Fćrsluflokkur: Vísindi og frćđi

Out of Africa - or Eurasia

Homo-erectus-702x336

Hér fer Fornleifur mjög langt aftur í tímavél sinni til ađ kynna niđurstöđu íslensk vísindamanns í Lundi. Eldra getur ţađ vart orđiđ. Ţetta er jafnvel óţćgilega fornt fyrir Fornleif, ţó hann kalli ekki allt ömmu sína í forneskjunni.

Haldiđ skal aftur til ţess tíma er sum okkar urđum eldklár og ţenkjandi: sapiens sapiens, međan ađrir héldu áfram ađ vera bara sapiens, og jafnvel hálfgerđir imbecilles, eđa imbar og "silly".

Laglegi pilturinn, á myndinni hér fyrir ofan, er ekki mjög ósvipađur sumum af ţeim knattspyrnuhetjum sem berjast í Rússlandi ţessa dagana. Ţá er ég ekki ađ velta fyrir mér hve útiteknir ţeir eru (litinn ţori ég ekki einu sinni ađ nefna). Ţessi kappi, sem var ekki hávaxnari en 12 ára íslenskur krakki, er framkallađur á grundvelli hauskúpu sem er um tveggja milljón ára gömul og sýnir Homo erectus, forföđur ţeirra mannskepna, sem brugđu undir sig betri fćtinum fyrir ca. 2 milljónum árum síđan: Ţessi manntegund sem voru eđalmenni frá Afríku sem gengu upprétt, tók međvitađa ákvörđun eins og Bjarni F. Einarsson fornleifafrćđingur myndi kalla ţađ. Ţeir höfđu slitiđ barnsskónum í nokkur milljóna ára áđur en ţeir héldu í mikla langferđ norđur á bóginn. Ekki miklu síđar en fyrir um ţađ bil 1,8 milljónum árum, var erectus-ćttin búin ađ dreifa sér um ţađ sem síđar var kallađ Evrópa og Asía.

homo-sapiens

Homo Sapiens Sapiens, ţrútinn um augun af allt of miklum hugsunum og ákvörđunartökum

Karlinn hér fyrir ofan var hins vega yngri og var hann nokkuđ glúrnari en forfeđur hans sem flykktust norđur á bóginn. Hann er afkomandi ţess á efri myndinni. Ţessi mynd er gerđ eftir beinaleifum manns sem mun hafa veriđ uppi fyrir um 150.000 árum síđan; Og nokkurn veginn ţannig litu fyrstu forfeđur okkar einnig út, ţegar viđ af tegundinni homo sapiens sapiens byrjuđum ađ greinast ađ fullu frá Homo sapiens Neanderthalensis, fyrir meira en 500.000 árum síđan, einhvers stađar í Evrasíu.

Íslenskur vísindamađur, Úlfur Árnason, prófessor emerítus í sameindarţróunarfrćđi í Lundi, greindi frá ţeim skilnađi fyrir tveimur ári síđan í áhugaverđri grein tímaritinu Gene, á mjög sannfćrandi hátt. En fyrst fyrir 150.000 árum, eđa ţar um bil (ţetta er ekki svo nöje), hafi homo sapiens sapiens snúiđ til Afríku frá Evrasíu. Ţannig ađ skilja, ađ fyrstu viti bornu mannverurnar sem bjuggu í Afríku komu frá Evrópu og Asíu. 

Ţetta eru ugglaust ekki allir eftir ađ éta hrátt og eins hratt og niđurstöđur í ţróunarfrćđi mannsins og erfđafrćđi breytast, gćti sú kenning ţegar veriđ orđin úreld án ţess ađ ég vissi ţađ - en ég hef ekki haft spurnir af neinu nýrra. 

En ef fyrstu fullvita Afríkumennirnir voru "Evrópumenn" (frá svćđum núverandi ESB) eđa "Asíubúar", mćtti til gamans segja í anda ESB-keisarans Merkels, ađ ţeir Afríkumenn sem nú leita til Evrópu í miklum mćli, sér og sínum til ţćginda, séu bara ađ snúa aftur til síns heima. Tyggiđ á ţví, sem haldiđ í hreinum nasisma ykkar ađ Íslendingar séu óflekkuđ "ţjóđ" (sjá t.d. ţetta rugl). 

Ég heyrđi fyrst um frćđileg afrek Úlfs Árnasonar frá uppeldisföđur hans Gils Guđmundssyni, sem ég hitti oftar en einu sinni í flugvélum á leiđ til Íslands á 9. áratugi og rćddi viđ hann á Kastrup flugvelli. Ţá var Úlfur Árnason ađ vinna viđ erfđafrćđi hvala, ţar sem hann hefur unniđ mikiđ og ţarft starf.

Mér ţykir grein Úlfs Árnasonar, Out of Africa hypothesis and the ancestry of recent humans: Cherchez la femme (et l´homme) (sjá einnig ţessa frásögn í öđru riti) mun merkilegri en ţađ sem Íslensk Erfđagreining er ađ gera; T.d. ţađ skemmdaverk ađ ţeir fengu ađ  bora í tennur 97 íslenskra kumlverja sem hvíla á Ţjóđminjasafninu og rađgreina efniđ úr tanntökunni til ađ fá tölfrćđilega óhaldbćra niđurstöđu sem ekki segir neitt marktćkt (sjá hér), um leiđ og eldri rannsóknir međ öđrum ađferđum sem ekki reiđa sig á hiđ heilaga efni DNA, sameindina Deoxyribonukleinsýru, er hunsađar.

Jú, ţađ urđu greinilega ekki allir sapiens sapiens í einum grćnum hvelli. Stundum held ég ađ langt sé í ađ allir nútímamenn geti státađ sig af ţessu tegundaheiti, t.d. ekki forseti Bandaríkjanna, en í honum held ég ţó frekar ađ hafi orđiđ stökkbreyting, sem valdiđ hefur alvarlegri heilaskerđingu. Hugsiđ ykkur: Allt ţetta erfiđi viđ kynbćtur í gegnum hundruđ ţúsundir ára til einskis.


Vel grafiđ og dróni Guđnýjar Zoega


Ég hef áđur dáđst ađ verkefnum Guđnýjar Zoega og félaga í Skagafirđi, t.d. ađ Seylu, ţótt samverkamenn hennar hafi reynt ađ breyta myntsláttusögu Dana á heldur ógagnrýninn hátt međ ţví ađ halda ţví fram ađ Danir hafi slegiđ koparmynt á tíma sem ţeir slógu ađeins silfurmynt (sjá hér og hér). Ţađ var heldur ekki mynt sem ţeir fundu.

Rannsókn kirkjurústar í Keflavík í Hegranesi er afar áhugaverđur hluti af Skagfirsku kirkjurannsókninni sem stađiđ hefur yfir síđan 2007, mestmegnis fyrir styrktarfé frá Bandaríkjunum. Ekki fyrir ţađ ađ ţar hafi fundist kirkja og grafir. Ţađ heyrir vart til tíđinda lengur. Hins vegar hafa fornleifafrćđingarnir grafiđ varlega niđur ađ H-1 laginu úr Heklugosinu áriđ 1104. Svo hefur Guđný tekiđ í notkun nýtt leikfang, sem verđur ómissandi í íslenskum fornleifarannsóknum framtíđarinnar, nú ţegar geimverur eru hćttar ađ taka loftmyndir.

Drónamynd Guđnýjar er sko ekki dónaleg. Hún sýnir okkur, hvernig H-1 hefur lagst eins og nćturhrím á hringlaga, skagfirska kirkjugarđinn. Sjá má ađ nokkrar grafir hafa veriđ grafnar eftir 1104. En ţar sem 1104 lagiđ er yfir, eru líklegast óhreyfđar grafir undir (nema ef gjóskan hafi fokiđ til).

Vissulega er H-1 askan ekki eins ţykk og í t.d. Ţjórsárdal,  ţar sem ég ţekki hana best. Kirkjan í Keflavík er hreint út sagt álíka falleg og kirkjan á Stöng. Skagfirđingar létu ekki ţessa gjósku á sig fá frekar en Ţjórsdćlir og hélst búseta áfram á báđum stöđum.

Gaman vćri ađ fá ađ sjá grunnmynd af Keflavíkurkirkju í Hegranesi.

keldudalur.jpg

Hér er mynd frá rannsókn á kirkjugarđi í Keldudal, en ţá var ekki kominn dróni. Minnir mig af myndum, ađ John Steinberg hafi haft međ sér dreka, sem lét illa af stjórn í skagfirsku rokinu. Tćki eru misgóđ. Drónar eru framtíđin.

Pöntun

Nú vćri gaman ađ fá eins og 2-3 kolefnisaldursgreiningar á ungum einstaklingum (börnum) sem voru greftruđ áđur en H-1 gjóskan féll, og síđan 2-3 aldursgreiningar á börnum sem voru greftruđ síđar. Í raun hafa menn ađeins tekiđ ţađ sem gefiđ, ađ H-1 askan sé úr gosinu áriđ 1104 - og er ţađ vitaskuld líklegast - en alls ekki fullsannađ. Fyrst töldu menn gjóskuna úr gosi áriđ 1300 og um tíma var talađ um 1158 sem gosáriđ. Međ slíkum kolefnisaldursgreiningum af ungum einstaklingum sem létust fyrir og eftir gos, gćtum viđ endanlega gengiđ úr skugga um aldur H-1.

Heimildir: https://www.facebook.com/icelandscass

Sjáiđ hér hvernig fornleifafrćđingarnir í Skagafirđi eru farnir ađ nota IPad í rannsókninni. Fyrst börn eru farin ađ nota slíkt á forskólastigi er eins gott fyrir fornleifafrćđinga ađ kunna á ţetta ambođ, sem ţó er enn ekki hćgt ađ grafa međ.


Skammarleg vinnubrögđ

karen_milek_1264526.jpgOft er fljótlega hćgt ađ sjá, hvort gćđi frćđigreina eru ásćttanleg međ ţví einu ađ athuga, hvernig fariđ er međ heimildir. Ég lćt mér jafnvel stundum nćgja ađ skođa hvernig fornleifafrćđingar og ađrir vitna í ritverk mín ef ţau koma viđ sögu í vinnu annarra.

Oftast gera menn ţađ siđlega og eftir gildandi reglum. En ţví miđur hef ég upplifađ annađ. Ţegar ég uppgötva vankanta á vinnu annarra ţegar ađ mér snýr, er ég ekkert smeykur viđ ađ segja frá ţví. Ég hef t.d. greint frá ţví hvernig ungprófessor í HÍ í samvinnu viđ ađra gerđi sig sekan um frćđilega óásćttanleg vinnubrögđ í tilraun sinni og annarra ađ gera skođanir og niđurstöđur mínar um aldur byggđar í Ţjórasárdal ađ sínum (sjá hér).

Tilvitnanafúsk - Cambridge style?

Áriđ 2012 birtist greinin "The Roles of Pit Houses and Gendered Spaces on Viking-Age Farmsteads in Iceland" í hinu virta tímariti Medival Archaeology (56:2012) (sjá greinina hér) Ef tímaritiđ hefur áhyggjur á copyright-rétti greinarinnar, bendi ég ţeim á ađ hafa samband svo ég geti sagt ţeim frá gćđum greinarinnar sem ţeir birtu. Ţađ geri ég gjarna opinberlega á ensku og öđrum tungumálum.

Höfundur greinarinnar er Karen Millen (sjá mynd) og fjallar greinin um jarđhýsi og notkun ţeirra. Í ţessari annars áhugaverđri, en samt mjög ófullnćgjandi grein međ of mörgum fyrirframákveđnum tesum og vanţekkingu á ţví hvar jarđhýsi hafa fundist á Norđurlöndum, uppgötvađi ég, ađ vitnađ var í mig. Ţótti mér ţetta afar undarlegt, ţví ég hef ekki hreyft svo mikiđ viđ ţeirri frumtilgátu minni, ađ hugsanlega hafi fundist hluti af jarđhýsi á Stöng í Ţjórsárdal. Ţađ kemur ađeins fram í einni áfangaskýrslu minni frá 9. áratug síđustu aldar, og svo ekki meir, ţví ekki hef ég haft tök á ţví ađ rannsaka máliđ frekar. Nei, ekki var ţađ nú hugsanlegt jarđhýsi á Stöng sem Milek ritađi um er hún vitnađi í ritverk mín í grein sinni um jarđhýsi.

Karen Milek fornleifafrćđingur frá Kanada, sem starfar sem ungprófessor viđ Háskólann í Aberdeen, og segist sérhćfa sig í Íslandi, vitnar í stutta, 35 síđna, ljósritađa rannsóknarskýrslu (sjá ljósmynd neđar) sem ég skrifađi fyrir Vísindaráđ áriđ 1991, eftir ađ ég hafđi látiđ gera AMS kolefnisaldursgreiningar viđ Háskólann í Uppsölum međ stuđningi frá Vísindaráđi. Skýrslan var gefin Ţjóđminjasafni Íslands, en ekki til ţess ađ menn vćru ađ klćmast á niđurstöđum hennar í bresku tímariti.

skyrsla_vilhjalms_1991.jpgKaren Milek hefur m.a. fengiđ Ph.D. gráđu út á ţessa grein sína viđ Háskólann í Cambridge. Slíka gráđu er hćgt ađ fá ţegar menn skrifa greinar sem innihalda gallađa og algjörlega innistćđulausa tilvísun í "upplýsingu" í skýrslu eftir mig sem ber heitiđ Kolefnisaldursgreiningar (AMS) á sýnum frá fornleifa- rannsóknum í Ţjórsárdal.

Mér til mikillar furđu vitnar Karen Milek í atriđi (sjá bls. 87) sem alls ekki er ađ finna í skýrslu minni sem hún ţykist vitnar í. Hún er ađ fjalla um jarđhýsi ađ Gjáskógum í Ţjórsárdal. Ég fjalla alls ekkert um ţann stađ í skýrslu ţeirri sem hún vitnar í. Milek láist einnig ađ greina frá ţví, ađ ritverk mitt sé ljósrituđ skýrsla til Vísindaráđs og tileinkar hana ranglega Ţjóđminjasafni Íslands (sjá heimildaskrá í grein Mileks, bls. 129). Ţetta síđasta atriđi sýnir mér, ađ annađ hvort hefur Milek aldrei haft skýrslu mína á milli handanna, eđa ađ hún kann alfariđ ekki međ rétt mál ađ fara.

Ekki er nóg međ ađ rangt sé vitnađ í eitthvađ sem alls ekki stendur í skýrslunni, sem höfundur ţykist vitna í; Einnig er sagt ađ skýrslan mín sé frá 1989. Umrćdd skýrsla er frá 1991 og kemur ţađ mjög greinilega fram á kápu skýrslunnar innanverđri, sem og af fylgiskjölum sem birt eru í skýrslunni.

Ţetta eru einstaklega sóđaleg og óvandvirk vinnubrögđ, höfundi og háskóla hennar til lítils sóma. Vona ég ađ Karen Milek biđjist formlega og opinberlega afsökunar á ţessu í athugasemdum hér fyrir neđan, sem verđa opnar í 50 daga frá birtingu greinar minnar.

Ţađ er einfaldlega ekki rétt međ fariđ hjá kanadíska fornleifafrćđingnum Karen Beatrice Milek. Í téđri skýrslu eftir mig, sem Milek hefur greinilega aldrei lesiđ, ţar sem hún getur ugglaust ekki lesiđ íslensku eđa önnur Norđurlandamál sér til gagns, stendur ekkert um Gjáskóga eđa aldursgreiningu á 1104 laginu. En ţađ segist hún vitna í. Hvernig hún leyfir sér ađ halda ţví fram í ritgerđ sem hefur veriđ dćmd hćf sem hluti af Ph.D. gráđu, er mér óskiljanlegt. Ţađ er vitaskuld vandamal háskólans í Cambridge, en fyrst og fremst vandamál Mileks og ţeirra fornleifafrćđinga á Íslandi sem fóđra hana međ röngum upplýsingum í algjöru ólćsi hennar á íslenska menningarsögu og fornleifarannsóknir.

Eđa bara íslenskar ađferđir?

Mig grunar auđvitađ, hvađan ţessi meinloka hjá Karen Milek er komin og kann engan annan ađ nefna sem heimildamann hennar en Orra Vésteinsson, sem Milek hefur starfađ međ. Međal annarra ţakkar hún Orra fyrir ađstođ viđ gerđ ritgerđar sinnar í Medieval Archaeology. Prófessor Orri hefur einmitt framiđ sams konar heimildamisnotkun á ţví sem ég hef ritađ.

Milek gćti vitaskuld einnig hafa gert ţessa villu án nokkurrar hjálpar. Margir ađrir Íslendingar hafa lesiđ greinina yfir og lánađ í hana efni. Enginn ţeirra hefur séđ ţessa yfirlýsingargleđi fornleifafrćđingsins og tilvitnun í grein sem ekki inniheldur upplýsinguna sem vitnađ er í. Ţađ er neyđarlegt.

Grein Mileks má vel vera hin besta smíđ, fyrir utan soralega yfirreiđ á niđurstöđum mínum. Hún heldur ţví t.d. fram jarđhýsin hafi veriđ "dyngjur" kvenna, ţar sem konur sátu og ófu og unnu međ ull - ţótt ekki vilji ég útiloka ađ karlar hafi einnig unniđ slík störf. En í doktorsritsmíđum vitnar mađur ekki í eitthvađ sem ekki hefur veriđ skrifađ, og heldur ekki rangt í ţađ sem hefur veriđ skrifađ. Ef ţađ eru munnlega upplýsingar, ellegar bréf sem mađur vitnar í, eru til reglur fyrir slíkar tilvitnanir.

Siđareglur

Ađ lokum leyfi ég mér ađ vitna í "siđareglur" Félags Íslenskra Fornleifafrćđinga, sem ég er ekki međlimur í m.a. vegna ţess ađ siđareglurnar hafa veriđ brotnar svo oft gegn mér og öđrum, ađ ég tel ţćr vera tvískinnung og yfirskin fyrir siđleysi sem viđhefst í íslenskri fornleifafrćđi :

  1. Fornleifafrćđingum ber ađ sýna vinnu annarra fornleifafrćđinga tilhlýđilega virđingu og mega ekki eigna sér verk ţeirra eđa hugmyndir.
  2. Fornleifafrćđingar skulu í starfi sínu forđast óheiđarleika og rangfćrslur. Ekki skulu ţeir vísvitandi leggja nafn sitt viđ neinar athafnir af ţví tagi og ekki heldur umbera ţćr hjá starfsfélögum sínum.

Vonandi munu erlendir fornleifafrćđingar sem vinna á Íslandi, og sér í lagi ţeir sem ekki eru lćsir á íslensku, kynna sér ţessar reglur og lćra. Ţví ţćr eru ágćtar ef mađur heldur ţćr. Margir Íslendingar hafa víst ađeins lög til ađ brjóta ţau (sjá hér hvernig prófessor brýtur siđareglur fornleifafrćđinga).

Erlendir fornleifafrćđingar á Íslandi

En verri dćmi eru til um siđleysi erlendra fornleifafrćđinga á Íslandi. Eitt sinn börđust bandarískir fornleifafrćđingar sem leyft hafđi veriđ ađ vinna á Íslandi innbyrđis líkt og hafin vćri ný Sturlungaöld. Heimtufrekur stóramerískur imperíalisti, Thomas McGovern ađ nafni, sem síendurtekiđ braut fornleifalög á Íslandi reyndi t.d. allt sem hann gat til ađ bola öđrum bandarískum fornleifafrćđingum, t.d. Kevin Smith, burt úr rannsóknum á Íslandi. "Iceland was not big enough for other American Archaeologists than Tom McGovern" virtist vera mottóiđ.

Íslendingar sem hann taldi í vegi sínum fengu líka ađ kenna á miskunnarlausum redneck-ađferđum prófessors McGoverns viđ Hunter College, City University New York (CUNY). Ég var einn ţeirra "heppnu" sem lenti í einelti McGoverns, eftir ađ ég uppgötvađi galla hans og atferli. Hann sagđist mundu sjá til ţess ađ allir bandarískir styrkir sem fćru í rannsóknir á Íslandi myndu verđa sendir "to the Soviets". Ţađ er önnur saga og verri en heimildafúsk. Meira og nánar um ţađ síđar.


Minningar úr felti

stora_borg_1984.jpg

Eigi biđst ég afsökunar á ţessari mynd, ţó hún sé í lélegum gćđum. Ég setti hana til hliđar fyrir mörgum árum. Ég fékk mig á ţeim árum aldrei til ađ henda misheppnuđum myndum. Skyggnan var ekki sett í ramma, sem skýrir rykiđ. Mig minnir ađ myndina hafi ég sett til hliđar ţví mér ţótti hún hjákátleg. Nú sýni ég hana í fúlustu alvöru. Hún er ágćtis heimild.

Myndin sýnir vinnu viđ eina erfiđustu fornleifarannsókn á Íslandi: Rannsóknina á Stóru-Borg undir Eyjafjöllum. Ég hef ekki lengur ártaliđ ţegar ég var ţarna í heimsókn, ţví ég gaf rannsókninni flestar ađrar ljósmyndirnar sem ég tók á Stóru Borg, ţegar ég vann ţar sumrin 1981 og 1982, Ţađ var m.a. nokkuđ safn 6x6 sm. litaskskyggna. Líklegast var ég ţarna í heimsókn sumariđ 1984.

stora_borg_1984_2.jpg

Lítiđ hefur ţví miđur komiđ út um rannsóknirnar á Stóru-Borg. Ţjóđminjasafniđ lét mikiđ af ţví gífurlega mikilvćga efni sem ţar fannst eyđileggjast. Ţađ er alfariđ sök Ţórs Magnússonar og ţeirrar óstjórnar sem fylgdi honum á Ţjóđminjasafni Íslands til fjölda ára.

Á myndinni sést Mjöll Snćsdóttir fil. kand. (t.v.) sem í dag er einn af forstjórum Fornleifastofnunar Íslands, einkafyrirtćkis sem býđur í fornleifarannsóknir og skráningar og sćkir í fé ţađ sem yfirvöld veita til rannsókna. Međ Mjöll mćlir Dr. Orri Vésteinsson sagnfrćđingur, sem löngu síđar var gerđur ađ prófessor í fornleifafrćđi . Ţegar myndin var tekin var hann víst í menntskóla. Orri fékk sína fyrstu ţjálfun viđ hinar erfiđu ađstćđur á Stóru-Borg. Ţađ herti menn.

Vona ég ađ hćđamćlingatćkiđ sem notađ var ţetta sumar hafi veriđ í lagi, ţví árin sem ég vann á Stóru Borg var ţađ ónýtt. Hćđarmćlingar á rúst sem var yngri en undir-liggjandi rúst, gat hćglega fengiđ hćđarmćlingar sem lágu undir rústinni sem var eldri. Ţjóđminjasafniđ sá ekki til ţess ađ rannsóknin fengi bođleg rannsóknartćki. Ég öfundađi aldrei Mjöll Snćsdóttir af ţví hlutskipti ađ stýra ţessari rannsókn.

Út úr öxl Orra og maga hans virđist vaxa föngulegur mađur. Ţetta er Einar vinur minn Jónsson frá Skógum, sagn- og lögfrćđingur, sem oft vann međ mér á Stöng í Ţjórsárdal . Einar var, međan hann gróf, međal vandvirkustu grafara og teiknara sem ég hef haft í vinnu. Ef ég hefđi tök á ţví ađ halda áfram ađ grafa á Íslandi, í ţví hafi af fornleifafrćđingum sem Orri hefur menntađ og mótađ, myndi ég reyna ađ fá Einar í vinnu, gćđanna vegna - hann kann sitt fag. Ég tćki líka Orra í vinnu, ţví  hann sagđi mér ungur er hann kom í heimsókn á Stöng í Ţjórsárdal, ađ hann hefđi vinnubrögđin mín ađ fyrirmynd og lofađi mig mjög á fyrirlestri í Árósum fyrir fáeinum árum, svo ég fór alveg hjá mér fyrir framan gamla samnemendur mína í Árósum. Ţađ eru alltaf einhverjir sem kunna ađ meta mann.

Lýk ég nú ţessu skjalli međ myndum frá annarri rannsókn sem ég kom hvergi nálćgt. Hér hefur Kristján Eldjárn bođiđ fjölda manns međ í rannsókn á kumli viđ Úlfljótsvatn sumariđ 1948. Ţessa tísku verđur víst aldrei hćgt ađ fá aftur í fornleifafrćđina á Íslandi, ţar sem meirihluti fornleifafrćđinga eru víst konur á okkar tímum. Viđ rćđum ekki ađferđirnar.

_slensk_fornleifafrae_i.jpg

kristjan_eldjarn_1948_2.jpg


Landnámskonur Íslands voru ekki kynlífsţrćlar frá Bretlandseyjum!

dyflinarvitleysan.jpg

Nýjar rannsóknir Eriku Hagelberg prófessors í Osló og samstarfshóps hennar sýna greinilega, ađ íslenskar landnámskonur voru ekki sóttar af norskum körlum til Bretlandseyja, gagnstćtt ţví sem DNA rannsóknir á vegum Íslenskrar Erfđagreiningar (deCODE) hafa taliđ okkur trú um í 14 ár (sjá hér). 

Hluti af sjálfstćđisbaráttu Íslendinga var leit af ţjóđar- og /ţjóđernisímynd, sem féll ađ kröfunni um fullveldi og sambandsslit frá Danmörku. Hinn íslenski "Kelti" varđ ţess vegna til á 20. öld sem hluti af ţjóđarbyggingu (nation building) Íslendinga. Sumir fundu hjá sér ţörf til ađ skapa ţjóđarímynd og ţjóđerni sem var allur öđruvísi en ţađ sem mađur sá í Skandínavíu, og sér í lagi Danmörku. Ţannig var leitađ til frásagna af írskum konungaafkomendum í Íslendingasögum og öđrum heimildum. Í stađ norrćnna konunga var nú reynt ađ skýra nýfundin séreinkenni Íslendinga međ áhrifum frá landnámsmönnum af göfugum ćttum sem jafnvel voru konungabörn frá Írlandi, ţótt ţeir hefđu komiđ sem ţrćlar og ambáttir til Íslands.

heim_til_dublin_1252228.jpg

Áriđ 1993 buđu Samvinnuferđir-Landsýn Íslendingum heim til Dublin.

Međ uppblómstrun ţjóđrembulíkamsmannfrćđi 20. aldar jókst ţessi áhugi til muna. Vantrúađri menn kölluđu ţetta Kelta- eđa Írafár. Ţeir sem töldu sig hafa séđ ljósiđ hófu dauđaleit ađ hinum íslenska Kelta. Blóđflokkafrćđin reyndist í árdaga geta bent til uppruna Íslendinga á Bretlandseyjum, frekar en í Skandínavíu. Allar slíkar vangaveltur voru loks skotnar niđur. Ţađ varđ mörgum manninum erfitt ađ kyngja, og áfram héldu ţeir hörđustu ađ leita "keltneskra", gelískra og írskra áhrifa frá Bretlandseyjum í fornbókmenntum okkar. Mestur hluti slíkra frćđa var raus og langsóttur andskoti. Gćtu minni í frásögnum, nöfn og annađ vera áhrif sem alveg eins gćtu hafa borist til landsins á tólftu öld frekar en á ţeirri tíundu.

Sumir rauđhćrđir menn á Íslandi töldu sig vera ekta "Kelta", ţótt rauđa háriđ á Írlandi og í Skotlandi sé óalgengara en t.d. á Jótlandi og Noregi, og hefur ađ öllum líkindum ađ ákveđnu marki skiliđ eftir sig lit á Bretlandseyjum vegna veru norrćnna manna ţar á síđasta hluta Járnaldar. Rautt hár er reyndar ekki bara erfđaţáttur. En rauđa háriđ tóku menn mjög alvarlega. Einstaka menn snerust til kaţólskrar trúar vegna litarhafts síns og nýfundins skyldleika viđ írska konunga. Eitt sinn heyrđi ég frásögn af íslenskum lćkni, sem lifđi sig svo innilega inn í gelískt eđli sitt ađ hann réđst á búfrćđing og líffrćđing á veitingastađ í Reykjavík, vegna ţess eins ađ líffrćđingurinn hafđi leyft sér í grein ađ benda á ađ val gćti hafa orđiđ í blóđflokkakerfinu ABO á Íslandi í tengslum viđ farsóttir, ţannig ađ O blóđflokkurinn, sem lengi var tengdur "keltakenningum", hafi orđiđ algengur, ţar sem fólk međ A og AB blóđflokka dó frekar í ákveđnum farsóttum sem herjuđu á Íslandi. "Írski" Íslendingurinn var á síđasta áratug 20. aldar nćrri ţví ađ syngja sitt síđasta vers.

En ţá kom Kári O'Clone Stefánsson og deCODE til sögunnar. Ein af ţessu ósögulegum stađreyndum. Ţó svo ađ greindustu líffrćđingar Íslands vćru í upphafi margir mjög gagnrýnir á Íslenska Erfđagreiningu, ţá lokkađi fjármagn, frćgđ sem međhöfundaréttur ađ innihaldslausum greinum suma unga menn og lélega tölfrćđinga inn í hirđ Kára Stefánssonar. Einn ţeirra var Agnar Helgason. Ég kynntist Agnari lítillega áriđ 1998 ţegar viđ sóttum báđir mannfrćđiráđstefnu í Kaupmannahöfn og héldum ţar báđir erindi, og var hann ekki svo lítiđ gagnrýninn á keltafáriđ í íslenskum mannfrćđirannsóknum. Skömmu síđar (2001) birti hann hins vegar, ásamt öđrum, greinar ţar sem niđurstađa samanburđarrannsóknar á erfđamengi núlifandi Íslendinga var borđiđ saman viđ ţćr upplýsingar sem menn höfđu safnađ annars stađar.

"Iceland goes Mitochondrial"

Ţađ voru sér í lagi niđurstöđur á hvatberum (mitókondríum) Íslendinga, sem vöktu athygli. Agnar Helgason og Kári Stefánsson, sem eru báđir menn afar norrćnir ađ útliti og atgervi, svo notuđ séu fornar og ófrćđilegar skilgreiningar, töldu nú víst, ađ flestar konur sem komu til Íslands í öndverđu hefđu veriđ ćttađar frá Bretlandseyjum og hefđu ekki á neinn hátt veriđ skyldar "norskum" mönnum sínum. Međ öđrum orđum sagt, áttum viđ nú ađ trúa ţví ađ kynhungrađir norskir karlar hefđu allir sem einn brugđiđ sér í einhvers konar kynlífsferđ til Bretlandseyja til ađ ná sér í konur, sem ţeir drógu svo međ sér til Íslands, stundum sem ambáttir en einnig af eigin og frjálsum vilja. Síđan hófu ţeir ađ framleiđa Íslendinga.

Međ ţessari kenningu Agnars Helgasonar um kynlífstúrismann innbyggđan í hiđ heilaga Landnám, fundu menn sem voru haldnir miklu keltafári til endurreisnar. Ferđir til Dyflinnar og Glasgow fćrđust aftur í aukana. Á sumum varđ háriđ aftur rautt og menn fóru ađ spila keltneska tónlist á öldurhúsum Reykjavíkur. Lopapeysuvíkingar urđu nú ć óvinsćlli og ţegar Jón Páll sprakk undir lóđunum var The Icelandic Viking, risavaxinn, mislođinn og skyldleikarćktađur mađur međ offituvandamál, nćrri bráđkvaddur ţar sem hann var upphaflega skapađur: Á auglýsingastofunum í Reykjavík. Íslendingar brugđu sér nú á Hálandaleikana og í á Keflavíkurflugvelli heyrđi mann stundum ölóđa íslendingar segja frćndum sínum á Bretlandseyjum frá ţessum örugga skyldleika sem nú hefđi veriđ stađfestur í rannsóknarstofum eins af "óskabörnum" íslensku ţjóđarinnar. Keltnesk mynstur sáust nú á lopapeysum. Menn töluđu um ađ nú vćri kominn tími til ađ hćtta viđ alla skandínavískukennslu í skólum og hefja kennslu í River dance og haggisgerđ í stađinn.

Niđurstađa Agnars og teymis hans hefur vakiđ mikla athygli á Íslandi sem og erlendis.  DeCode gat selt sig međ ţessari niđurstöđu og sjónvarpsefni frá Skandinavíu hvarf ađ mestu hjá RÚV. Hinn íslenski Kelti varđ stađreynd. Allir töldu sig vita betur en t.d. ţessi fornleifafrćđingur, sem reyndi ađ benda mönnum á ađ ekkert í fornleifafrćđinni eđa hefđbundinni líkamsmannfrćđi gćti bent til ţess sem Agnar og félagar hans héldu fram. DNA var framtíđin og ţađ lá stundum viđ ađ menn héldu ţví ađ hin nýja, fagra veröld vćri komin. Prófessor Gísli Pálson afreiddi alla ađra líkamsmannfrćđi nema DNA, sem nasisma.

Örfáir einstaklingar drógu eindregna niđurstöđu Agnars mjög í vafa og menn spurđu sig mjög hvert gott samanburđarefni Agnars var. Nćr engar rannsóknir á erfđaefni einstaklinga frá ţeim tíma sem landnámiđ átti sér stađ var notađ til samanburđar viđ hvatberana í frumum núlifandi Íslendinga.

Erika Hagelberg kemur til sögunnar

Nú er komin ný rannsókn, sem bráđvantađi, ţegar kenningunni um keltnesku kynlífsţrćla norsku víkinganna var fyrst sett fram. Prófessor Erika Hagelberg í Osló, sem mig minnir ađ hafi alist upp á Kúbu, hefur ásamt samstarfsfólki sínu rannsakađ erfđaefni í beinum einstaklinga í gröfum í Noregi frá síđari hluta járnaldar og víkingaöld (söguöld). Međ stćrra samanburđarefni en Agnar hafđi ásamt niđurstöđum hans, sem hann hefur látiđ í té, er nú ljóst ađ tilgátan eđa réttara sagt alhćfingin um mikinn fjölda kvenna frá Bretlandseyjum međal landnámsmann á Íslandi er fallin. Erika Hagelberg kom eitt sinn á ráđstefnu í Reykjavík sem Tannlćknafélagiđ bauđ til, ţar sem ég hélt einnig erindi. Ţađ var áriđ 1995, löngu áđur en Agnar var farinn ađ vinna međ DNA. Ţá varađi Hagelberg einmitt viđ ofurtrú á DNA rannsóknum og greindi frá hćttum viđ mengun sýna af fornu DNA.

Međ tilkomu rannsóknar Eriku Hagelbergs eru Landnáma og ađrar elstu ritheimildir okkar aftur orđnar áhugaverđar heimildir, skođi mađur upplýsingar um uppruna landnámsmanna í ţeim tölfrćđilega. Ţađ er auđvita ekki eina ađferđin frekar en DNA rannsóknir.

Niđurstöđur Eriku Hagelberg (lesiđ einnig um ţćr hér í alţýđlegri skýringu) koma einnig mátulega heim og saman viđ niđurstöđur Dr. Hans Christian Petersens, sem i samvinnu viđ mig rannsakađi og mćldi elstu mannabeinin á Íslandi sem varđveitt eru á Ţjóđminjasafni Íslands (sjá hér og hér). Mćlingar á hlutföllum útlimabeina elstu Íslendinganna sýna í samanburđi viđ mćlingar á öđrum ţjóđum frá ţessum tímum, ađ landnámsmenn voru fyrst og fremst frá Noregi. 10-15% voru frá Bretlandseyjum og um ţađ 10-15% voru ađ einhverju leyti og á stundum mjög svipađir Sömum, frumbyggjum Skandinavíu.

Ţađ ber ađ fagna rannsóknum Eriku Hagelberg og samstarfsmanna hennar. Ţćr er gott dćmi um hve skjótt veđur geta skipast í lofti í erfđavísindunum. Ađalvandi ţessarar greinar hefur lengi veriđ ađ menn hafa slegiđ of stórmannlega út tilgátum miđađ viđ hvađ litlar upplýsingar, lélega tölfrćđi og magurt samanburđarefni ţeir höfđu undir höndum.

Nú ţegar grein Agnars hefur veriđ gjaldfelld, og rađgreiningar hans orđnar lítils virđi, er hinn káti íslenski Kelti á ný mestmegnis ímyndunarveiki misrauđhćrđra manna og ţeirra sem sem hafa gaman af ađ hlusta á Dubliners og ađ drekka Guinness á krá, kalla börnin sín Melkorku, Brján, Patrek eđa Brendan eđa eru í Whiskeyklúbbi og "draga" í keltapilsi (Kilti) án nćrfata og horfa síđan á gamla skoska sjónvarpsţćtti međ Taggart ţar sem hann tautađi í sífellu "mudder". En mikiđ er ég viss um, ađ mestur hluti slíkra Brjána og Helga Keltasona séu í raun afturhaldssamir Norđmenn innst inni viđ beiniđ.

melkorka-litil.jpg

Melkorka In Memoriam: Ţannig sjá sumir Íslendingar hina konunglegu ambátt, Melkorku, sem nefnd er í Laxdćlu. Mér finnst ţessi vaxmynd af henni líkust norskri freyju međ plokkađar augnabrýr á botoxi. Flestar írskar konur eru dökkhćrđar, jafnvel svarthćrđar og grána fyrir ţrítugt. Ég hef alltaf haldiđ ađ ţćr sem vćru ljóshćrđar og rauđhćrđar á Írlandi vćru afkomendur norrćnna manna sem settust ađ á Írlandi. En hin rauđhćrđa stereótypa er vinsćl. Ţađ er skrýtiđ ţetta ör sem mađur sér á hálsi Vax-Melkorku. Var hún viđbeinsbrotin blessunin, eđa er ţetta merki eftir kynlífsok norrćnna fauta?

Ég er margoft búinn ađ lýsa gagnrýni skođun minni og vantrú minni á tilgátu Agnars Helgasonar um kvenlegginn á Íslandi hér á Fornleifi. Síđast gerđi ég ţađ hér í nýlegri og forlangri grein sem var hörđ gagnrýni á yfirreiđ Gísla Pálssonar félagsmannfrćđings um ranghala íslenskrar líkamsmannfrćđi. Gísli hélt ţví ranglega og afar óheiđarlega fram, ađ íslensk líkamsmannfrćđi á 20. öld vćri eins og hún lagđi sig aukaafurđ nasismans (ţjóđernisstefnu). Ţađ er einfaldlega ekki rétt. Hinn íslenski Kelti og DNA rannsóknirnar nútímans, ţar sem menn álykta stórt án samanburđarefnis, er miklu frekar afurđ öfgaţjóđernishyggju, ef nokkuđ er.

Agnar Helgason, sem einnig hefur veriđ nemandi og samstarfsmađur Gísla Pálssonar, verđur nú ađ skýra fyrir Íslendingum ţann mun sem er á niđurstöđu hans og Eriku Hagelbergs. Ţađ er mikill munur á, en vitaskuld er ekki viđ Agnar einn ađ sakast, ţegar hann fór ađ telja öllum trú um ađ hinar fögru íslensku konur vćru gelískar gellur. Hann vinnur međ unga frćđigrein sem ţróast mjög hratt og rannsókn og samanburđur hans er barn síns tíma. Hann hafđi svo ađ segja ekkert bitastćtt samanburđarefni viđ rannsókn sína á nútímaíslending. Erfđaefni nútímaţjóđar er heldur ekki ţađ besta til ađ rannsaka uppruna ţjóđa. Erfđaefni úr beinum frá fyrri tímum verđur ađ rannsaka til ađ fá rétta mynd. Rannsókn Hagelbergs er örugglega heldur ekki ţađ síđasta sem sagt verđur um samsetningu landnámsmanna, en hún er skref í rétta átt.

paske_ya-hagelberg200_1252235.jpg

Hér má hlusta á Eriku Hagelberg flytja áhugaverđan fyrirlestur um ţróun rannsókna á fornu DNA. Fyrir rúmum áratug varđ Erika enn og aftur frćg sem konan sem sökkti Kon-Tiki. Hún sýndi međ rannsókn á erfđaefni fram á ađ tilgátur Thors Heyerdals um uppruna fólks í Suđur-Ameríku og á Páskaeyjum, ćttu ekki viđ rök ađ styđjast.

Kristján Eldjárn hafđi mikla óbeit á Kelta- og Írafári sumra Íslendinga. Hann hefđi orđiđ ánćgđur ađ heyra um niđurstöđur Hagelbergs og samstarfsmanna hennar. Eldjárn var mikill andstćđingur Íra- og Keltafársins međal sumra manna á Íslandi, enda sá hann vitanlega ađ fornleifar studdu ekkert slíka ţanka og tilgátur.  Brekán, grjúpán, Kjaran og Brekkan og önnur orđ međ "gelískar" rćtur gćtu hćglega hafa komiđ međ ţrćlum sem Íslendingar náđu sér í á ţrćlamörkuđum Dyflinnar. Ţeir einstaklingar sem ţar fengust skýra hugsanlega ýmsa ţćtti sem má sjá í erfđamengi Íslendinga og viđ mćlingar hlutfalla í útlimabeinum manna. Ţeir ţćttir eru ţó ekki nćgilega afgerandi til ţess ađ halda ţví fram ađ formćđur Íslendinga hafi veriđ írskar og skoskar lassies. Ţađ var tálsýn.
sassy_lassie_adult_costume.jpg

Good bye you sassy, Icelandic Landnam-Lassie


Rennur ítalskt blóđ í ćđum Grýlu?

la-befana_1251339.jpg

Hún er sig svo ófríđ
ađ höfuđin ber hún ţrjú,
ţó er ekkert minna
en á miđaldra kú.

Ţó svo ađ Grýla okkar hafi aldrei veriđ rómuđ fyrir andlegan eđa líkamlega fríđleika og séra Stefán Ólafsson í Vallanesi hafi m.a. lýst henni sem óvćtti međ ţrjú höfuđ og ýmsar ađrar lýtir á 17. öld, grunar Gvend ađ Grýla eigi lítiđ annađ ađ sćkja til tröllkonunnar Grýlu sem Snorri Sturluson lýsir á 12. öld, en sjálft nafniđ.

Ég hef lengi velt ţví fyrir mér, hvort Grýla eigi ekki frekar ćttir ađ rekja til Ítalíu og sé engin önnur en La Befana, jólakerling ţeirra Ítala og margra annarra.

La Befana var samkvćmt ţjóđsögunni kona sem fékk Vitringana ţrjá í heimsókn nokkrum dögum fyrir fćđingu Jesúbarnsins. Vitringarnir báđu hana ađ vísa sér til vegar svo ţeir gćtu fundiđ Guđs son. Ţeir hefđu séđ stjörnu eina mjög bjarta á himni. Hún sagđist ekki vita hvar Jesúbarniđ vćri ađ finna. Ţeir voru ţreyttir svo hún leyfđi ţeim ađ gista eina nótt. Daginn eftir buđu Vitringarnir henni ađ slást í för međ sér, en hún afţakkađi bođiđ međ ţeirri röksemd ađ hún hefđi allt of mikiđ ađ gera, sér í lagi viđ húsverkin, alls kyns tiltektir og sópun. Síđar sá la Befana sárlega eftir ţessari ákvörđun sinni og hóf ađ leita uppi vitringana og Jesús. Hún fann ţá ekki og leitar ţeirra enn ţann dag í dag. Hvar sem hún fer gefur hún góđum og ţćgum börnum leikföng og karamellur, eđa ávexti, međan óţćgu börnin fá ađeins kol í sokkinn, eđa jafnvel lauk eđa hvítlauk...og sum fá ađ kenna á vendinum.

befana_gubbio_1251344.jpg

Grýla Ítalíu líkist greinilega á margan hátt sonum sínum. Hún gefur kol í sokkinn, međan Grýla sigar Jólakettinum á óţekk börn. Ţessi fékk hvítlauk og aftur hvítlauk ţegar hann var ungur.

Önnur ţjóđsagan lýsir Befönu sem móđur er missti drengbarn sem hún elskađi mjög hátt. Befana varđ vitstola viđ barnsmissinn. Er hún heyrđi ađ Jesús var í heiminn kominn, lagđi hún land undir fót til ađ finna hann, í ţeirri trú ađ hann vćri sonur sinn. Loks fann hún Jesús og fćrđi honum gjöf. Jesúbarniđ á í stađinn hafa gefiđ La Befana gjöf og gerđi hana ađ "móđur" allra barna á Ítalíu.

Enn önnur sagan segir ađ la Befana hafi rekiđ vitringana ţrjá á dyr, ţví hún var svo upptekin viđ ađ sópa og snurfusa. Hún var skapstór. Síđar uppgötvađi hún mikiđ stjörnuskyn á himni og lagđi ţá land undir fót til ađ leita Jesúbarnsins međ sćtabrauđ og ađrar gjafir handa ţví. Hún tók einnig kústinn međ til ađ hjálpa Maríu mey viđ hreingerningarnar. Hún fann ţó aldrei Jesús og er enn ađ leita hans, og ţess vegna gefur hún börnum enn gjafir í ţeirri von ađ hún hafi fundiđ Jesúbarniđ, vegna ţess ađ Jesúsbarniđ er ađ finna í sálum allra barna, eđa ţangađ til fólk međ einkarétt á sannleikann bannar ţeim ţađ og kallar ţađ siđmennt.

befana.jpg

La Befana

Enn ein sagan segir ađ la Befana ferđist um á vendi sínum og flengi alla međ vendinum sem hana sjá á flugi, ţar sem henni er ekki um gefiđ um ađ fólk og börn uppgötvađi ađ húni komi klofvega til byggđa á kústinum.

Befana kemur til byggđa fyrir Ţrettándinn (6. janúar) sem var eins og allir vita opinber fćđingardagur Krists allt fram á 6. öld. Dagurinn er á Ítalíu einnig kallađur Festa della Befana. Ţrettándinn, síđasti dagur jóla, hefur fangiđ gamalt grískt heiti hátíđar Epiphania og tengdist síđar Vitringunum ţremur sem mćttu í fjárhúsiđ í Betlehem. Kenna sumar ţjóđir ţví enn daginn viđ Vitringana ţrjá (sbr. Helligtrekonger í Danmörku og Driekoningen í Hollandi).

Af Epiphania er nafn Befönu dregiđ. Eldri mynd nafns hennar var Pefania.

bottrighe-il-coro-voci-del-delta-di-taglio-di-po-intervenuto-alla-festa-della-befana-5.jpg

Befana í heimsókn í bćnum Adria nćrri Feneyjum. Ekki er laust viđ ađ hún hafi tekiđ međ sér karlinn sinn sem er dálítiđ lúđalegur. Kannski hafa ţeir lesiđ bók Árna Björnssonar um Jólin og tekiđ upp Il "Leppaludo"?

Margt merkilegt hefur veriđ skrifađ um Befönu, og telja ítalskir sérfrćđingar međ svipađa menntun og Árni okkar Björnsson, ađ rekja megi uppruna hennar allt aftur til steinaldar. Minna má ţađ auđvitađ ekki vera. Kenndu Ítalir ekki Kínverjum ađ búa til pasta?

Líkt og Befana, var Grýla okkar dugleg međ vöndinn sinn (kústinn) og hún lét köttinn svarta? (kolin sem í dag á atómöld eru gefin međ táknrćnni lakkrískaramellu í sokkinn) nćgja börnum sem höfđu veriđ óţekk:

Ţannig hljóđađi margfrćg jólasveinsvísa á Hornströndum á 19. öld

Jólasveinar ganga um gólf

og hafa staf í hendi.

Móđir ţeirra sópar gólf

og strýkir ţá međ vendi.

Skarpan hafa ţeir skólann undir hendi.

Ýmsar ađrar gerđir eru til af vísunni (sjá hér og hér), en Grýla er líkt og la Befana iđin viđ flengingar, hýđingar, tiltektir og sópun. La Befana sópađi samkvćmt ţjóđsögunni dagana langa. Ef vitnađ er í gamlar vísur um Befönu verđur ţetta enn augljósara. Befana býr nefnilega einnig í fjöllunum eins og Grýla:

Viene, viene la Befana
Vien dai monti a notte fonda
Come č stanca! la circonda
Neve e gelo e tramontana!
Viene, viene la Befana

Hér kemur, já hér kemur hún Befana
Úr fjöllunum ofan um miđja nátt
Ţreytt og öll dúđuđ upp, sjáiđ hana.
Í snjó, hrími og norđanátt!
Hér kemur, já hér kemur hún Befana.

Vitaskuld er margt annađ ólíkt međ Grýlu og La Befönu. La Befana átti til dćmis ekki jólasveina, en eins og viđ vitum eignast Ítalir ekki mörg börn. Ţannig er ţađ enn.

Auđvitađ er ekki allt fundiđ upp á Íslandi, nema kannski vitleysan. Jólakötturinn er ađ öllum líkindum heldur ekki íslenskur og örugglega ekki sćnskur eins og einn kyndugur kvisturinn í sćnsku menningarmafíunni á Íslandi hélt einu sinni fram međ jólaglampann í augum í Árbók hins íslenska fornleifafélags.

Uppruni jólasiđanna er líklega margslungnari en menn halda.

befana-copia.jpg

Ítalskir karlmenn og einstaka stjórnmálamenn munu víst margir óska sér einhvers í sokkinn frá ţessari tötralega klćddu banka-Befönu, en flagđ er víst oft undir fögru skinni.


Fiskveiđimaskína Sćmundar Magnússonar Hólm

saemundur_fornleifur.jpg
 

Ekki alls fyrir löngu skrifađi ég um 24 olíumálverk frá Íslandi sem Ţjóđminjasafninu áskotnađist áriđ 1928 úr dánarbúi dansks baróns. Ţau eru nú geymd í Listasafni Íslands. Myndirnar áttu ađ sýna ýmsa stađi á Ísland, en sýna miklu heldur ímyndunarafl listamannsins sem málađi myndirnar. Ég tel nokkuđ víst, ađ Sćmundur Hólm (1749-1821) hafi veriđ höfundur myndanna og ađ hanni hafi selt ţćr Otto Thott greifa. Fćrđi ég fyrir ţví ýmis rök (sjá hér og hér).

Otto Thott greifi skildi eftir sig meira sem Sćmundur hafđi gert og selt honum. Greifinn hefur ugglaust veriđ velunnari margra stúdenta á listaakademíunni í Kaupmannahöfn, en ţar var Sćmundur fyrsti Íslendingurinn sem stundađi nám. Otto Thott var líka mikill bóka og handritasafnari og safnađi m.a. ritum upplýsingaaldar. Eftir hann liggur eitt merkilegasta safn pólitískra ritlinga á franska tungu, sem margir hverjir varđveittust í Danmörku en ekki í ringulreiđ byltingar í Frakklandi fallaxarinnar. Thott greifi var afar upplýstur mađur. Hann safnađi sömuleiđis bókum og ritum um alls kyns atvinnubćtur og nýjungar í anda upplýsingaaldarinnar. Hann unni sömuleiđis mjög myndlist og fornum frćđum, ţó svo ađ hann hefđi ekki hundsvit á ţeim efnum. Í höll Thotts á Gavnř á Suđur-Sjálandi hangir fjöldi málverka af ţekktum persónum sögunnar. Myndirnar eru greinilega málađar eftir prentmyndum og koparristum. Gćđin eru ekki mikil og ţađ lćđist ađ manni sá grunur ađ Thott greifi hafi látiđ mála ţessar myndir fyrir sig á akademíunni. Vel get ég ímyndađ mér ađ Sćmundir ćtti ţar einhver verkanna.

Machina Sćmundar Hólm

Sćmundi var meira til listanna lagt. Hann úthugsađi líka vélar, Machinu, til fisk og selveiđa. Hann settist niđur og handritađi lítinn ritling á kynvilltri dönsku og myndskreytti, ţar sem hann lýsti tillögum sínum ađ veiđiađferđum á fiski og selum sem honum hafđi dottiđ í hug. Ritlinginn kallađi hann Nogle Tanker om Fiske og Laxe Fangsten.

Ég tel nćsta víst ađ verkiđ Traité général des pesches, et histoire des poissons qu'elles fournissent  (Almennar frásögur af fiskveiđum, og saga af fiski ţeim sem ţćr fćra) hafi haft einhver áhrif á Sćmund. Höfundar verksins voru Henri-Louis Duhamel du Monceau (1700-1782), sem var einn af risum upplýsingaaldarinnar í Frakklandi, og Jean-Louis De La Marre. Byrjađ var ađ gefa út ritiđ, sem var í ţremur bindum, í París áriđ 1769. Hér er hćgt ađ fletta verkinu góđa.

silungar.jpg
Teikning af laxfiskum í bók  Duhamel du Monceau og de la Marre
 

Ugglaust hefur ţetta verk veriđ til í einkabókasafni Thotts greifa, og einn ţeirra 120.000 titla sem eftir hans dag voru seldir hinu Konunglega Bókasafnsins. Eins tel ég nokkuđ öruggt ađ Sćmundur hafi komist í ţetta verk og hugsanlega hjá greifanum. Ţađ var ekki langt ađ ganga frá Listaakademíunni yfir í Kaupmannahallarslot Thotts, sem kallađ var Det Thottske Palae, sem á okkar tímum hýsir franska sendiráđiđ í Danmörku. Svo tilgátusmíđum og vangaveltum sé haldiđ fjálglega áfram, ţykir mér allt eins líklegt ađ Sćmundur hafi, líkt og íslendinga er siđur, sniglast í kringum fyrirmenn og fengiđ ađ skođa og lesa í ţessu merka franska verki um fiskveiđar og fiskirćkt.

Ljóst ţykir mér af öllu, ađ Sćmundur hafi veriđ okkar fyrsti Georg gírlaus, en greinilega var hann einnig haldinn vćgum átisma. Hann gat ekki lćrt dönsku sér til gagns, og latína var ekki hans sterka hliđ ef dćma skal út frá fleygum orđum á latínu á forsíđunni. En hann sá hins vegar smáatriđi í eldgosum og úthugsađi vélar í smáatriđum til ađ efla veiđar. Ekki ćtla ég ađ dćma um notagildi fiskivélar Sćmundar, en skemmtileg er hugmyndin.

tabula_vii_skarp_c.jpg
 
tab_iii_karlar_1245452.jpg
Hugmyndir Sćmundar Hólm
 
part_2_section_2_plate_17_b.jpg
Úr bók  Duhamel du Monceau og de la Marre 
 

Hvort Sćmundur hefur hugsađ sér ritkorn sitt til útgáfu, er ekki hćgt ađ segja til um međ vissu, en ţađ ţykir mér ţó líklegt. Greinilegt er út frá lýsingum á stađháttum ađ Sćmundur hefur haft íslenskt umhverfi í huga, enda hvergi neitt landslag í núverandi Danmörku sem líkist ţví sem hann lýsir í ritlingnum. Handritiđ komst í safn Háskólabókavarđarins, guđ og sagnfrćđingsins Abrahams Kall, sem var einnig mikill safnari í samtíđ sinni. Safn hans var síđar selt Konunglega bókasafninu. Handritiđ međ ţönkum Sćmundar um fisk og laxveiđar fékk handritaeinkennisstafina Kall 628 b 4to.

Hér skal ráđin bót á ţekkingarleysi Íslendinga á ţessu framtaki Sćmundar Hólm. Fornleifur gefur hér međ út lýsingu Sćmundar Magnússonar Hólm á fiskveiđimaskínu hans. Bókina er ekki hćgt ađ kaupa.

Hér er hćgt ađ lesa ritling Sćmundar Hólms Nogle Tanker om Fiske og Laxe Fangsten og hér má betur skođa myndir ritlingsins.

Hér er síđan hćgt ađ lesa afritun mína af af textanum í ritlingnum međ myndum Sćmundar.


Fornleifafrćđi í dag (Monty Python)

 

Íslensk fornleifafrćđi er líklega ekki alveg eins ruglingsleg og fornleifafrćđi félaganna í Monty Python.

Myndin hér fyrir neđan er af dr. Bjarna F. Einarssyni. Hún sýnir ekki fornleifafrćđing međ stćla. Bjarni er líklega hćsti fornleifafrćđingur landsins og víđsýnn eftir ţví. Hér er hans gáfumannahaus tćpum 7 metrum fyrir óhreyfđum jarđlögum á Stöng í Ţjórsárdal, ţar sem hann hjálpađi mér dyggilega eitt sumariđ. Lengi verđur eins góđs grafara og hans leitađ. Hjá mér vann ţó lögfrćđingur og sagnfrćđingur sem var betri, en enga stćla nú... Ţetta atriđi Monty Pythons er líka einstaklega raunsćtt.

bjarni_stekkur_a_stong_1088802.jpg

Tannpína á laugardegi

nikolin.jpg

Í bráđskemmtilegu bréfi Benedikts Gröndals til Ţorsteins Jónssonar lćknis í Vestmannaeyjum áriđ 1895, sem birtist í Óđni áriđ 1919 má lesa ofanstćđa klausu um Nikolin nokkurn sem stundađi "tannlćkningar" á Íslandi á tímabilinu 1887-1895.

Nikolin var ekki mađur sem Gröndal syrgđi, en ekki höfđu allir eins slćman bifur á ţessum manni og Gröndal. Var ţessi tannsi aldrei öđruvísi nefndur á nafn en Nikolin, sem líkast til hefur veriđ eftirnafn hans. Auglýsti hann "ţjónustu" sína í tímaritum og ţar kemur fram ađ hann hafi stundađ tannatog úr fátćklingum á ţriđjudögum, fimmtudögum og laugadögum milli kl. 10 og 12.

_burns_archive_american_dentist_11.jpg
Ekki er ţetta Gröndal í stólnum hjá Nikolin, en svona gćti Nikolin hafa boriđ sig ađ er hann dró tennur úr Íslendingum, ţegar hann var ekki á fylleríi međ Gröndal.

 

nikolin2.jpg

Ég býst viđ ţví ađ verđlagi hafi annađ hvort veriđ stillt í hóf fyrir fátćklingana (sem í dag vćri ólíkleg góđverk á međal tannlćkna), eđa ađ Nikolin hafi veitt ómögum og fátćkralimum verri ţjónustu en ţeim efnameiri. Oft var ţađ ţó svo, ađ fátćkir voru međ betri tennur en ţeir sem endalaust sugu brjóstsykur, kandís og sykurmola. En ţađ ţótti fínt ađ láta draga úr sér tennurnar á tímabili, eđa öllu heldur ađ fá nýjar mublur á góminn. Sumir fátćklingar gera eins og kunnugt er allt til ađ fylgja tískustraumum.

Svo mikill ţjóđţurftarmađur taldist ţessi Nikolin vera hjá ţjóđ kvalinni af tannverkjum, ađ hann var settur á fjárlög. Í 17. tölublađi Norđurljóssins áriđ 1891, ţar sem greint er frá fjárlögum ţess og nćsta árs er undir Ađrar Styrkveitingar taldir upp ţeir frćđimenn og sérfrćđingar sem ekki gátu flokkast međ ađalverkefnum sem fjármögnuđ voru af hinu opinbera: Adjunkt Ţorvaldi Thoroddsen veittar 1000 kr. hvort áriđ til jarđfrćđisrannsókna í Skaptafellssýslu m. m. Hannesi Ţorsteinssyni cand. theol. 600 kr. hvort áriđ til ađ koma skipulagi á landsskjalasaftniđ o. s. frv. Nikolin tannlćkni 500 kr. hvort áriđ til ađ halda áfram tannlćkningum her á landi. Birni Ólafssyni augnlćkni á Akranesi sömuleiđis 500 kr. hvort áriđ til ađ halda hér áfram augnalćkningum. Halldóri Briem 300 kr. fyrra áriđ til ađ gefa út kennslubók i ţykkvamálsfrćđi (sem á frćđimáli kallast stereometri).

Líklega finnast svör viđ ţví hverra mann Nikolin var, eđa hvađan hann kom, í ritgerđ Lýđs Björnssonar um tannlćkningar fyrr á öldum sem birtist fyrir löngu í Tannlćknatali. Enginn getur álasađ mig fyrir ađ hafa ekki keypt ćviskrár tannlćkna, miđađ viđ hvađ ég hef bćtt efnahag margra tannlćkna. Ég vil helst ekki af ţessari stétt vita. En samt ţćtti mér vćnt um ef einhver gćti upplýst mig frekar um Nikolin ţennan og hvađan hann kom til ađ lina tannpínu Íslendinga.

nikolinaaa.jpg

Mikilvćg fyrispurn um lýđveldiđ

1944

Í byrjun árs 1944, nánar tiltekiđ 14. janúar, skrifađi ungur íslenskur námsmađur viđ Columbia háskólann í New York bréf međ fyrirspurn til danska sendiráđsins í Washington, sem ţá gegndi hlutverki ríkisstjórnar Dana ţar vestra. Námsmađurinn íslenski, sem var í framhaldsnámi í ţjóđréttarfrćđi, bjó á besta stađ á Manhattan, nánar tiltekiđ í Stuyvesandt Building, 258 Riverside Drive og notađi hann bréfsefni Columbia University ţegar hann sendi danska sendiráđinu bréf sitt.

Námsmađurinn var enginn annar en Hans Georg Andersen (1919-1994) og erindi hans var ađ leitast eftir upplýsingum um afstöđu Dana til Íslands og Sambandsslitanna. Hann skrifađi: I would appreciate it very much if you could inform me as to whether the Danish Government has made any statement regarding the Icelandic plans for the termination of said treaty [samninginn frá 1918] as well as the plans for the establishment of a republic in Iceland.

Ţessari fyrirspurn svarađi C.A.C. Brun, sem hafđi veriđ sendiráđsritari í Reykjavík 1936 til 1941 , ţegar hann ákvađ ađ ganga til liđs viđ Henrik von Kauffmanns sendiherra í Washington. Brun var "ljósmóđir" eđa öllu heldur fćđingalćknir íslenska lýđveldisins, og vita ţađ ef til vill fćstir, ţví íslenskir sagnfrćđingar sem hafa ritađ um sambandsslitin hafa alls ekki veriđ í réttum skjalasöfnum.

Hans G. Andersen
Hans G. Andersen á miđjum aldri
Brun Tjarnargatat 1939
C.A.C. Brun á heimili sínu í Tjarnargötu áriđ 1939

Allar ţćr skođanir og fyrirgreiđsla Bandaríkjanna, sem ţeim hefur veriđ ţökkuđ fyrir, voru ađ öllu leyti komnar frá C.A.C. Brun. State Department, utanríkismálaráđuneyti BNA, sótti ráđin varđandi Ísland til hans. Brun skrifađi öđrum sendiráđum í hinum frjálsa heimi og setti reglurnar varđandi Ísland. Hann skildi fyllilega óskir meirihluta Íslendinga og hafđi góđa ţekkingu á Íslendingum. Jón Krabbe, sem í ćvisögu sinn tók heiđurinn af ţví ađ afstađa Kristjáns tíunda varđ ekki neikvćđari en hún hljómađi áriđ 1944, átti engan heiđur skilinn. Hann gerđi ekki neitt til ađ tala máli Íslands. C.A.C. Brun ćtti allan heiđurinn af ţví ađ blíđka konung. Brun hafđi skrifađ ritgerđ og tilmćli um sambandsslitin sem konungi hafđi borist eftir krókaleiđum.

Ég er ađ hefja ritun bókar um C.A.C. Brun međ Kristjáni Sveinssyni sagnfrćđingi og ćtla ađ leyfa mönnum í tilefni hátíđarinnar ađ lesa ţađ sem Brun ritađi Hans G. Andersen, sem síđar varđ sjálfur mikilvćgur diplómat fyrir Ísland og okkar fremsti sérfrćđingur í ţjóđrétti og landhelgis- og fisveiđiréttarmálum.

Svariđ, sem Hans fékk, var lekiđ beint til íslenska sendiherrans í Washington, Thors Thors, góđvinar Bruns, og hann sendi skilabođin til bróđur síns á Íslandi, Ólafs Thors. Ţar međ vissu frelsisţenkjandi Íslendingar "óformlega" um afstöđu dönsku stjórnarinnar undir stjórn Kaufmanns sendiherra í Washington, sem sá um löglega stjórn Danska konungsveldisins međan landiđ var undir hćl nasista. Afstađa manna í sendiráđinu í Washington var alls ekki eins tvístígandi og tvöföld rođinu eins og í danska sendiráđinu í Lundúnum, ţar sem stjórnendur voru andvígir öllu ţví sem C.A.C. Brun lagđi til um Íslandsmál.

Ekki líkađi öllum í Danmörku ţađ sem fór fram, en ţeir vissu lítiđ meira en íslenskir sagnfrćđingar, hvađ var ađ gerjast í Vesturheimi milli stjórnar BNA og C.A.C. Bruns hvađ varđar sambandslitin.

Flokkurinn Venstre í Danmörku dreifđi síđar (apríl 1944) í innbyrđis og leynilegri greinargerđ eftir ţingmanninn Vangsgaard til sinna flokksfélaga í Rigsdagen, ţar sem ţessa skođun á blendingsfjölskyldunni Thors (Apríl 1944) er ađ finna: Naar Island har travlt nu, er det altsaa ikke Forbundsloven, der er i Vejen, men Řnsket om at indfřre en Republik og afskedige Kongen, hvilket Islćndinge selv erkender er en Revolution, og hvis Foregangsmand er den tidligere Udenrigsminister Olafur Thors, Sřn af den brave Dansker Thor Jensen, der paa Island har gjort en eventyrlig řkonomisk Karriere, og dennes islandsk fřdte Hustru. Som den islandske Socialdemokrats Redaktřr [ritstjóri Alţýđublađsins] sagde til mig i 1930 ved Tusindaarsfesten, Břrnene af dansk-islandske Ćgteskaber er de mest danskfjendtlige. Det er ligesom vort paa disse Omrĺder noget svage Blod ved denne Omplantning faar en ukendt Styrke, men en Styrke der desvćrre vender sig imod os. De islandske Socialdemokrater har forřvrigt som Landets mindst nationalistiske Parti staaet os Danske nćrmest. 

Manni  finnst eins og sagan endurtaki sig stundum. Hverjir eru ţađ sem einmitt nú vilja ólmir selja landiđ undir ESB og gefa upp sjálfstćđi sitt?

January 19, 1944

Mr. H. G. Andersen

258 Riverside Drive

New York 25, New York                                                                                                  Confidential

 

Dear Sir:

                             In reply to your letter of January fourteenth concerning the attitude of Denmark towards the Icelandic plans for unilateral abrogation towards the treaty between Denmark and Iceland, I beg to inform you that the Danish Prime Minister on May 31, 1941, addressed a note to the Icelandic Charge d'Affaires in Copenhagen in regard to the resolutions of the Althing of May 17, 1941, in which he expressed his regret that Iceland had found it necessary at the present moment, (i.e. when Denmark was under German military occupation) to notify its views on this question of legal status involving both countries, but declared that Denmark would be prepared, as soon as conditions render it possible, to negotiate with Iceland on the basis of the provisions of the Union Act and with full consideration of the wishes of the Icelandic People.

                             When the Government of Iceland in September, 1942, notified the government in Copenhagen of a contemplated amendment to the constitution making it possible to establish a republic on short notice,  The Danish Prime Minister replied in a note of September 30, 1942, that when the agreement of 1918 was made it was anticipated that a desire for revision of the Union or even for its complete abrogation might arise in either of the two people. Provision for such a contingencies were made in the Union Act in full accord between Denmark and Iceland. The Danish Government was now as before of the opinion that it would be desireable and most dignified in every respect if the two brother nations in accordance with the good traditions of the Scandinavian countries, as in 1918 entered into negotiations in regard to the future arrangement in order to reach a result in complete mutual understanding. The Danish Government had taken it for granted after the exchange of views in 1941 that Iceland would refrain from taking any unilateral steps which would be prejudicial to the present basis for negotiations in respect to the future arrangement and considered the information now received regarding the proposed amendment to the constitution as a confirmation that it was not going to be disappointed in the its expectations of an understanding procedure on the part of Iceland.

                             Since August 29, 1943, there has been no Danish Government in existence. The Danish Legations are taking care of Danish interests abroad and on their own authority as the duly authorized representatives of Denmark, but it is not likely in case the contemplated unilateral abolition of the Union is actually carried out that they will take steps which would prejudice the position of the future Danish Government established after the liberation of Denmark.

                             It will be up to the future Danish Government to decide the attitude of Denmark. Personally I feel convinced that the government, although people in Denmark might have preferred that the liquidation of the  Union had taken place through negotiation, will not be inclined to enter into a discussion of the legal aspects of the matter but that it will take a benevolent and understanding attitude in accordance with Denmark's traditional policy: the questions of this kind should be in accordance with the wish of the majority of the population. Especially in regard to Iceland no Danish Government notwithstanding the provisions of Art. 18 of the Union Act would be interested in a continuation of the Dano-Icelandic Union after 1943 unless this wish is shared by the majority of the people of Iceland.

                             What the Danish people will consider important, as far as I can judge, is that the separation between Denmark and Iceland take place without ill feeling and that old ties of friendship and culture which exist in spite of all mutual misunderstandings in the past are not broken

Yours very truly,  

C.A.C. Brun 

Counselor [sic] of Legation

Hylling Forsetans 1944
Forseti íslenska Lýđveldisins hylltur 18. júní 1944

Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband