United by that old hatred

78232733_2628062944133290_6365594750505975808_o

Anti-Judaism is the old religious form of modern day Jew hatred/Antisemitism. The Anti-Judaism of the Medieval Church had many expressions in art and literature, even in countries where Jews didn´t live. The interesting case of Iceland has been discussed recently by Richard Cole in an interesting article in a new book, Antisemitism in the North (Open access) a volume I also have contributed to with two articles (see here and here).

Randlev Danmarks Kirker

A Detail from the alter piece of Randlev Church (Photo National Museum of Denmark). Photo at top by Bo Eriksen.

Yesterday, I came across a photograph of a late medieval alter-piece in a Facebook-forum on the Middle Ages in Denmark. On the late 15th century praedella (foot-Pace) of the alter-piece in the church at Randlev East-Jutland (near Aarhus), Jesus is depicted with the Queens of Christianity to his right and and fallen ladies to the left. Judaism was often depicted in Christian art as the blindfolded Synagoga, loosing her crown and holding the sad remains of her broken banner-rod. In the parish church of Randlev, the image of the banner says it all. Synagoga´s crest is the Devil.

Devil of Randlev

Associating Jews with the Devil is an all-Christian invention, which is being reinvented in our own time by fanatic Soros-hatred of the far right, hand in hand with Muslim extremist antisemites and the Jew-complex of parts of the contemporary European Left and Social-Democrats in particular.

No hatred has such a broad spectrum of unity among different kind of professional haters. Today it unites far more people than the antisemitism of the Nazis. Antisemitism seems to unite people who cannot live without hatred, but are at same time just as convinced, in their own minds, that they are the true messengers of Truth, Peace, Love and Understanding. Their hatred of Jews seem to be the proof they need for their human kindness. There are far worse illnesses troubling the world than Covid-19, and now in the primitive imagery of the United Haters of the World, the banner of Synagoga is probably being attributed with an image of a virus.

That´s how far the Human Race has come...


Finnum Reyni - 2020

19_england_to_iceland_fornleifur_copyright.jpg

Ađ hugsa sér, nú eru liđin 4 ár síđan teymi af fremstu hugsuđum ţjóđarinnar hjálpađi Fornleifi ađ finna stađinn ţar sem hinn einmanna Reynir óx/vex.

Ćtli hann sé ţar enn? Ţeir fyrstu 4 sem finna hann og senda ţví til sönnunar ljósmynd/selfí međ reyninum ţar sem landslagiđ á gömlu skyggnunni er ţekkjanlegt, fá sent fornplakat Fornleifs međ súkkulađi-Siggu sem verđlaun.

Skođiđ upplýsingarnar sérfrćđinganna í athugasemdunum viđ fćrsluna áriđ 2016.

Ţetta er tilvalin hugmynd fyrir sunnudagstúr nćst ţegar veđur leyfir. Sigga bíđur ţolinmóđ eins og Siggur gera.

chokoblog_fornleifur_thumb_1296161.jpg


Dýrđ Drottins

Vindskeiđar MúliNú skulu rćddar vindskeiđarnar hér til vinstri sem varđveittar eru á Ţjóđminjasafninu, en ţćr koma af vesturgafli kirkju í Múla í Ađaldal. Kirkja er ekki lengur í Múla, og hefur engin veriđ ţar síđan 1890. Öllum er kannski hundssama um hvađ upp á henni snýr eđa niđur. En sem betur fer ekki alveg öllum.

Múlakirkja var til ađ mynda til tals um daginn hér á Fornleifi, ţegar sagt var frá 13. aldar  Maríumynd sem verđur fram á haust á Spáni er hún snýr aftur til Kaupmannahafnar ţar sem hún á fastan bústađ (sjá hér og hér). Ţá fć ég ađ klappa henni.

Vindskeiđar af kirkjunni ađ Múla í Ađaldal, sem löngu er rifin, hafa veriđ til umtals í verkum fjölmargra manna sem látiđ hafa íslenskan útskurđ fyrr á tímum til sín taka. En enginn ţeirra hefur hins vegar leyst gátu ţá og jafnvel vandamál sem ţeim ţótti myndmáliđ á vindskeiđunum vera.

Ástćđan fyrir ţví ađ merking útskurđarins hefur vafist fyrir sjálfskipuđum sérfrćđingum í íslenskri listfrćđi er vćntanlega sá (ađ mínu mati), ađ menn höfđu ekki ţann skilning á fyrri alda fólki, ađ mikill hluti heimsmyndar ţeirra hafi stýrst af einnig bók allt fram á 18. öld. Sú bók var Biblían. Til ađ skýra alţýđulist verđa menn ađ hafa sćmilega ţekkingu á sögum gamla og nýja testamentisins, eđa vera fćrt um ađ leita uppi atburđi í ţeim bókum. Aldrei hefur ţađ veriđ auđveldara en nú međ veraldarvefinn og skýringar á fjölda tungumála.

Myndmál vindskeiđanna úr Múla er í raun mjög einfalt og vísar í Gamla Testamentiđ sem menn höfđu lesiđ og hötuđust ekki út í eins og margir gera í dag. Í spjaldtexta Ţjóđminjasafnsins eru ţessar  upplýsingar veittar:

Vindskeiđar af torfkirkju í Múla í Ađaldal međ fangamarki séra Gísla Einarssonar sem ţar var prestur 1692–1723. Neđst er engill sem heldur á stöng međ vćngjuđu hjóli, tákni hamingjunnar. Síđan gengur jurtastöngull upp eftir fjölunum, sem upphaflega hafa veriđ nokkru lengri.

Vindskeiđ Múla 1Ţetta og annađ sem skrifađ stendur um hjólin á tveimur af vindskeiđunum frá Múla er flest út í hött. Hugsanlega var listamađurinn Ţórarinn Einarsson sem fyrrum merk samstarfskona mín á Ţjóđminjasafni Ţóra Kristjánsdóttir greinir frá í merku riti sínu Mynd á Ţili (2005). Ţađ er vegna ţess ađ líkindi er međ vindskeiđanna og öđrum ţekktum verkum eftir Ţórarinn. En ţau líkindi eru samt ekki mjög sterk ađ mínu mati og rökstuđningur Ţóru ekki nćgilegur í bókinni (bls. 87 í bók Ţóru). Ţórarinn, eđa sá alţýđulistamađur sem skar út vindskíđin í Múla, var vafalítiđ einnig betur ađ sér í Biblíusögum en starfsmenn Ţjóđminjasafnsins og ađrir sérfrćđingar sem brotiđ hafa heilann yfir hjólunum á fjölunum frá Múla.

 

Hjólin og englarnir á vindskeiđunum frá Múla eru Kerúbar eđa réttara sagt sú gerđ ađ englum gyđinga sem flokkuđust undir ophanim. Í grísku ţýđingunni var englunum breytt í kerúba en eins og fróđir menn vita hafa helgar bćkur gyđinga oft orđiđ illa út út ţýđingum kristinna manna, en ţessi kafli er nokkuđ réttur.  Til ađ skýra myndmáliđ sem vafist hafa fyrir fyrri tíma sérfrćđingum er best er ađ vísa í 10. kafla Esekíels í Gamla testamentinu, ţar sem segir frá heimssókn engla í Musteriđ í Jerúsalem:

Múla Vindskeiđ 2Dýrđ Drottins:

Undir vćngjum kerúbanna sást eitthvađ sem líktist mannshendi. Ég horfđi á og sá fjögur hjól viđ hliđ kerúbanna, eitt hjól  viđ hliđ hvers kerúbs. Hjólin voru á ađ líta eins og ljómandi krýsolítsteinn [kristall]. Öll hjólin litu eins út og virtust ţau vera hvert innan í öđru.  Ţegar ţau hreyfđust gátu ţau snúist í allar fjórar áttir og breyttu ekki um stefnu ţegar ţau hreyfđust. Ţar sem ţau hreyfđust í sömu átt og fremsta hjóliđ stefndi í breyttu ţau ekki um stefnu á ferđ sinni.  Allur líkami ţeirra, bak, hendur, vćngir og öll fjögur hjólin voru alsett augum [í hebresku útgáfunni stendur alsett litum] allt um kring.  Hjólin voru nefnd Galgal í mín eyru.  Hver vera hafđi fjögur andlit. Fyrsta andlitiđ var kerúbsandlit, annađ mannsandlit, ţriđja ljónsandlit og fjórđa arnarandlit.  Og kerúbarnir hófu sig upp. Ţađ voru sömu verur og ég hafđi séđ viđ Kebarfljót.  Ţegar kerúbarnir gengu snerust hjólin viđ hliđ ţeirra og ţegar kerúbarnir lyftu vćngjum sínum til ađ hefja sig upp frá jörđinni sneru hjólin ekki burt frá hliđ ţeirra. Ţegar ţeir námu stađar stađnćmdust hjólin einnig og ţegar kerúbarnir hófu sig upp hófust hjólin međ ţeim ţví ađ andi veranna var í ţeim.  [í upphaflega textanum stendur: vegna ţess ađ vilji lifandi veru var í ţeim].

Ţessi óhemju undur gerđust í draumi Esekíels viđ Chebarflót (Kebar) sem rennur nćrri Nippur í Babýlon. Í dag heitir fljótiđ Chebur og er nćrri Nuffar (Nippur) í Afak hérađi í Írak. Ţessi texti í helgum ritum gyđinga hefur vitaskuld vakiđ ýmsar vangaveltur og jafnvel drauma hjá ţeim sem lesa bókstaflega í drauma Esekíels.

Nú á tímum ganga um fleiri delludólgar en nokkru sinni fyrr. Ef ţeir telja ekki hjól vera lukkuhjól (hamingjukringlur) telja ţeir ţetta lýsingu á geimverum á ferđ í himnavögnum í baráttu sinni viđ hin illu öfl.

Slíkt dómadags rugl verđur auđvitađ ekki flúiđ, međan ađ meirihluti mannkyns er enn á kuklstiginu. Ţórarinn Einarsson, eđa sá sem skar út vindskeiđarnar í Múla, var ađeins ađ lýsa ţví sem hann las í helgri bók kirkju sinnar, sem honum hafđi veriđ kennt ađ trúa á. Hann hafđi enga ţörf á ţví ađ blanda geimverum inn í frásögn sína, sem hentađi á vinskíđi. Frásögnin um Dýrđ Drottins hentađi vel sóknarbörnum sem til kirkju komu í Múla.

Ađrir listamenn en Ţórarinn Einarsson (ef hann á ţá nokkuđ heiđurinn af vindskeiđunum frá Múla) reyndu ađ lýsa ţví sem ţeir lásu á mjög mismunandi hátt: 

Screenshot_2020-05-24 (1) Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson

Hugsanlega er draumsýnin lýsing á ţví sem gyđingar sáu í listsköpun máttugra hervelda sem leiddu ţá í ţrćldóm fyrr á öldum.

main-qimg-4eda65f995a6783395670058f86886e8

 

images Margt er hćgt ađ skýra áđur en gullvagninum er ekiđ út úr bílskúrnum hjá menningarsnauđu fólki í Vesturheimi sem sér geimverur í draumsýn Esekíels og jafnvel Elvis á háaloftinu. Og ţegar út í ţađ er fariđ, getur dýrđ Drottins, líkt og henni er lýst i draumi Esekíels, veriđ hreinrćktađ hamingjuhjól eins og Ţjóđminjasafniđ kallar hjólin á vindskeiđunum í dag. Dýrđ og hamingja vanţekkingarinnar er vitaskuld engu lík.

Ljósmyndir af vindskeiđum frá Múla tók meistari Ívar Brynjólfsson, Ţjóđminjasafni.


Orđskrípiđ "útstöđ" er afar ţunnur ţrettándi

Screenshot_2020-05-23 Morgunblađiđ - Minjarnar taldar vera af vinnustađ

Íslenskir fornleifafrćđingar, sumir nćr sprellfrískir af fćribandi HÍ, eru farnir ađ ofnota hiđ leiđigjarna nýyrđi útstöđ.

Útstöđ kom fyrst inn í tungumáliđ svo vitađ sé sem ţýđing á tölvumáli, eđa á ţví sem kallast Thin client

Útstöđin í íslensku fornleifaorđagjálfri (jargoni) er sömuleiđis orđinn frekar ţunnur ţrettándi. Upphafsmađur ţessa orđs í íslenskri fornleifafrćđi er ađ öllum líkindum vinur minn, dr. Bjarni F. Einarsson, sem kallar ađra hverja rúst sem hann grefur upp, algjörlega án haldbćrra sannana, vera útstöđ og ţađ frá "landnáminu" fyrir hefđbundna landnámiđ okkar sem hófst svona cirka 870-80. Frćgust útstöđva útstöđva Bjarna er útstöđin á Stöđvarfirđi. Bjarni telur ađ fiskur hafi veriđ fluttur út til Noregs í miklum mćli frá Stöđvarfirđi og ţađ á tímum ţegar nóg frambođ var á fiski í Noregi.

Nú sjáum viđ ađra afar ţunna notkun á útstöđ; ţađ er á fornleifum sem sumir kalla Bergsstađi í Ţjórsárdal. Ţar er ađ sögn einnig komin útstöđ eđa međ orđum fornleifafrćđingsins sem ţar rannsakar fyrir einkafyrirtćkiđ Fornleifastofnun Íslands:  

»Ekki hafa veriđ nein hús á forn­leif­a­svćđi í Ţjórsár­dal sem kennt er viđ Bergs­stađi. Ragn­heiđur Gló Gylfa­dótt­ir, forn­leifa­frćđing­ur hjá Forn­leif­a­stofn­un Íslands, seg­ir ađ viđ fyrstu sýn virđist ţetta hafa veriđ vinnustađur, svo­kölluđ út­stöđ.«

Fyrirsögn Morgunblađsins er svo glćsileg ađ hún verđur ađ fylgja:

»Minjarnar taldar vera af vinnustađ Fornleifarannsókn í Ţjórsárdal Munir tengjast vinnu á landnámsöld«

Já ţetta er verulega lćrt. Ţađ er samt međ ólíkindum ađ ţví sé haldiđ fram ađ eitthvađ sé útstöđ, ţegar kolefnisaldursgreiningar hafa t.d. ekki einu sinni veriđ gerđar á efniviđ frá stađnum. Á Bergsstöđum hefur reyndar fundist Ţórshamar sem ađ öllum líkindum er frá ţví fyrir 1000 e. Kr. Fundur hans áriđ 2018 hafđi för međ sér yfirlýsingar sem sýndi ađ ţeir sem rannsökuđu á Bergstöđum höfđu afar takmarkađa ţekkingu á fornleifum í Ţjórsárdal, sem og á ţórshömrum á Íslandi yfirleitt, eins og reifađ var á Fornleifi (sjá hér). Námiđ í HÍ var vegiđ og léttvćgt fundiđ.

Thors Hammer Bergsstadir 2018

Ţórshamarinn frá Bergsstöđum, sem hér var settur var í samhengi sem fornleifafrćđingar í HÍ ţekktu alls ekki.

Ljóst er af ţessu, ađ ekki var veriđ ađ flytja út fisk til Noregs frá Bergsstöđum eins og frá Stöđvarfirđi fyrir landnám, en kannski hefur veriđ hörkuofframleiđsla á ţórshömrum úr steini á ţessari "vinnustađar-útstöđ".

Mér sýnist ađ stúdentum í fornleifafrćđi í HÍ sé ekki kennt ađ taka nútímagleraugun af nefinu ţegar ţeir spá í fornleifar. Ţađ er nauđsynlegt til ađ koma í veg fyrir alvarlega sjónskekkju. Lágmarksţekking er einnig nauđsynleg.

Mér sýnist ađ uppgraftarstöđin Fornleifastofnun Íslands (sem er einkafyrirtćki) hafi fundiđ afar ţunnan ţrettánda (thin client) á Bergsstöđum og ađ ţeir séu ađ gefast upp í kulda og vosbúđ, ţar sem ekki kom í ljós stór og mikil langhúsrúst. Ţetta finnst mér furđuleg fornleifafrćđi. Ekki gefast upp gott fólk! Ţiđ hafiđ ađ minnsta kosti fundiđ vinnustađ og útstöđ og jafnvel blómlega Ţórshamraiđju - og undir landnámi er alltaf annađ landnám eins og einn kollega minna segir. Grafiđ dýpra og finniđ fleiri Ţórshamra.

Fréttin segir einnig frá holu međ fuglabeinum. Jú, ţađ stemmir. gćsaveiđar hafa alltaf veriđ blómlegar á ţessum slóđum, löglegar sem ólöglegar. Kannski var reykt gćs flutt út til Noregs.

Fornleifafrćđi á Íslandi er orđin ćvintýri líkust.


The first Mezuzah in Iceland?

Mezuz di familia Jesus 2

Once in a while a serious researcher of all things Medieval as well as few things Jewish, has to loosen up and present a silly hypothesis, just like most other archaeologists in Iceland. Mostly not-present in Iceland, I am technically not an Icelandic archaeologist and clinically my gene-pool supports that fact.

In the most resent years the stray Jews who have been cast ashore in Iceland - of all places - have most likely been affixing kosher mezuzoth on their doorposts with the help of a Chabad Rabbi. That´s what Jews are supposed to do, I presume. For my non-Jewish readers, who haven´t got the faintest idea what a mezuzah (Plur. Mezuzoth) is, I will give the X-short version. Look for more information on the 3xW:

Mezuzah (Lit. “doorpost”) is a small parchment scroll upon which the Hebrew words of the Shema Israel (a central part of the daily Jewish prayer) are handwritten by a scribe. Mezuzah scrolls are rolled up and put into a container (case) and affixed to the doorposts of Jewish homes, designating the home as Jewish and reminding those who live there of their connection to G-d and their heritage.

A couple of days ago, after I had posted my short essay on the Múli-Madonna (a late 13th century statue in a tabernacle) erroneously dubbed the Madonna from "Mule" - Tabernacle Madonna from the now non-existent church at Múli in Ađaldalur (N-Iceland), I was struck by what I thing is a great idea. The idea has now evolved into the fragile form of hypothesis, a phase many Icelandic scholar-colleagues seem to be less acquainted to than the ultimate Icelandic theories (kenningar) which can never be discussed as it seems. In my mind the process from an idea to a theory is very long, but now I am eager to make me a personal dispensation. 

Alterskab_08 3c

Alterskab_02c

Is it a Mezuzah or a miniature turret on the right sight of the cottage of the Holy Mother, and the left turret is missing?

The Madonna statue is normally kept in the National-Museum of Denmark. Some Danes bought the Madonna from a drunken reverend for a bottle of booze in 1859. Presently, however, the late 13th century Madonna from Iceland is at an exhibition at the Episcopal Museum in Vic/Barcelona, which due to the Corona-pandemic was closed less than a week after it opened.

Art-historians in Spain refer to a newly discovered Madonna statue in the Arran-valley in Catalonia, which should have great similarities to the Madonna from Múli. Without have seen the sister-Madonna from Arran, I would not have bought any direct comparisons made between alter-pieces in Spain and Iceland. Norwegian art-historians would most likely argue that the Madonna from Múli was made in Norway, simply because she is carved out of one log of pine-tree. The pine-tree has for a long time be the only criteria for some art-scholars to decide a Scandinavian origin. Thus early Norwegian art-historians argued that every other relic from Catholic-Iceland 1000-1500 AD was Norwegian. But we also know that local patriotism often makes the wisest of people blind.

However, Pine (Pinus) trees and Spruce (Picea) also grow in the Arran-valley and Spain, and pine is a material easier to work with and considerably lighter to carry, when the icons are carried around in procession. The Madonna from Múli is a brown-eyed bella, in contrast to the Norwegian ones, who are blue-eyed like most present day-Norwegians as well as most Icelanders.

Alterskab_08 mezuza fra siden 2

During a close-up investigation of some high resolutions photographs of the Múli-Madonna, I discovered a small detail, no-one has bothered to mention in previous descriptions of the Madonna from Múli. This is a small half-cylinder wooden piece affixed over the right door-side of the Múli-Madonna tabernaculum (which literally means a small hut in Latin). A closer look at this vertically placed cylinder, gave me the idea that the artist was trying to show a mezuzah. Mary (of course originally being a true Jew) would have had such a sign on her door-post in the heavenly Jerusalem. In medieval Spain Jews affixed the mezuz in a vertical position, opposite to the the method of it by the Ashkenazim, who placed it on a door-post with the top end slanting inwards in to the house of Jews (position 11 o clock).

Mez uzah Yislandiah

Like the Torah-cases of the Sephardim-Jews, the their mezuzoth were cylindrical to indicate the vertical position of the Torah-scrolls in the Aron Hagodesh (the Torah Ark). On the Torah-shaped addition on top of the right-side door post of the tabernacle of the Múli-Madonna, there is painted a white tablet in the traditional medieval form of depicting Moses´ tablets of stones (luchot), which quite often are shown as only one tablet in medieval art.

Torun_sw_Janow_popiersie_Mojzesza

Inside a Mezuzah there is a blessing on a piece of specially prepared parchment, called the Klaf. The contents of the legend on a klaf is carefully prescribed in various Rabbinic literature of different eras and places in Europe and elsewhere. In the Sefer Maharil, a collection of various halakhic statements by Rabbi Jacob ben Moses of Mulin  (Mölln in Holstein) we read the following*:

» And our teacher Rabbi Jacob Segal said he had affixed a mezuzah in the opening/gate of his yard, even if it is a place of filth [and ] urine and the like; only He covers the mezuzah on all sides. And also the cavity,  because it is usual to leave an opening  [in order] to see there the word Shaddai. Shaddai  ["Almighty"] is on of the biblical names of the Lord, but possibly also serves in the Klaf of the Mezuzah as an acronym for Shomer Daltot Yisrael, (Guardian of Israel´s doors). Many mezuzah cases are also marked with the Hebrew letter Shin, an abbreviation of Shaddai«

Also the phrase Adonai Eloheino Adonai, the fourteen letter name of God was written on the back of the klaf, which could bee seen through an opening. 

14-letter-name1

The fourteen letter Name

Thus I prepose that the tablet-like opening on the affixed Thorah-like wooden item affixed to the shrine of the Múli-Madonna, is a an opening to be able to see the klaf and the word Shaddai - or merely the the letter Shin.

Well, believe me or not. My hypothesis is that the Madonna from Múli might very well show us some Iberian influences after all. The issue is now open to discussion.

Mezuzan ben Albert

Here is my own front-door mezuzah, modern and childish like myself. It is made from Jerusalem-limestone and wonder-clay. The letter shin, which cannot be shown in the type-set of this blog, can bee seen above Noah and his two animals - which opens still another important question: Did Noah have a mezuzah and can one affix a mezuzah on ones house-boat or ones yacht, or is that a new-business opportunity?

Author: Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson, Ph.D.

* The reference to the above rabbinic prescriptions for the Mezuzoth, I have nicked from the exceptionally interesting and well written doctoral thesis by Eva-Maria Jansson: The Message of a Mitsvah; The Mezuzah in Rabbinic Literature, defended at the University of Lund in Sweden, an published in the series Skrifter Utgivna av Sällskapet för Judaistisk Forskning 8, Lund 1999. Jansson´s work should really be read by all serious rabbis engaged in the business of affixing mezuzoth.


Alein á Spáni međ son sinn eingetinn

Nćrmynd 1b

Fyrr á öldum trúđu Íslendingar og ađrar ţjóđir óbilađ á mátt líkneskja, eđa mátt bćna manna viđ helgimyndir. Ţađ var aftur í pápísku ţegar primus ius noctis olli ţví ađ flestir Íslendingar í dag eru komnir undan sömu gređjuprestunum - jafnvel bandóđum munkum sem héldu drykkju- og kynsvallveislur (orgiae carnis) í moldarklaustrunum íslensku. Horfiđ í spegil og sjáiđ helgisvipinn ţví til jarteikna ađ ţiđ séuđ afkomendur slíkra heiđursmanna.

Ţekkt var fyrrum, aftur í pápísku, ađ fólk teldi sig lćknađ af alls kyns kvillum eftir innilegar bćnir viđ ákveđin líkneski eđa helga gripi. Ţađ ţótti jafnvel heppilegra til árangurs en ađ grafa upp hvannarrćtur sem menn trúđu ađ hefđu lćkningarmátt. Sumir menn međ auđtrúargenin trúa ţví enn ađ sér-íslenskar rćtur og grös geti jafnvel hnésett veirur frá Kína.

Alterskab_08 3b

Dýrlingar í skápum (tabernacula)

Ekki var óalgengt í kaţólsku siđ, ađ bílćti af dýrlingum vćru höfđ í litlum skápum sem stóđu á stalli eđa héngu á veggjum til hliđar viđ altari, eđa viđ langveggi kirkjuskips í stćrri kirkjum. Í máldögum var greint frá helgimyndum í húsum eđa í hurđum. Reyndar er sú venja ekki horfin í kaţólskum löndum eins og flestir vita. Slíkar myndir voru og eru úti í framandi löndum kallađar Tabernacles*.

  * Tabernacula mega menn ekki rugla saman viđ tjaldmusteri gyđinga (sem á hebresku var kalla Mishkan, sem orđrétt ţýđir dvalastađur). Tjaldiđ (mishkan) var notađ fyrir helgihald á flóttanum frá Egyptalandi. Á latínu var ţađ ţýtt međ međ orđinu tabernaculum (sem orđrétt ţýđir lítill kofi á latínu) en latínuţýđingin var léleg ţýđing á grísku ţýđingunni á orđinu Mishkan í biblíu gyđinga (Tanach), sem var orđiđ skete, sem ţýđir tjald. Frumtexti bóka Gamla testamentisins og jafnvel grískan í fyrstu ţýđingum á ţeim hefur oft vafist fyrir kristnum ţýđendum eins og kunnugt er.

Ţegar heilagra manna myndir voru geymdar í skápum (lat. plur. tabernacula) var einnig auđvelt ađ flytja dýrđlingana til innan kirkju eđa fara međ ţá út í vorgrćnkuna í prósessíur. Sumar slíkar myndir stóđu oft utan kirkju í veđursćlli löndum en Íslandi. Ţćr dýrlingamyndir, sem venjulega komu ekki mikiđ út úr skápnum, voru ein bestu hjálpartćkin í vonleysi og volćđi fyrri alda, fyrir utan hvalreka og fyrrnefnd lćkningagrös.

Ein margra helgimynda sem vafalaust bjargađi Íslendingum andlega gegnum pestir, bólur og ađrar kreppur hafnađi Kóngsins Kaupmannahöfn, og ţađ örugglega í skiptum fyrir brennivínsflösku eđa tóbak áriđ 1859. Hún var send međ haustskipi til Kaupmannahafnar. Ţađ var Maríumynd í skáp sem kom úr kirkjunni í Múla (Múlastađ) í Ađaldal. Kirkjan ţar var lögđ af um 1890. Maríumyndin mun ađ öllum líkindum vera frá síđari hluta 13. aldar eđa byrjun ţeirar 14.

Hvađ segja máldagar um líkneskiđ í Múla

Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar á Hólum frá 1461 er fyrst međal innanstokksmuna kirkjunnar nefnt: Ţetta jnnan kirkiu; Mariulíkneski međ einu gullnistu...

Í eldri máldagaskrá viđ Vísitasíugerđ Jóns biskups Vilhjálmssonar áriđ 1429 er líkneskiđ í Maríukirkjunni í Múla hins vegar ekki nefnt frekar en flestir ađrir helgir gripir kirkjunnar.

Í elsta máldagaskrá í Hólabiskupsdćmi, Auđunarmáldaga er nefnt Mariu skript., sem hugsanlega gćti veriđ María sú sem nú húkir einmana á spćnsku safni í Barcelona, en viss getum viđ ekki veriđ ţar sem ekki er talađ um líkneskju j hurđum eđa j husi.

Eftir ađ líkneskiđ var selt úr landi hefur María međ Jesúsbarniđ frá Múla síđan hangiđ í Kaupmannahöfn, en reyndar lengst af í geymslu danska ţjóđminjasafnsins, Nationalmuseet, og gengiđ undir heitinu Alterskab, Island - Mule (inv. nr. 19014, DM & R).

Ţađ síđastnefnda, ađ Danir ţrjóskist enn í vankunnáttu sinni og fyrirlitningu á íslenskri tungu og kalli Múla Mule, sýnir hve mikiđ út í hött ţađ er, ađ íslensk handrit og önnur menningarverđmćti séu yfirletti enn varđveitt og ađ íslenskukennsla sé stunduđ á háskólastigi í landinu flata - enda er fyrir ţví enginn áhugi hjá yfirvöldum né námsmönnum. Danir hafa sannast sagna afar takmarkađan sem engan áhuga á sögu Íslands og halda ţeir almennt ađ ţeir séu orđnir málsmetandi ţjóđ í Hansaríkinu ESB. Ţegar íslenskar fornbókmenntir eru gefnar út á nýdönsku á okkar tímum eru ţýđendur ofuruppteknir af ađ nota kjánalegt götumál frá Norđurbrú nútímans til ţýđinga á ţjóđararfi Íslendinga. Ýmislegt hefur samt fariđ betur en í eldri ţýđingum, en stundum rennur nálin út af plötunni; dćmi: Ţađ sem áđur var kallađ fragmenter (brot) á dönsku, samanber brot af handritum af ákveđinni sögu, er nú kallađ "totter" - třv venligst en tot!

Nú er María frá Mule komin til Spánar

Alterskab_02 b

Maríuskápurinn frá Múla er 140-145 sm háar og 52 sm ađ breidd. Ţađ er taliđ vera frá 1250 eđa síđari hluta 13. aldar, ţó mögulegt sé ađ myndin gćti einnig hafa orđiđ til eftir 1300.

Nú er María og Jesús frá "Mule" orđin strandaglópar á Spáni. Danir lánuđu líkneskiđ út á helgigripasýningu til Hollands á sýninguna  North & South á Museum Catharijne Convent i Utrecht (haldin 25. október 2019 til og međ 26. janúar 2020. Ţá fór sýningin ađ mestu til Museu Episcopal de Vic/Barcelona á Spáni (sjá hér og hér myndstubbur um sýninguna). Ţar lokađi sýning, sem ber heitiđ «Nord & Sud. Art medieval de Noruega i Catalunya 1100-1350» nokkrum dögum eftir ađ hún opnađi - vegna bölvađs Kórónufaraldursins. María og Jesús frá Múla dvelja nú á Spáni án ţess ađ fólkiđ ţar, sem á ţau trúir, geti reynt lćkningarmátt ţeirra.

Vćri nú ekki tilvaliđ ađ biđja um Maríu og einkason hennar  aftur til Íslands eftir ađ Coviđ er um garđ gengiđ - ađ bjarga henni heim međ fyrsta flugi til Íslands. Danir geta ekki einu sinni stafađ nafn kirkjunnar ţar sem hún lifđi af tískusveiflur heimsins í margar aldir.

Bakhliđ

Bakhliđ altarisskápsins frá Múla

Fáum Maríu heim

Fyrir um 20 árum síđan í kjölfar greinar í Lesbók Morgunblađsins eftir fyrrv. settan ţjóđminjavörđ Guđmund Magnússon, heyrđust raddir um ađ Ísland ćtti ađ fara fram á ađ fá gripi frá Íslandi sem enn eru í danska Ţjóđminjasafninu. Talsmenn ţjóđminjasafnsins danska töldu í viđtölum viđ íslenska fjölmiđla slíkar óskir frá Íslandi vera einhverja "politik" á Íslandi. Ţađ var bara kjaftćđi og útúrsnúningur og jafnvel dónaskapur. Heyrt hef ég ađ núverandi ţjóđminjavörđur á Íslandi hafi í selskaplegheitum og upp á eigin reikning falliđ frá öllum frekari kröfum um heimsnúning gripa úr danska Ţjóđminjasafninu. Ef ţađ er rétt er ţađ vitaskuld hiđ versta mál fyrir íslensku ţjóđina.

Nú vill svo til ađ Norđmenn hafa lengi vel taliđ ţetta líkneski úr Múla vera norskt međ stóru N-i. Ţjóđararfur Noregs er greinilega svo lítilfjörlegur, ađ ţeir ţurfa ađ eigna sér annan hvern grip á Íslandi og jafnvel víđar. Heimfćrsla Múla-Maríu til Noregs er ţó allsendis á huldu, ţó svo ađ líkneskiđ sé skoriđ úr furu. Líklegra er einnig ađ líkneskiđ sé úr Norđur-Ţýskalandi eđa Niđurlöndum. 

Nógu slćmt er ađ Norđmenn vilji eiga allan heiminn. Nú vill svo til ađ Spánverjar sjá spćnskan svip og segja Maríu í skápnum svipa til líkneskis í Aran-dalnum í vestanverđri Katalóníu. Líkneski ţađ var nýlega "enduruppgötvađ" og telja menn á Spáni  ţađ eiga einhverja taugar í líkneski frá 13. öld á Íslandi. Fyrir nokkrum árum síđan skrifađi listfrćđingur í Noregi, Elisabeth Andersen ađ nafni, áhugaverđa grein um skápsdýrlinga í Evrópu, Madonna Tabernacles in Scandinavia ca. 1150- ca.1350  Ýmislegt nýtt kom fram í henni um skápsdýrlinga í Norđur-Evrópu, ţó ekki vćri nein heimfćrsla líkneskja í skápum til afdals í Katalóníu. Gott hefđi veriđ ef spćnsku listfrćđingarnir sem úttalađ hafa sig um Maríumyndina frá Múla hefđu í ţađ minnsta lesiđ greinina norsku. Farandsýningar eru ekki til mikils ef sérfrćđingarnir eru heimalningar í frćđunum.

Auga

Vissulega er María í Ađaldal ekki bláeyg, en líkneskiđ er kríttađ, og málađ andlit hennar minnir mjög á Maríur í Suđur-Evrópu. En ekki er einu sinni víst ađ viđ sjáum upphaflega lag málningar á andlitinu, ţví greinilega hefur veriđ málađ yfir upphaflega andlitiđ á einhverju stigi, t.d. ţegar vćngjađir englar (kerúbar, eins og ţeir heita í lauslegri íslenskri ţýđingu Gamla testamentisins, voru málađir í svipuđum lit á hurđarblöđin á síđari hluta 17. aldar eđa fyrst á ţeirri 18. Sá sem ţađ gerđi hefur kunnađ og lesiđ biblíuna sína betur en listfrćđingar síđari tíma.

Ţví má bćta viđ, fyrir ţá sem nú orđiđ nenna ađ lesa og frćđast, ađ mikil kerúbamergđ hefur veriđ í Múla. Án mjög haldbćrra raka hafa vindskeiđin frá Múla veriđ eignuđ Ţórarni myndskera Einarssyni, nú síđast í annars ágćtri bók Ţóru Kristjánsdóttur, Mynd á Ţili (2005).

Á vindskeiđum kirkjunnar í Múla, sem nú eru varđveitt í Ţjóđminjasafni Íslands má sjá útskornar myndir af kerúbum (réttara sagt englum sem kallađi voru Ofanim á hebresku) sem eru frá sama tíma og kerúbinn sem málađur var á hurđ líkneskjuskápsins. Íslenskir listfrćđingar hafa rembst viđ ađ skýra myndmáliđ á vindskeiđunum frá Múla, en ekki tekist - meira um ţađ í nćstu fćrslu - međ lausn myndmálsins. Pattaralegir kerúbar sem blása framan í mann, eins og sá á skápshurđinni, voru algengir í skreytilist 17. aldar.

Fisiputi 2

Stundum er eins og listfrćđingar uppgötvi sannleikann upp á nýtt međ sérhverri nýrri kynslóđ af slíkum frćđingum. Skáplíkneskiđ frá Múla er vitanlega heldur ekkert ósvipuđ Maríumyndum frá sama tíma, sem varđveist hafa í Niđurlöndum og í Norđur-Ţýskalandi. Straumar listanna og tíska barst sannarlega oftast úr suđri en fóru sér hćgar en ţeir gera í dag. Eitthvađ sem var í tísku áriđ 1200 á Spáni eđa Ítalíu var ţađ ekki fyrr en um 1250 í Noregi. Stundum bárust straumarnir í hina áttina, t.d. frá Niđurlöndum til Spánar.

Nćrmynd

  1. Ţađ sem í mínum huga er áhugaverđast viđ Maríumyndina frá Múla í Ađaldal, er ađ María og Jesúbarniđ sem voru í kirkjunni í Múla fram til 1859, eru greinilega skorin eru út úr sama boltrénu. Myndin af ţeim hefur ugglaus ekki tilheyrt skápnum sem hún er í nú.
  2. Skápurinn, tabernakliđ, er í sannleika sagt hin mesta hrákasmíđ miđađ viđ handverkiđ á sjálfu líkneskinu. Stílfrćđilega ţykir mér líklegt ađ líkneskiđ hafi veriđ keypt frá Niđurlöndum og skápur síđan smíđađur utan um ţađ í Noregi eđa á Íslandi. Máldagar kirkjunnar á Múlastađ í Ađaldal fram til 1461, nefna engan  skáp. Strangt til tekiđ ţarf ţađ ekki ađ ţýđa, ađ skápurinn hafi ekki veriđ til stađar.
  3. Einnig er enn og aftur ljóst ađ útskornar helgimyndir hafa viđ svo kallađa siđbót á Íslandi ekki veriđ settar á báliđ eins og pápísk skurđgođ voru í öđrum löndum. Ţau voru notuđ áfram til kristnihalds fátćkra bćnda í litlum torfkirkjum landsins. Menn hafa t.d. á 17 öld eđa jafnvel á ţeirri 18. málađ lítinn kerúbaengil á ţverspýtu á hurđarblađinu nćst líkneskinu til vinstri, ţegar skápurinn var farinn ađ láta á sjá.
  4. Í fjórđa lagi tel ég algjörlega öruggt ađ útskornar myndir af dýrlingum sem sumir listfrćđingar, t.d. Ellen Marie Mageroy (sjá hér), halda ađ hafi hangiđ á hurđunum ađ innanverđu, sé ímyndun ein. Ekkert bendir til ađ styttur hafi stađiđ eđa hangiđ innan á hurđum skapsins. Hvorki finnast göt eđa tappar eftir festingar á hurđarblađinu, né á ţunnum syllum á henni sem bent geta til ţess ađ útskornar myndir hafi veriđ festar ţar. Miklu frekar má ćtla ađ á hurđarblöđin hafi ađeins veriđ málađar dýrlingamyndir. Ţćr hafa allar ađ mestu veriđ afmáđar og ljóst er ađ sú ţróun hefur haldiđ áfram í Ţjóđminjasafni Dana. Ef borin er saman mynd af líkneskinu frá 1962 og nýjar myndir er greinilegt ađ leifar málningar á dyrablöđum og á líkneskinu hafa flagnađ töluvert af á ţeim 58 árum sem liđin eru á milli ljósmyndanna. Já, ţađ er enn frekari ástćđa til ađ fá arf fyrri alda aftur heim til Íslands.

Fáum nú Maríu heim frá Danmörku, og förum fram á ţađ. Hún á hvorki heima ţar sem menn halda ţví fram í algjöru áhugaleysi, ađ hún sé frá "Mule", né í einsemd á Spáni, ţangađ sem hún var lánuđ út og ţótt pestin haldi henni ţar um sinn.

Kannski vćri vit í ađ krefjast hennar međ undirskriftarlista?

Lok lok

Allar ljósmyndir í ţessari grein eru opiđ myndefni af vef Nationalmuseet í Kaupmannahöfn.

Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson er höfundur greina á blogginu Fornleifi. Greiniđ frá höfundi og setjiđ hlekk í ţessar og ađrar greinar á Fornleifi, ef vitnađ er í ţađ sem ég hef ritađ. Annađ er víst ţjófnađur.

 


Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband