har ogsĺ set en omskćrelsesdebat (omskćrelse af drenge). I den deltager de ventreorienteret meget ivrigt. De hilser moskeer og muslimer velkomne,sĺdan som forfatteren til denne artikel ogsĺ gřr det (han var den fřrste til at foreslĺ en moske i Island), men jřder og muslimer MĹ ikke omskćre ifřlge de nyhellige Islćndinge. Hvem er Islands gimpenazister?

Jeg forstĺr faktisk godt, at menneskene som udgiver Ondskab i Danmark vćlger at vćre helt anonyme.

---

* For fremtidige generationer af islandske forfattere med tysk baggrund, som vil spege deres trekantsdramaer med lidt holocaust i Baltikum, anbefaler jeg dem at undgĺ de statslige historieforfalskninger, men i stedet for orientere sig om den rigtige historie i disse lande pĺ www.defendinghistory.comHer er en artikel om hvad der kan ske med folk som mig og Norđdahl, hvis man er sĺ dum at bćre hat i nutidens Litauen.

Hvis nogen vil vide, hvorledes det virkelig var i Jurbarkas, byen i Lithauen som er gjort til scene i Ondskab, sĺ kan de fĺ mere viden om dem som overlevede her: http://kehilalinks.jewishgen.org/yurburg/bathesis.html Antallet af myrdede der lĺ mellem 1222 jřder (som blev myrdet 3. juli 1941 og 2000 jřder, De sidste tal prćcenteres i Joel Alpers bog som Norđdahl anvender som kilde.

Lćs her om Saulius Berzhinis fantastiske film om Shoah i Jurbarkas, hvor vi mřder Rita Mazeikaite —, en vaskećgte litauer som mindes jřderne som blev myrdet i hendes land med dyb respekt. Berzhinis blev i 2014 forfulgt af myndihgederne i sit hjemland for sine afslřringer af litauisk initiativ i slagtningen af jřder i Jurbarkas i 1941.

Řverst ser man den smukke synagoge i Jurbarkas bygget i ca 1790. Den blev řdelagt da byens jřder blev fřrt til en massegrav som andre af byens beboere havde gravet pĺ den jřdiske begravelsesplads. Her blev jřderne henrettet.


Dýrđlegur er Eldjárn - Ritdómur

Vínlandsdagbók

Út er komin hjá Forlaginu Vínlandsdagbók Kristjáns Eldjárns, sem er dagbók frá ţátttöku hans í fornleifarannsókninni á L'Anse aux Meadows á Nýfundnalandi áriđ 1962.

Ég kynntist Kristjáni lítillega áđur en hann dó, en hann bauđ mér fornleifafrćđistúdentnum ţrisvar sinnum heim til sín í sunnudagsmorgunkaffi, ţótt ég vćri hálfblautur á bak viđ eyrun og vart farinn ađ drekka kaffi. Ţađ var mikiđ upplifun og ég skalf í buxunum alla leiđina niđur á Sóleyjargötu. Kristján vildi vita allt af mínum högum og meira ađ segja ţađ sem var ađ gerast í fornleifafrćđinni í Danmörku. Hann fylgdist mjög vel međ og gat sagt mér ýmislegt, en sýndi fyrst og fremst, ađ hann hafđi veriđ fornleifafrćđingur allan tímann međan hann var forseti íslenska lýđveldisins. Ţá ţurftu forsetar heldur ekki leika önnur hlutverk en forsetahlutverkiđ, eđa standa í ţví ađ mćra merđi himnahaugfjár eđa tala endalaust um íslenska tungu.

Ein af ţeim rannsóknum sem Eldjárn spurđi mig um álit á, var rannsóknin sem hann tók ţátt í á Nýfundnalandi, og um bókina sem Anne Stine Ingstad hafđi gefiđ út um rannsóknir sínar áriđ 1977: The Discovery of a Norse Settlement in America. Excavatons at L'Anse aux Meadows, Newfoundland 1961-1968. Hann greindi mér frá vafa sínum um ýmsar niđurstöđur ţar og stirđum samskiptum viđ Ingstadshjónin, Helge og Anne Stine. Hann hafđi einmitt orđ á ţví ađ hann ćtti erfitt međ ađ skrifa um ţađ. Ég greindi honum frá ţeirri skođun minni, ađ ég gćti alls ekki fallist á ţá niđurstöđu Anne Stine, ađ rústirnar á L'Anse aux Meadows vćru skyldar húsagerđ ţeirri sem á Íslandi kallast Stangargerđin eđa jafnvel Ţjóđveldisbćrinn, enda var ég ţá ţegar viss um ađ aldursgreiningin 1104 e. Kr. fyrir eyđingu byggđar í Ţjórsárdal stćđist ekki, eins og síđar átti eftir ađ koma í ljós viđ rannsóknir mínar.

Skemmtileg bók 

En nú er dagbókin frá Vínlandi loks komin út og engum er Eldjárn líkur. Ţetta er skemmtileg frásögn og en engu er líkara ađ mađur tali viđ Eldjárn sjálfan aftur ţegar mađur les textann. Sérstaklega er gaman af lýsingum Kristjáns á heimafólki vestur á Nýfundnalandi. Um landeigandann George Decker skrifađi hann: Hann er gamall mađur, svartur í augum, og gćti ég hugsađ mér ađ Gunnar Jónsson (lingur) á Dalvík gćti veriđ líkur honum sem gamall mađur. Eins og ekta Íslendingum sćmir báru Kristján Eldjárn og félagar hans allt saman viđ eitthvađ heima á Íslandi, helst fyrir Norđan. En ekki voru karlarnir ţrír frá Íslandi algjörir heimalningar, ţví Kristján greinir frá ţví ađ hann hafi ţann 9. ágúst í Raleigh frétt ađ kyntákniđ  "Marilyn Monroe hefđi drepiđ sig á svefnlyfjum" og hörmuđu ţeir félagar örlög hennar.

Bókin er fljótlesin og örugglega tilvalin jólagjöf fyrir eldra fólkiđ og ţá sem ţykir gaman af fornum frćđum og ţjóđlegum eins og ţađ er kallađ. Í bókinni er fjöldi mynda, litaskyggna, sem flestar hafa veriđ teknar af samstarfsmanni Kristjáns um árabil, Gísla Gestsyni, sem á einhverju stigi ílentist á Ţjóđminjasafninu sem safnvörđur, ţótt hann vćri ekki menntađur frćđimađur eđa fornleifafrćđingur. En Gísli kunni svo sannarlega ađ taka ljósmyndir.

Kristján Eldjárn Nýfundnalandi

Hver er ţetta međ augađ í pung, sem dregur djöfulinn á eftir sér, eđa sixpensara? Fornleifafrćđingur eđa bóndi norđan úr Svarfađardal? Mynd úr bókinni.

Lengi er síđan ég komst í eins skemmtilega dagbók og verk um fornleifafrćđi í felti (uppgreftri) á íslensku. Ja, líklegast eru engar ađrar til nema úr Ţjórsárdalnum, ţótt danskur fornleifafrćđingur sem tók upp á ţvi ađ gera ţeim skil hafi ekki fundiđ ţćr allar.

Ţví verđur ekki neitađ, ađ ţađ er á vissan hátt gaman ađ lesa um nuddiđ og spennuna á milli Íslendinganna, Gísla, Kristjáns og Ţórhalls annars vegar og Helge Ingstads hins vegar, sem fór fyrir rannsókninni sumariđ 1962, er kona hans fornleifafrćđingurinn Inge Lise varđ ađ snúa heim vegna veikinda.

Uppgreftrir geta oft veriđ mikil ţolraun og opinberađ verstu sálarhliđar annars dagfarsprúđs fólks, ef ţví kemur ekki vel saman og „kemían" er ekki góđ frá byrjun. Ég hef unniđ hjá fornleifafrćđingi sem öđru hvoru tók upp á ţví í vanmćtti sínu ađ reka mann og annan út af smáatriđum, ţví hún var ekki međ próf í greininni, og hélt ţví ađ allir sem voru ţađ héldu sig betri en hana. Kannski var ţađ minnimáttarkennd? En ţessi frásögn frá Vínlandi hljómar nú ćđi mikiđ eins og frásagnir sem mađur heyrir úr sumum rannsóknum, ţar sem allt fer í bál og brand vegna ţess ađ fólki kemur einfaldlega ekki vel saman. Kollegar mínir ţekkja ţetta örugglega flestir.

Hver á dagbókina?

Mađur heggur eftir mörgum ©-merkjunum á baki titilsíđu. Ég var jafnvel í vafa um hvort ég gćti leyfti mér ađ skrifa ritdóm. Ţar er upplýst ađ erfingjar dr. Kristjáns Eldjárns eigi "copyrćtiđ". Ekki er ţađ mikiđ mál sem ég ćtla ađ draga í efa, en var dr. Kristjáni Eldjárn ekki bođiđ til „Vínlands" sem ţjóđminjaverđi Íslands? Ţetta er dagbók frćđimanns í embćttisgjörđum og er ţví eign Ţjóđminjasafns Íslands, ef allt vćri eđlilegt. En ţetta var ţó heldur ekki nein venjuleg dagbók úr felti, heldur dulítil perla sem ekki var ćtlađ ađ koma út fyrr en hugsanlega áriđ 2012, ţví ţađ er góđ regla fyrir venjulegar fornleifauppgraftardagbćkur, ađ menn séu ekki ađ skrifa eitthvađ persónulegt og ljótt um samverkamenn sína, ţótt ađ ţeir séu hin verstu fól, besservisserar eđa bara bölvađir nöldrarar. En nú er bókin svo komin út og allir geta lesiđ hvađ Eldjárn hugsađi á Nýfundnalandi.

Um nöldursama efasemdamenn

Í ágćtum eftirmála Adolfs Friđrikssonar sem er skrifađur á eins konar menntaskólamáli er svo greint frá leiđindum milli frćđinganna á L'Anse aux Meadows (bls. 153-54):

Kristján var ekki sá eini sem hélt dagbók í uppgreftrinum sumariđ 1962. Helge Ingstad gerđi ţađ nefnilega líka og hafa brot úr henni veriđ gerđ ađgengileg.88  Frásögn Ingstads stađfestir svo ekki verđu um villst ađ samskipti ţeirra Kristjáns voru flókin. Anne Stine fannst Kristján vera međ stćla. Helge fannst hann kurteis en skorta gleđina og eldmóđinn. Kristjáni fannst Helge ekki beint glađsinna. Íslendingarnir eyđilögđu stemninguna fyrir Helge. Honum fannst ţeir fúlir og leiđinlegir en gaf sér ţann mögulega ađ svona vćri bara ţess ţjóđ, ytra byrđiđ. En í hvert sinn sem hann benti á eitthvađ spennandi eđa ögrandi brugđust Íslendingarnir viđ međ leiđinlegum sparđatíningi. Ţeir unnu ţegjandi, höfđu efasemdir um allt og tóku helst aldrei afstöđu til neins. Kristjáni fannst Helgi yfirgengilega yfirlýsingaglađur. Helge fannst vera dönsk slagsíđa á orđum og gerđum Íslendinganna. Ţađ vćri nú annađ međ hann Whitaker, ţeir tveir voru nefnilega á sömu bylgjulengd. Íslendingarnir vildu helst engu trúa fyrr en ţeir fyndu skegg Leifs Eiríkssonar og helst nafnspjaldiđ líka. Loks kveđur Eldjárn upp úr um ađ fundin vćri smiđja en ţađ vissum „viđ" reyndar allan tímann".

Sjá einnig dagbókarbrot Helge Ingstads um komu Íslendinganna hér, ţar sem má lesa ţađ sem Adolf ritskođađi heldur til mikiđ:

Eldjarn er hřflig og slikt, men for en mangel pĺ glřd og begeistring! Han har gropen med slagg ĺ arbeide i. Han virker nćrmest litt trřtt og sa fordi han ennĺ ikke har full forklaring at det hele sĺ "trřsteslřst" ut. Har aldrig hřrt pĺ maken. Klager střtt over myggen end det ikke er stort. Professoren [Ţórhallur Vilmundarson] gnir sin rygg hele tiden, vi andre synes alt er vel. Gisli er mer av en mand. Hadde virkelig ventet mer av folk fra sagařya.

+++ 

Gaman vćri nú ađ vita, hvađ Eldjárn hefur fćrt í dagbćkur sínar um mig er ég hitti hann í byrjun 9. áratugar síđustu aldar. Ekki fannst mér hann vera nöldurgjarn mađur eđa efasemdagjarn og ekki leyfđi ég mér ađ deila viđ hann. Mađur sem gat talađ í 4 klukkustundir viđ ungstúdent á sunnudagsmorgni var ekki beint lokađur kreddukarl.

Kristján Eldjárn var mjög opinn fyrir skođun minni á ţví ađ Ţjórsárdalur hefđi ekki fariđ í eyđi áriđ 1104, sem ţá var orđinn viđtekinn „sannleikur", sem hann hafđi sett fingraför sín á. Hlustađi hann á rök mín og hvatti mig ađ tala viđ Sigurđ Ţórarinsson, sem bar ábyrgđ á nýju aldursgreiningunni, og sömuleiđis ađ sćkja um fé til rannsóknanna. Ţađ gerđi ég, eftir ađ Kristján var látinn, og komst aldrei á fund međ Sigurđi Ţórarinssyni sem dó helgina áđur en ég átti ađ eiga fund međ honum á ţriđjudegi, fund sem ritari hans, Guđrún frá Prestbakka, hafđi stađfest.

Hins vegar kynntist ég nöldri og sparđatíningshugsunarhćtti Gísla Gestssonar, sem tók mig eitt sinn á tal úti í horni viđ stigaganginn á miđhćđinni á Ţjóđminjasafni, er hann hafđi frétt ađ ég ćtlađi mér í rannsóknir á Stöng og vildi međ mjög alvarlegri rödd tilkynna mér ađ ég vćri ađ vađa í algjöra villu. Hann sagđi mér nćrri ţví reiđur, ađ á Stöng vćri ekkert ađ finna nema bera klöppina undir rústunum sem rannsakađar voru. Annađ kom nú í ljós. Ţar var eldri skáli, kirkja, smiđja undir kirkjunni, grafir og byggingarleifar allt niđur á óhreyft Landnámslag, sem hefur falliđ nokkrum áratugum áđur en búseta hófst á Stöng. Reyndar er engin klöpp undir Stangarrústum, nema kannski dýpra en 7 metra undir yfirborđi. Elsa Guđjónsson var líka fengin til ţess ađ gera hiđ sama, ţ.e. tala viđ mig einslega, og hún taldi ađ ég ćtti ekkert erindi í Ţjórsárdalinn og ćtti heldur ađ helga mig rannsóknum á Hollendingum á Íslandi. Ég spurđi hana, hvort hún hefđi helgađ sig rannsóknum á Dönum á Íslandi, sem var rökrétt spurning.

En nöldriđ og vantrúin varđ verri. Eysteinn Jónsson formađur Ţjóđhátíđarsjóđs, sem áriđ 1983 veitti mér 300.000 króna styrk til ađ rannsaka fornleifar á Stöng, upplýsti afa minn sem var kunnugur Eysteini, ađ stjórn sjóđsins hefđi látiđ mig hafa styrkinn, ţví ađ ţjóđminjavörđur og Gísli Gestsson höfđu leitađ svo mikiđ til sín til ađ láta sig vita, ađ ekki vćri nokkur vitglóra í ţví ađ gefa mér styrk. Eysteini ţótti í meira lagi einkennilegt, ađ Ţór Magnússon, sem reyndar hafđi gefiđ mér međmćli, hefđi síđan veriđ ađ hallmćla fyrirhuguđum áćtlunum mínum.

Góđir lesendur, ég held ađ ég skilji vel afstöđu Helga Ingstads til „fúlla" Íslendinga međ „stćla". Sumt fólk á ţađ til ađ jarma „heldurđuţaaađ?", ţegar ţá skortir ţekkingu, ímyndunarafl og innsći, eđa „ţađ held ég ekki", ţegar ţađ er heltekiđ af einhverri kreddu.

Ţađ er ađ mínu mati ekki rétt sem sonur Eldjárns sagđi nýlega í útvarpsviđtali, ađ Ingstad hafi uppgötvađ hiđ rétta á röngum forsendum. Ingstad leyfđi sér ađ hafa ţađ sem á erlendu máli kallast intuition, sem vantar mikiđ í íslenska ţjóđarsál. Innsći er kannski ekki nógu góđ ţýđing á orđinu intuition. Bjartsýnin og fantastismi er hins vegar rík í Íslendingnum og birtingarmynd ţess voru útrásarvíkingarnir okkar, og til ađ mynda rugl eins Ţorláksbúđ í Skálholti, vitleysa og sögufölsun sem hćgt er ađ hrinda í framkvćmt ţótt allt mćli gegn ţví. Innsći er sjaldgćfari eiginleiki og er oft ágćt í bland viđ fagmennsku.

Kolefnisaldursgreiningar

Kristján hvatti Helge Ingstad til ţess ađ halda til haga eins miklu af kolum fyrir geislakolsaldursgreiningar. Athyglisvert er, ađ ţćr aldursgreiningar sem gerđar hafa veriđ, og sýna einnig ađ Ingstad hjónin höfđu á réttu ađ standa, eru ekki rćddar náiđ í eftirmála bókarinnar eftir Adolf Friđriksson fornleifafrćđing, sem annars er ágćtt yfirlit yfir rannsóknirnar og áhuga manna á norrćnum fornleifum í Vesturheimi.

Aldurgreiningarnar voru gerđar af Reidar Nydal á geislakolsaldursgreiningarstofunni í Niđarósi (Trondhjem). Hann gaf út gagnrýna endurskođun á aldursgreiningum stofu sinnar í tímaritinu Radiocarbon áriđ 1989 (sjá hér). Međaltalsniđurstađa á aldursgreiningum á viđarkoli í mannvistarleifum sem teljast norrćnar, er 1090 +/- 22 ár (fyrir nútíma, ţ.e. 1950), sem hann hefur reiknađ út,  lítur svona út á grafi miđađ viđ ţćr leiđréttingar sem viđ ţekkjum í dag. Niđurstađan sýnir međ ágćtum, ađ viđur sem vaxiđ hefur á 10. öld hefur veriđ brenndur í eldstćđum og smiđjum á L'Anse aux Meadows á Nýfundnalandi. 

Average of 13 charcoal samples from LAnse aux Meadows according to Nydal 1989
Klappiđ á myndina međ músinni til ađ sjá grafiđ stćrra.

 

Fjöldi geislakolsaldursgreininga hafa veriđ gerđar á efniviđi frá L'Anse aux Meadows síđan Reidar Nydal greindi fyrstur sýni ţađan. Niđurstöđur ţeirra sýna, svo ekki er um ađ villast, ađ byggđ norrćnna manna, og jafnframt helsta búsetan á stađnum, var á 11. öld., en ekki á 10. og 11. öld eins og Adolf skrifar. Viđurinn, sem greindur hefur veriđ, er kannski frá 10. öld, en hann hefur vitaskuld einhvern eiginaldur ţegar hann er felldur og notađur til ađ elda međ og til kolagerđar viđ járnsmíđar.  

Eins hafa ţau A.M. Davis, J.H., McAndrews og Birgitta Wallace gefiđ út athyglisverđa skýrslu í tímaritinu Geoarchaeologogy (1988), ţar sem einnig er komiđ inn á geislakolsaldursgreiningar sem gerđar voru í Noregi og annars stađar á sýnum frá L'Anse aux Meadows (sjá hér) .

Ein athyglisverđasta greiningin sem ég hef séđ gerđa á efniviđi frá rannsóknunum á L'Anse aux Meadows eru á jaspissteinum frá Grćnlandi og Íslandi og sem Kevin P. Smith hefur greint. Kevin, sem hefur rannsakađ fornleifar á Íslandi, ţótt ađ bandarískir kollegar hans hafi hatrammlega reynt ađ komast í veg fyrir ţađ á sínum tíma (meira um ţá skálmöld síđar hér á Fornleifi), hefur sýnt okkur ađ norrćnir búsetar á Nýfundnalandi um 1000 e. kr. hafi vissulega veriđ frá Íslandi og Grćnlandi. Ţeir tóku međ sér jaspissteina frá heimahögunum (sjá hér) til ađ nota líkt og tinnu til ađ slá eld á eldjárn (eldstál). Mikiđ hefđi nú veriđ gaman ef Kristján hefđi lifađ lengur og hefđi heyrt ţađ. Ţađ hefi örugglega slegiđ "efasemdamanninn".

*

Ađ lokum verđur mađur einfaldlega ađ hrósa Önnu Leplar fyrir fallega hönnun á bókinni eins og ég gerđi ţegar ég skrifađi ritdóm um bókina Mannvist, en ţar bar hún einnig ábyrgđ á útlitinu á ţeirri bók.

--- ---  

Titill: Kristján Eldjárn 2012. Vínlandsdagbók. [Bókin er gefin út í samvinnu viđ Ţjóđminjasafn Íslands og Fornleifastofnun Íslands]. Forlagiđ. Reykjavík. 

6 grafskeiđar 

Einkunn6 grafskeiđar, ţrátt fyrir nuddiđ og kvartanir í íslenskum ţátttakendum međ heimţrá á L'Anse aux Meadows sumariđ 1962. 6 grafskeiđar, danskar, verđur hćsta einkunn sem héđan í frá verđur gefin fyrir ný rit sem Fornleifur les eđa fćr send - eđa nennir ađ skrifa um.


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband